Adhyaya 30
The Pracetās Meet Lord Viṣṇu—Benedictions, Pure Prayer, and the Birth of Dakṣa
বিদুৰে মৈত্ৰেয়ক সুধিলে—শিৱৰ স্তোত্ৰ জপ কৰি আৰু বিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰি প্ৰচেতাসকলে কি লাভ কৰিলে? মৈত্ৰেয় ক’লে—তেওঁলোকে সাগৰত দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰি গৰুড়াৰূঢ়, অষ্টভুজ, তেজোময় ভগৱান বিষ্ণুৰ দৰ্শন পালে। পৰস্পৰ মৈত্ৰী আৰু একাগ্ৰ ভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ হৰিয়ে যশ, এক অসাধাৰণ পুত্ৰৰ ভৱিষ্য জন্ম, আৰু লোক-স্বৰ্গৰ সুখভোগৰ বৰ দিলে; শেষত নিৰ্মল ভক্তিৰে শুদ্ধ হৈ ভগৱদ্ধামলৈ উভতি যোৱা নিশ্চিত বুলিও ক’লে। প্ৰচেতাসকলে ধন নাখুজিলে; প্ৰভুৰ তুষ্টি, জন্মে জন্মে ভক্তসঙ্গ, সংকীৰ্তনৰ মহিমা আৰু সাধুসঙ্গৰ অতুল মূল্য স্তুতি কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। ভগৱান অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে বাহিৰলৈ আহি পৃথিৱী গছৰে আৱৃত দেখি, ক্ৰোধত মুখৰ পৰা ওলোৱা অগ্নি-বায়ুৰে গছ দহিলে। ব্ৰহ্মাই শান্ত কৰিলে; অৱশিষ্ট গছবোৰে মাৰিষাক অৰ্পণ কৰিলে, প্ৰচেতাসকলে তাইক বিবাহ কৰিলে। মাৰিষাৰ পৰা দক্ষ (শিৱাপৰাধৰ ফলত পুনর্জন্ম) জন্মি প্ৰজাবৃদ্ধিৰ কাম পুনৰ আৰম্ভ কৰিলে—পৰৱৰ্তী কাহিনীত সন্ততি, যজ্ঞশক্তি আৰু তাৰ শুদ্ধিকৰণৰ ধাৰা আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुता: प्राचीनबर्हिष: । ते रुद्रगीतेन हरिं सिद्धिमापु: प्रतोष्य काम् ॥ १ ॥
বিদুৰে সুধিলে—হে ব্ৰাহ্মণ! আপুনি আগতে প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ পুত্ৰসকলৰ কথা কৈছিলে যে তেওঁলোকে ৰুদ্ৰ-গীত জপি শ্ৰীহৰিক সন্তুষ্ট কৰিছিল। তেওঁলোকে তাত কোন সিদ্ধি লাভ কৰিলে?
Verse 2
किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्यनाथप्रियपार्श्ववर्तिन: । आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापु: परं नूनमथ प्रचेतस: ॥ २ ॥
হে বাৰ্হস্পতিয়! প্ৰচেতাসকলে কৈৱল্যনাথ পৰমেশ্বৰৰ অতি প্ৰিয় পাৰ্শ্বৱৰ্তী গিৰিশ দেৱ শিৱক যদৃচ্ছায় পাই ইহলোকে বা পৰলোকে কি লাভ কৰিলে? নিশ্চয়েই তেওঁলোকে পৰম ধাম পালে; তাৰ বাহিৰে আৰু কি?
