Adhyaya 3
Satī Desires to Attend Dakṣa’s Sacrifice; Śiva Warns Against the Pain of Relatives’ Insults
দক্ষ আৰু জোঁৱাই শিৱৰ পুৰণি বৈৰ-তণাৱৰ ধাৰাবাহিকতাত এই অধ্যায় আৰম্ভ হয়। প্ৰজাপতিসকলৰ মুখ্য পদ লাভ কৰি দক্ষৰ অহংকাৰ বৃদ্ধি পায় আৰু তেওঁ বাজপেয় আৰু বৃহস্পতিসৱ নামৰ মহাযজ্ঞ কৰে; ঋষি, পিতৃগণ, দেৱতা আৰু অলংকৃত দেৱীগণ সকলো দিশৰ পৰা সমবেত হয়। সতী দিৱ্য কথাবতৰা শুনি দেৱীসকলৰ যজ্ঞযাত্ৰা দেখি পিতৃগৃহস্নেহ আৰু লোকাচাৰৰ প্ৰভাৱত শিৱকো সৈতে যাবলৈ অনুৰোধ কৰে—নিমন্ত্ৰণ নাথাকিলেও পিতাৰ ঘৰলৈ যোৱা যায় বুলি কয়। শিৱ গম্ভীৰ নীতি বুজাই দিয়ে: ঈৰ্ষাপৰায়ণৰ ওচৰলৈ গ’লে ক্ষতি হয়; শত্রুৰ তীৰতকৈ আত্মীয়ৰ কঠোৰ বাক্য অধিক গভীৰ আঘাত দিয়ে। তেওঁ বিদ্যা, তপস্যা, ধন, ৰূপ, যৌৱন আৰু বংশগৌৰৱৰ গৰ্বে অন্ধ হোৱা দক্ষৰ স্বভাৱ প্ৰকাশ কৰি কয়—দেহগত শিষ্টাচাৰৰ চেয়ে সকলোৰে অন্তৰত থকা পৰমাত্মা, বাসুদেৱৰ প্ৰতি সত্য সন্মানেই শ্ৰেষ্ঠ। শুদ্ধচিত্তে বাসুদেৱক নিত্য প্ৰণাম কৰাৰ কথা কৈ শিৱ সতীক সতৰ্ক কৰে যে দক্ষৰ ঈৰ্ষাই তাক সভাত অপমানিত কৰিব; আত্মীয়ৰ অপমান মৃত্যুসম দুখ আনিব পাৰে—ইয়াতেই আগন্তুক বিপৰ্যয়ৰ ভূমিকা গঢ় লয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सदा विद्विषतोरेवं कालो वै ध्रियमाणयो: । जामातु: श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—এইদৰে জামাতা আৰু শ্বশুৰ, অৰ্থাৎ শিৱ আৰু দক্ষৰ, মাজৰ বিদ্বেষ বহু দীঘল সময় ধৰি চলি থাকিল।
Verse 2
यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रजापतीनां सर्वेषामाधिपत्ये स्मयोऽभवत् ॥ २ ॥
যেতিয়া পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাই দক্ষক সকলো প্ৰজাপতিৰ অধিপতি কৰি অভিষিক্ত কৰিলে, তেতিয়া দক্ষ অতি অহংকাৰী হৈ উঠিল।
Verse 3
इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठानभिभूय च । बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम् ॥ ३ ॥
দক্ষই ‘বাজপেয়’ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি ব্ৰহ্মাৰ সমৰ্থনত অতিমাত্ৰা আত্মবিশ্বাসী হ’ল। তাৰ পিছত সি ‘বৃহস্পতি-সব’ নামৰ আন এটা শ্ৰেষ্ঠ মহাযজ্ঞ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 4
तस्मिन्ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षिपितृदेवता: । आसन् कृतस्वस्त्ययनास्तत्पत्न्यश्च सभर्तृका: ॥ ४ ॥