Verse 3
मैत्रेय उवाच प्रचेतसोऽन्तरुदधौ पितुरादेशकारिण: । जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—পিতৃ-আদেশ পালন কৰিবলৈ প্ৰচেতাসকলে সাগৰৰ পানীৰ ভিতৰত কঠোৰ তপস্যা কৰিলে। শিৱে দিয়া মন্ত্ৰ জপ-যজ্ঞৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে পুৰঞ্জন শ্ৰী বিষ্ণু পৰমেশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 4
दशवर्षसहस्रान्ते पुरुषस्तु सनातन: । तेषामाविरभूत्कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा ॥ ४ ॥
দহ হাজাৰ বছৰৰ কঠোৰ তপস্যাৰ অন্তত সনাতন পুৰুষোত্তম ভগৱান অতি শান্ত আৰু মনোহৰ ৰূপে তেওঁলোকৰ আগত প্ৰকট হৈ, নিজৰ দিব্য কান্তিৰে তেওঁলোকৰ শ্ৰম-ক্লেশ শমাই দিলে।
Verse 5
सुपर्णस्कन्धमारूढो मेरुशृङ्गमिवाम्बुद: । पीतवासा मणिग्रीव: कुर्वन्वितिमिरा दिश: ॥ ५ ॥
গৰুড়ৰ কাঁধত আৰূঢ় ভগৱান মেরুশিখৰত থকা মেঘৰ দৰে শোভিত হৈছিল। পীতাম্বৰ পৰিধান কৰি, কণ্ঠত কৌস্তুভ-মণিৰে বিভূষিত, তেওঁৰ দিব্য জ্যোতিয়ে সকলো দিশৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিলে।
Verse 6
काशिष्णुना कनकवर्णविभूषणेन भ्राजत्कपोलवदनो विलसत्किरीट: । अष्टायुधैरनुचरैर्मुनिभि: सुरेन्द्रै- रासेवितो गरुडकिन्नरगीतकीर्ति: ॥ ६ ॥
প্ৰভুৰ মুখমণ্ডল অতি মনোমোহা আছিল; সোণালী অলংকাৰ আৰু দীপ্তিময় কিৰীটে তাক উজ্জ্বল কৰি তুলিছিল। তেওঁৰ অষ্টভুজত বিভিন্ন অস্ত্ৰ শোভা পাইছিল, আৰু দেৱতা, মহর্ষি তথা ইন্দ্ৰাদি সকলেই সেৱাভাৱে তাঁক ঘেৰি আছিল। গৰুড়ে পাখা ঝাপটিয়াই বৈদিক স্তোত্ৰে প্ৰভুৰ কীৰ্তি গাই কিন্নৰলোকবাসীৰ দৰে দেখা দিছিল।
Verse 7
पीनायताष्टभुजमण्डलमध्यलक्ष्म्या स्पर्धच्छ्रिया परिवृतो वनमालयाद्य: । बर्हिष्मत: पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्यनादरुतया सघृणावलोक: ॥ ७ ॥
ভগৱানৰ গলাত হাঁটু পৰ্যন্ত ওলমি থকা বনমালা আছিল; সেই মালাই তেওঁৰ দৃঢ় আৰু দীঘল অষ্টভুজত শোভা পাই লক্ষ্মীদেৱীৰ সৌন্দৰ্যকো যেন স্পৰ্ধা দিছিল। কৰুণাময় দৃষ্টিৰে আৰু মেঘগর্জনৰ দৰে স্বৰে তেওঁ প্ৰাচীনবৰ্হিষতৰ শৰণাগত পুত্ৰসকলক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 8
श्रीभगवानुवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृपनन्दना: । सौहार्देनापृथग्धर्मास्तुष्टोऽहं सौहृदेन व: ॥ ८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে ৰাজপুত্ৰসকল, তোমালোকৰ মঙ্গল হওক। তোমালোক সকলোৱে পৰস্পৰ সৌহাৰ্দ্যে একেটা ধৰ্মত—ভক্তিসেৱাত—নিয়োজিত; তোমালোকৰ এই বন্ধুত্বত মই অতি সন্তুষ্ট। সেয়ে মোৰ পৰা এটা বৰ বিচাৰা।
Verse 9
योऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्माननुदिनं नर: । तस्य भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ॥ ९ ॥
যি মানুহে প্ৰতিদিন সন্ধ্যাকালত তোমালোকক স্মৰণ কৰে, তাৰ ভাতৃসকলৰ প্ৰতি আত্মীয় সমতা আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি সৌহাৰ্দ জন্মে।
Verse 10
ये तु मां रुद्रगीतेन सायं प्रात: समाहिता: । स्तुवन्त्यहं कामवरान्दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम् ॥ १० ॥
যিসকলে ৰুদ্ৰদেৱে ৰচিত স্তোত্ৰেৰে প্ৰভাত আৰু সন্ধ্যাত একাগ্ৰচিত্তে মোক স্তৱ কৰে, মই তেওঁলোকক ইচ্ছিত বৰ আৰু শোভন উত্তম প্ৰজ্ঞা দিম।
Verse 11
यद्यूयं पितुरादेशमग्रहीष्ट मुदान्विता: । अथो व उशती कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ११ ॥
তোমালোকে আনন্দে পিতৃৰ আদেশ হৃদয়ত গ্ৰহণ কৰি নিষ্ঠাৰে পালন কৰিছা; সেয়ে তোমালোকৰ মনোহৰ কীৰ্তি সকলো লোকত প্ৰসিদ্ধ হ’ব।
Verse 12
भविता विश्रुत: पुत्रोऽनवमो ब्रह्मणो गुणै: । य एतामात्मवीर्येण त्रिलोकीं पूरयिष्यति ॥ १२ ॥
তোমালোকৰ এজন বিশ্ৰুত পুত্ৰ হ’ব, গুণত ব্ৰহ্মাৰ তুলনাত একো কম নহ’ব; সি নিজৰ আত্মবীৰ্যৰে ত্ৰিলোক ভৰাই তুলিব, আৰু তাৰ বংশধৰসকলে তিনিও লোক পূৰ্ণ কৰিব।
Verse 13
कण्डो: प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमललोचना । तां चापविद्धां जगृहुर्भूरुहा नृपनन्दना: ॥ १३ ॥
কণ্ডু ঋষিৰ সৈতে অপ্সৰা প্ৰম্লোচাৰ সংযোগত জন্ম লোৱা পদ্মনয়না কন্যাক প্ৰম্লোচাই অৰণ্যৰ গছ-গছনীৰ তত্ত্বাৱধানত এৰি স্বৰ্গলৈ উভতি গ’ল। হে ৰাজপুত্ৰসকল, গছবোৰে সেই ত্যজিত শিশুক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 14
क्षुत्क्षामाया मुखे राजा सोम: पीयूषवर्षिणीम् । देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वित: ॥ १४ ॥
গছৰ তত্ত্বাৱধানত এৰি থোৱা শিশুটি ভোকত কাতৰ হৈ কান্দিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া বনরাজ চন্দ্ৰদেৱে দয়াৰে অমৃত ঝৰোৱা নিজৰ আঙুলি তাৰ মুখত থ’লে; চন্দ্ৰৰাজৰ কৃপাতে সি লালিত-পালিত হ’ল।
Verse 15
प्रजाविसर्ग आदिष्टा: पित्रा मामनुवर्तता । तत्र कन्यां वरारोहां तामुद्वहत मा चिरम् ॥ १५ ॥
তোমালোকে মোৰ আদেশ মানি চলে আৰু পিতাই তোমালোকক প্ৰজাসৃষ্টি কৰিবলৈ আদেশ দিছে; সেয়ে সেই গুণৱতী, সুন্দৰ কন্যাক বিলম্ব নকৰি বিবাহ কৰি তাৰ দ্বাৰা সন্তান উৎপন্ন কৰা।
Verse 16
अपृथग्धर्मशीलानां सर्वेषां व: सुमध्यमा । अपृथग्धर्मशीलेयं भूयात्पत्न्यर्पिताशया ॥ १६ ॥
তোমালোক সকলো ভ্ৰাতা একে স্বভাৱৰ—মোৰ ভক্ত আৰু পিতাৰ আজ্ঞাপালক। তেনেদৰে সেই সুমধ্যমা কন্যাও একে প্ৰকৃতিৰ, আৰু সি তোমালোক সকলোলৈ নিজৰ আশয় অৰ্পণ কৰিছে; সেয়ে প্ৰাচীনবৰ্ষিষতৰ পুত্ৰ তোমালোক আৰু সেই কন্যা একে ধৰ্ম-তত্ত্বত সমপদত স্থিত।
Verse 17
दिव्यवर्षसहस्राणां सहस्रमहतौजस: । भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश्चानुग्रहान्मम ॥ १७ ॥
হে ৰাজপুত্ৰসকল! মোৰ কৃপাৰে তোমালোকে ভূলোকে আৰু স্বৰ্গলোকে থকা সকলো ভোগ-সুবিধা নিৰ্বিঘ্নে, পূৰ্ণ শক্তিসহ, দহ লাখ দিব্য বছৰলৈ ভোগ কৰিবা।
Verse 18
अथ मय्यनपायिन्या भक्त्या पक्वगुणाशया: । उपयास्यथ मद्धाम निर्विद्य निरयादत: ॥ १८ ॥