যজ্ঞ চলি থাকোঁতে সকলো ব্ৰহ্মৰ্ষি, দেৱৰ্ষি, পিতৃদেৱতা আৰু অন্য দেৱগণ উপস্থিত আছিল। তেওঁলোকে মঙ্গল স্বস্ত্যয়ন সম্পন্ন কৰিছিল, আৰু তেওঁলোকৰ পত্নীসকলেও স্বামীসহ অলংকৃত হৈ আহিল।
Verse 5
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
আকাশত উৰি ফুৰা খেচৰসকলৰ কথোপকথন শুনি দাক্ষায়ণী সতীদেৱীয়ে পিতাৰ মহা পিতৃযজ্ঞ-মহোৎসৱৰ সংবাদ বুজিলে। তেওঁ দেখিলে—সকলো দিশৰ পৰা উপদেৱসকলৰ সুন্দৰ পত্নীসকল বিমানেৰে, প্ৰিয়জনসহ, উত্তম বস্ত্ৰ আৰু হাৰ-কুণ্ডল-লকেট পিন্ধি, তেওঁৰ নিবাসৰ ওচৰেৰে যজ্ঞলৈ গৈ আছে। সেয়া দেখি সতী ব্যাকুল হৈ ভূতপতি স্বামী দেৱ শংকৰক উৎসুকচিত্তে ক’লে।
Verse 6
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
আকাশত উৰি ফুৰা খেচৰসকলৰ কথোপকথন শুনি দাক্ষায়ণী সতীদেৱীয়ে পিতাৰ মহা পিতৃযজ্ঞ-মহোৎসৱৰ সংবাদ বুজিলে। তেওঁ দেখিলে—সকলো দিশৰ পৰা উপদেৱসকলৰ সুন্দৰ পত্নীসকল বিমানেৰে, প্ৰিয়জনসহ, উত্তম বস্ত্ৰ আৰু হাৰ-কুণ্ডল-লকেট পিন্ধি, তেওঁৰ নিবাসৰ ওচৰেৰে যজ্ঞলৈ গৈ আছে। সেয়া দেখি সতী ব্যাকুল হৈ ভূতপতি স্বামী দেৱ শংকৰক উৎসুকচিত্তে ক’লে।
Verse 7
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
আকাশত উৰি ফুৰা খেচৰসকলৰ কথোপকথন শুনি দাক্ষায়ণী সতীদেৱীয়ে পিতাৰ মহা পিতৃযজ্ঞ-মহোৎসৱৰ সংবাদ বুজিলে। তেওঁ দেখিলে—সকলো দিশৰ পৰা উপদেৱসকলৰ সুন্দৰ পত্নীসকল বিমানেৰে, প্ৰিয়জনসহ, উত্তম বস্ত্ৰ আৰু হাৰ-কুণ্ডল-লকেট পিন্ধি, তেওঁৰ নিবাসৰ ওচৰেৰে যজ্ঞলৈ গৈ আছে। সেয়া দেখি সতী ব্যাকুল হৈ ভূতপতি স্বামী দেৱ শংকৰক উৎসুকচিত্তে ক’লে।
Verse 8
सत्युवाच प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्यापितो यज्ञमहोत्सव: किल । वयं च तत्राभिसराम वाम ते यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ ८ ॥
সতী ক’লে—হে প্ৰিয় শিৱ, আপোনাৰ শ্বশুৰ প্ৰজাপতি এতিয়া মহাযজ্ঞ-মহোৎসৱ সম্পন্ন কৰিছে। তেওঁৰ নিমন্ত্ৰণত সকলো দেৱতা তাত গৈ আছে। আপোনাৰ ইচ্ছা হ’লে আমিও তাত যাব পাৰোঁ।
Verse 9
तस्मिन्भगिन्यो मम भर्तृभि: स्वकै- र्ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिदृक्षव: । अहं च तस्मिन्भवताभिकामये सहोपनीतं परिबर्हमर्हितुम् ॥ ९ ॥
সেই যজ্ঞলৈ মোৰ ভগ্নীসকল নিজৰ নিজৰ স্বামীৰ সৈতে নিশ্চয় গৈছে, আত্মীয়-স্বজনক চাবলৈ ইচ্ছুক হৈ। মইও পিতাই দিয়া অলংকাৰ পিন্ধি আপোনাৰ সৈতে তাত গৈ সেই সভাত অংশ ল’বলৈ বিচাৰোঁ।