তাৰ পিছত তোমালোকে মোৰ প্ৰতি অটুট শুদ্ধ ভক্তি লাভ কৰিবা আৰু সকলো জড় কলুষৰ পৰা মুক্ত হ’বা। তেতিয়া স্বৰ্গ আৰু নৰক—উভয়ৰ ভোগৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ অনাসক্ত হৈ তোমালোকে মোৰ ধামলৈ গমন কৰিবা।
Verse 19
गृहेष्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् । मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मता: ॥ १९ ॥
যিসকল মানুহ ভক্তিসেৱাত মঙ্গলময় কৰ্মত নিয়োজিত আৰু সদায় ভগৱানৰ কথাত জীৱন কটায়, তেওঁলোকে গৃহত থাকিলেও গৃহ তেওঁলোকৰ বাবে বন্ধন নহয়।
Verse 20
नव्यवद्धृदये यज्ज्ञो ब्रह्मैतद्ब्रह्मवादिभि: । न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गता: ॥ २० ॥
ভক্তিসেৱাৰ কৰ্মত সদায় লীন ভক্তসকলৰ হৃদয়ত সকলো নিত্য নতুন যেন লাগে, কাৰণ হৃদয়স্থিত সৰ্বজ্ঞ পৰমাত্মাই সকলোকে নবীন কৰি তোলে। ব্ৰহ্মবাদীসকলৰ মতে এইয়াই ব্ৰহ্ম-অৱস্থা; এই মুক্ত অৱস্থাত ন মোহ, ন শোক, ন অকাৰণ হর্ষ থাকে।
Verse 21
मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थभाजनं जनार्दनं प्राञ्जलय: प्रचेतस: । तद्दर्शनध्वस्ततमोरजोमला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम् ॥ २१ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—জনাৰ্দন ভগৱানে এইদৰে কোৱাৰ পাছত প্ৰচেতাসকলে অঞ্জলি বঁধি, পুৰুষাৰ্থ-ফলদাতা পৰম সুহৃদ প্ৰভুক গদ্গদ কণ্ঠে স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে। প্ৰভুৰ সন্মুখ দৰ্শনত তেওঁলোকৰ তমো-ৰজো-মল নাশ হ’ল।
Verse 22
प्रचेतस ऊचुः । नमो नमः क्लेशविनाशनाय । निरूपितोदारगुणाह्वयाय । मनोवचोवेगपुरोजवाय । सर्वाक्षमार्गैरगताध्वने नमः ॥ २२ ॥
প্ৰচেতাসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, সকলো ক্লেশ বিনাশকাৰী, আপোনাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। আপোনাৰ উদাৰ দিব্য গুণ আৰু পবিত্ৰ নাম সৰ্বমঙ্গল—ই স্থিৰ সিদ্ধান্ত। আপুনি মন আৰু বাক্যৰ বেগকো অতিক্ৰম কৰে; ইন্দ্ৰিয়মাৰ্গে অগোচৰ। সেয়ে আপোনাক বাৰে বাৰে প্ৰণাম।
Verse 23
शुद्धाय शान्ताय नम: स्वनिष्ठया मनस्यपार्थं विलसद्द्वयाय । नमो जगत्स्थानलयोदयेषु गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३ ॥
হে শুদ্ধ, হে শান্ত প্ৰভু, আপোনাক নমস্কাৰ। যাৰ মন আপোনাত একনিষ্ঠভাৱে স্থিৰ হয়, তাৰ বাবে ভোগ্য দ্বৈতজগতও অৰ্থহীন যেন লাগে। জগতৰ সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ বাবে আপুনি ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ ৰূপে মায়াগুণৰ দেহ ধাৰণ কৰে—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 24
नमो विशुद्धसत्त्वाय हरये हरिमेधसे । वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्वसात्वताम् ॥ २४ ॥
বিশুদ্ধ সত্ত্বৰূপ হৰি আৰু হৰিমেধস প্ৰভুক নমস্কাৰ। সৰ্বত্ৰ বাস কৰা বাসুদেৱক, বসুদেৱ-নন্দন কৃষ্ণক, আৰু সকলো সাত্বত ভক্তৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰা প্ৰভৱক আমি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 25
नम: कमलनाभाय नम: कमलमालिने । नम: कमलपादाय नमस्ते कमलेक्षण ॥ २५ ॥
কমলনাভ প্ৰভুক নমস্কাৰ, কমলমালা-ধাৰীক নমস্কাৰ। কমলপাদধাৰীক নমস্কাৰ, হে কমলনয়ন, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 26
नम: कमलकिञ्जल्कपिशङ्गामलवाससे । सर्वभूतनिवासाय नमोऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे ॥ २६ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ বসন পদ্মকেশৰৰ দৰে পীতাভ, কিন্তু জড় নহয়। আপুনি সকলোৰে হৃদয়ত বাস কৰি সকলো কৰ্মৰ সাক্ষী; আমি বাৰে বাৰে প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 27
रूपं भगवता त्वेतदशेषक्लेशसङ्क्षयम् । आविष्कृतं न: क्लिष्टानां किमन्यदनुकम्पितम् ॥ २७ ॥
হে ভগৱান! আপোনাৰ এই ৰূপে সকলো ক্লেশৰ সম্পূৰ্ণ ক্ষয় কৰে। আমাৰ দৰে ক্লিষ্ট বদ্ধ জীৱৰ বাবে আপুনি ইয়াক প্ৰকাশ কৰিলে—ই আপোনাৰ নিৰ্হেতুক কৰুণাৰ প্ৰমাণ; ভক্তসকলৰ প্ৰতি আপোনাৰ অনুগ্ৰহৰ কথা ত আৰু কি ক’ব!
Verse 28
एतावत्त्वं हि विभुभिर्भाव्यं दीनेषु वत्सलै: । यदनुस्मर्यते काले स्वबुद्ध्याभद्ररन्धन ॥ २८ ॥
হে প্ৰভু, অশুভনাশক! দীনসকলৰ প্ৰতি বৎসল মহাত্মাসকলে ইমানেই ভাবেন—কালেকালে আপোনাৰ অৰ্চা-বিগ্ৰহ বিস্তাৰৰ দ্বাৰা আপোনাক স্মৰণ কৰিব পাৰি। আমাক আপোনাৰ নিত্য দাস বুলি গণ্য কৰক।
Verse 29
येनोपशान्तिर्भूतानां क्षुल्लकानामपीहताम् । अन्तर्हितोऽन्तर्हृदये कस्मान्नो वेद नाशिष: ॥ २९ ॥
আমি তুচ্ছ হলেও, প্ৰভু স্বাভাৱিক কৰুণাৰে ভক্তক স্মৰণ কৰিলে তাতেই নবভক্তৰ কামনা শান্ত হৈ পূৰ্ণ হয়। প্ৰভু সকলোৰে হৃদয়ত অন্তৰ্নিহিত; তেন্তে আমাৰ অভিলাষ তেওঁ কিয় নাজানিব?
Verse 30
असावेव वरोऽस्माकमीप्सितो जगत: पते । प्रसन्नो भगवान् येषामपवर्गगुरुर्गति: ॥ ३० ॥
হে জগত্পতি! ভক্তি-বিদ্যাৰ সত্য গুৰু আপুনি নিজেই। আমাৰ কাম্য বৰ ইমানেই—আপুনি আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক; কিয়নো আপুনি মুক্তিৰ গুৰু আৰু পৰম গতি। আপোনাৰ সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্টিৰ বাহিৰে আমি আন একো নাচাওঁ।
Verse 31
वरं वृणीमहेऽथापि नाथ त्वत्परत: परात् । न ह्यन्तस्त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे ॥ ३१ ॥
হে নাথ! আমি আপোনাৰ কৃপাৰ বৰেই প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ, কিয়নো আপুনি পৰাত্পৰ পৰম। আপোনাৰ বিভূতিৰ অন্ত নাই; সেয়ে আপুনি ‘অনন্ত’ বুলি গীত।
Verse 32
पारिजातेऽञ्जसा लब्धे सारङ्गोऽन्यन्न सेवते । त्वदङ्घ्रिमूलमासाद्य साक्षात्किं किं वृणीमहि ॥ ३२ ॥
হে প্ৰভু! পাৰিজাত গছ সহজে পালে মৌমাখি আন ঠাইলৈ নাযায়। তেনেদৰে আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লৈ আমি আৰু কি বৰ বিচাৰিম?
Verse 33
यावत्ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभि: । तावद्भवत्प्रसङ्गानां सङ्ग: स्यान्नो भवे भवे ॥ ३३ ॥
হে প্ৰভু! যেতিয়ালৈকে আপোনাৰ মায়াৰ স্পৰ্শত কৰ্মবন্ধনে এই জগতত আমি দেহে দেহে আৰু লোকৰ পৰা লোকলৈ ঘূৰি ফুৰোঁ, তেতিয়ালৈকে জন্মে জন্মে আপোনাৰ লীলা-কথা আলোচনা কৰা ভক্তসকলৰ সঙ্গ আমাৰ হওক।
Verse 34
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ३४ ॥
শুদ্ধ ভক্তৰ সৈতে এক মুহূর্তৰ সঙ্গো স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি বা ব্ৰহ্মজ্যোতিত লীন হৈ পুনর্জন্মহীন মুক্তিৰ সৈতে তুলনীয় নহয়। মৰণধৰ্মী জীৱৰ বাবে ভক্তসঙ্গেই পৰম বৰ।
Verse 35
यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तृष्णाया: प्रशमो यत: । निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन ॥ ३५ ॥
য’ত ভগৱানৰ নিৰ্মল আৰু স্তৱনীয় কথামৃত গোৱা হয়, ত’ত তৃষ্ণা প্ৰশমিত হয়। ত’ত জীৱৰ প্ৰতি বৈৰ নাথাকে, আৰু কাৰো উদ্বেগ, চিন্তা বা ভয় নাথাকে।
Verse 36
यत्र नारायण: साक्षाद्भगवान्न्यासिनां गति: । संस्तूयते सत्कथासु मुक्तसङ्गै: पुन: पुन: ॥ ३६ ॥
য’ত মুক্তসঙ্গ ভক্তসকলে সদ্কথাত পুনঃপুনঃ ভগৱান নাৰায়ণৰ নাম-গুণ কীৰ্তন কৰে, তাতেই সাক്ഷাৎ নাৰায়ণ উপস্থিত থাকে; তেৱেঁই সন্ন্যাসীৰ পৰম গতি।
Verse 37
तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया । भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागम: ॥ ३७ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ পাৰ্ষদ-ভক্তসকলে তীৰ্থস্থানসমূহকো পবিত্ৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি সৰ্বত্র বিচৰণ কৰে। সংসাৰভয়ত ভীত জনৰ বাবে আপোনাৰ ভক্তসঙ্গ কি মনোহৰ নহ’ব?
Verse 38
वयं तु साक्षाद्भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्यु: क्षणसङ्गमेन । सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्यो- र्भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गता: स्म ॥ ३८ ॥
হে ভগৱান! আপোনাৰ অতি প্ৰিয় সখা শম্ভু (শিৱ)ৰ ক্ষণিক সঙ্গৰ দ্বাৰাই আমি আপোনাক লাভ কৰিলোঁ। আপুনি অসাধ্য ভৱ-ৰোগৰ পৰম চিকিৎসক; আমি আপোনাৰ পদপদ্মত শৰণ লৈছোঁ।
Verse 39
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
হে প্ৰভু! আমি বেদ অধ্যয়ন কৰিলোঁ, গুৰুসকলক প্ৰসন্ন কৰিলোঁ, বিপ্ৰ আৰু আধ্যাত্মিকভাৱে উন্নত বৃদ্ধসকলৰ সেৱা কৰিলোঁ; আৰ্য, সুহৃদ, ভ্ৰাতা আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি অসূয়া নৰাখিলোঁ। পুৰুষোত্তম! এই সকলো আপোনাৰ সন্তোষৰ বাবে সমৰ্পণ কৰোঁ।
Verse 40
यन्न: स्वधीतं गुरव: प्रसादिता विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । आर्या नता: सुहृदो भ्रातरश्च सर्वाणि भूतान्यनसूययैव ॥ ३९ ॥ यन्न: सुतप्तं तप एतदीश निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । सर्वं तदेतत्पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४० ॥
হে ঈশ! আমি পানীত দীঘল সময় নিৰাহাৰ হৈ কঠোৰ তপস্যা কৰিলোঁ, কালমদ আৰু মোহৰ পৰা মুক্ত হৈ। পুৰুষোত্তম! এই সকলো আপোনাৰ সন্তোষৰ বাবেই সমৰ্পণ; আন একো নালাগে।
Verse 41
मनु: स्वयम्भूर्भगवान् भवश्च येऽन्ये तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वा: । अदृष्टपारा अपि यन्महिम्न: स्तुवन्त्यथो त्वात्मसमं गृणीम: ॥ ४१ ॥
হে প্ৰভু! মনু, স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মা, ভগৱান শিৱ আৰু তপস্যা-জ্ঞানৰে শুদ্ধ সত্ত্বত স্থিত মহান যোগীসকলেও আপোনাৰ মহিমা আৰু শক্তিৰ সম্পূৰ্ণ সীমা বুজিব নোৱাৰে। তথাপি তেওঁলোকে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে স্তৱ কৰে; তেনেদৰে আমিও আমাৰ ক্ষমতা অনুসাৰে প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ।
Verse 42
नम: समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च । वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नम: ॥ ४२ ॥
হে ভগৱান! আপুনি সমদৰ্শী, সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ, পৰম পুৰুষ। সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত থাকি আপুনি ‘বাসুদেৱ’ নামে খ্যাত; আপুনি সত্ত্বস্বৰূপ আৰু ভৌতিক কলুষৰ অতীত। আপোনালৈ আমাৰ সশ্ৰদ্ধ নমস্কাৰ।
Verse 43
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिरभिष्टुतो हरि: प्रीतस्तथेत्याह शरण्यवत्सल: । अनिच्छतां यानमतृप्तचक्षुषां ययौ स्वधामानपवर्गवीर्य: ॥ ४३ ॥
মৈত্রেয় ক’লে: হে বিদুৰ! প্ৰচেতাসকলে এইদৰে স্তৱ কৰাত শৰণাগত-ৰক্ষক, ভক্তবৎসল হৰি প্ৰসন্ন হৈ ক’লে—“তথাস্তু, তোমালোকৰ প্ৰাৰ্থনা পূৰ্ণ হওক।” এই কথা কৈ অজেয় বীৰ্যৱান ভগৱান নিজৰ ধামলৈ গ’ল। প্ৰচেতাসকলৰ দৃষ্টি এতিয়াও তৃপ্ত নহ’ল, সেয়ে তেওঁলোকে বিচ্ছেদ নাচাইছিল।
Verse 44
अथ निर्याय सलिलात्प्रचेतस उदन्वत: । वीक्ष्याकुप्यन्द्रुमैश्छन्नां गां गां रोद्धुमिवोच्छ्रितै: ॥ ४४ ॥
তাৰপিছত প্ৰচেতাসকল সাগৰৰ পানীৰ পৰা ওলাই আহিল। তেওঁলোকে দেখিলে—পৃথিৱীৰ গছবোৰ অতি ওখ হৈ এনেদৰে ছাই গৈছে যেন স্বৰ্গলোকলৈ যোৱা পথ ৰোধ কৰিবলৈ উঠি থিয় হৈছে। সমগ্ৰ ভূমি গছৰে আৱৃত; এই দেখি প্ৰচেতাসকল ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 45
ततोऽग्निमारुतौ राजन्नमुञ्चन्मुखतो रुषा । महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये ॥ ४५ ॥
হে ৰাজন! প্ৰলয়কালত ৰুদ্ৰে যেনেকৈ ক্ৰোধে মুখৰ পৰা অগ্নি আৰু বায়ু নিৰ্গত কৰে, তেনেকৈ প্ৰচেতাসকলেও ৰোষে মুখৰ পৰা অগ্নি-বায়ু উগৰি দিলে, পৃথিৱীক সম্পূৰ্ণ উদ্ভিদহীন কৰিবলৈ।
Verse 46
भस्मसात्क्रियमाणांस्तान् द्रुमान्वीक्ष्य पितामह: । आगत: शमयामास पुत्रान् बर्हिष्मतो नयै: ॥ ४६ ॥
পৃথিৱীৰ ওপৰত গছবোৰ ভস্ম হৈ যোৱা দেখি পিতামহ ব্ৰহ্মা তৎক্ষণাৎ আহি বৰ্হিষ্মানৰ পুত্ৰসকলক যুক্তিযুক্ত বাক্যৰে শান্ত কৰিলে।
Verse 47
तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । उज्जह्रुस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टा: स्वयम्भुवा ॥ ४७ ॥
তাত অৱশিষ্ট থকা গছবোৰ প্ৰচেতাসকলক ভয় কৰি, স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাৰ উপদেশ অনুসৰি তৎক্ষণাৎ নিজৰ কন্যাক অর্পণ কৰিলে।
Verse 48
ते च ब्रह्मण आदेशान्मारिषामुपयेमिरे । यस्यां महदवज्ञानादजन्यजनयोनिज: ॥ ४८ ॥
ব্ৰহ্মাৰ আদেশ অনুসৰি প্ৰচেতাসকলে মাৰিষাক পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে। তেওঁৰ গৰ্ভৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰ দক্ষ জন্মিল; মহাদেৱ শিৱক অবজ্ঞা কৰাৰ ফলত তাক মাৰিষাৰ গৰ্ভত জন্ম ল’বলগীয়া হৈছিল আৰু সি দুবাৰ দেহ ত্যাগ কৰিছিল।
Verse 49
चाक्षुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते । य: ससर्ज प्रजा इष्टा: स दक्षो दैवचोदित: ॥ ४९ ॥
চাক্ষুষ মন্বন্তৰ আহিলে, পূৰ্বসৰ্গত কালপ্ৰবাহত দেহ নষ্ট হলেও, সেই দক্ষই দৈৱচোদিত হৈ ইষ্ট প্ৰজাসকল সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 50
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
জন্ম হোৱাৰ লগে লগে দক্ষে নিজৰ দেহকান্তিৰ অতিশয় তেজে সকলো তেজস্বীৰ দীপ্তি আচ্ছাদিত কৰিলে। কৰ্মত অতি নিপুণ হোৱাৰ বাবে তাক ‘দক্ষ’—অৰ্থাৎ ‘অতিপ্ৰৱীণ’—বুলি কোৱা হ’ল।
Verse 51
यो जायमान: सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कर्मणां दक्षमब्रुवन् ॥ ५० ॥ तं प्रजासर्गरक्षायामनादिरभिषिच्य च । युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५१ ॥
জন্ম হোৱাৰ লগে লগে দক্ষে নিজৰ দেহজ তেজৰ অতি উৎকৃষ্ট দীপ্তিৰে সকলোৰে তেজ ঢাকি পেলালে। কৰ্মত অতি নিপুণ হোৱাৰ বাবে তেওঁ ‘দক্ষ’ নামেৰে পৰিচিত হ’ল। সেয়ে ব্ৰহ্মাদেৱে তেওঁক প্ৰজাসৃষ্টি আৰু পালন-ৰক্ষাৰ কাৰ্যত নিযুক্ত কৰিলে; আৰু কালক্ৰমে দক্ষে আন প্ৰজাপতিসকলকো সেই কাৰ্যত নিয়োজিত কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Their unity shows purified consciousness: no envy, one purpose, and cooperative devotional service. In Bhāgavata theology, such non-envious harmony is a sign of sattva refined by bhakti; it is especially pleasing to the Lord because it mirrors the spiritual world’s relational fabric, where devotion is expressed through loving cooperation rather than competition.
The Lord frames their enjoyment as non-obstructive because it is granted under His shelter and followed by the rise of unadulterated bhakti. The chapter explicitly states the bhakti principle: one who offers the results of action to Bhagavān is not bound even while living in family life. Thus, enjoyment does not become bondage when detached and dedicated to the Supreme.
It expresses mature bhakti: they value the means that continually awakens love of God—association and hari-kathā—above heaven, mystic success, or even impersonal liberation. The chapter asserts that even a moment with a pure devotee surpasses heavenly promotion and Brahman merging, because sādhu-saṅga directly plants and nourishes devotion.
Māriṣā is the daughter connected to Pramlocā and Kaṇḍu, cared for by the trees and nourished by the Moon’s nectar. Her marriage to the Pracetās fulfills the cosmic order to generate progeny while keeping their shared unity intact; it also becomes the instrument for Dakṣa’s rebirth, linking this chapter to the broader Dakṣa–Śiva narrative tensions in the Purāṇa.
Dakṣa’s rebirth is attributed to disobedience and disrespect toward Śiva (Mahādeva), showing that even powerful administrators are accountable to dharma and Vaiṣṇava principles. The narrative uses Dakṣa to illustrate how pride in ritual power can lead to downfall, and how cosmic administration (visarga/prajā-sarga) must remain aligned with devotion and respect for the Lord’s devotees.