Verse 10
तत्र स्वसृर्मे ननु भर्तृसम्मिता मातृष्वसृ: क्लिन्नधियं च मातरम् । द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभि- रुन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ १० ॥
তাত মোৰ ভগ্নীসকল, মাতৃভগ্নীসকল তেওঁলোকৰ স্বামীৰ সৈতে, আৰু স্নেহময়ী মাতাও থাকিব—যাঁক বহুদিন ধৰি চাবলৈ মই ব্যাকুল। মহর্ষিসকলে সম্পন্ন কৰা যজ্ঞ আৰু উৰি থকা ধ্বজ-পতাকাৰ শোভাও মই দেখিম। সেয়ে, হে প্ৰিয় স্বামী, তাত যাবলৈ মোৰ বৰ উৎকণ্ঠা।
Verse 11
त्वय्येतदाश्चर्यमजात्ममायया विनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् । तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च ते दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ ११ ॥
এই প্ৰকাশিত জগত অজ জন্মহীন পৰমেশ্বৰৰ মায়াৰে ত্ৰিগুণাত্মক হৈ আশ্চৰ্যভাৱে গঢ়া—এই সত্য আপুনি সম্পূৰ্ণ জানে। তথাপি মই দীন নাৰী, তত্ত্বজ্ঞানত অল্প। সেয়ে মই মোৰ জন্মভূমি পুনৰ এবাৰ চাব খোজোঁ; অনুগ্ৰহ কৰি মোক যাবলৈ অনুমতি দিয়ক।
Verse 12
पश्य प्रयान्तीरभवान्ययोषितो ऽप्यलड़्क़ृता: कान्तसखा वरूथश: । यासां व्रजद्भि: शितिकण्ठ मण्डितं नभो विमानै: कलहंसपाण्डुभि: ॥ १२ ॥
হে অজন্মা, হে নীলকণ্ঠ! চাওক—কেৱল মোৰ আত্মীয়সকলেই নহয়, আন নাৰীসকলেও সুন্দৰ বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ পিন্ধি নিজৰ স্বামী আৰু সখীৰ সৈতে দলে দলে তাত গৈ আছে। হাঁহৰ দৰে ধৱল বিমানবোৰে সমগ্ৰ আকাশখন অতি মনোৰম কৰি তুলিছে।
Verse 13
कथं सुताया: पितृगेहकौतुकं निशम्य देह: सुरवर्य नेङ्गते । अनाहुता अप्यभियन्ति सौहृदं भर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम् ॥ १३ ॥
হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ! পিতৃগৃহত উৎসৱৰ কথা শুনিলে কন্যাৰ দেহ-মন কেনেকৈ স্থিৰ থাকিব? নিমন্ত্ৰণ নাথাকিলেও বন্ধু, স্বামী, গুৰু বা পিতাৰ ঘৰলৈ যোৱাত দোষ নাই।
Verse 14
तन्मे प्रसीदेदममर्त्य वाञ्छितं कर्तुं भवान्कारुणिको बतार्हति । त्वयात्मनोऽर्धेऽहमदभ्रचक्षुषा निरूपिता मानुगृहाण याचित: ॥ १४ ॥
হে অমৰ শিৱ! মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক আৰু মোৰ ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰক। আপুনি মোক আপোনাৰ দেহৰ অর্ধাংশ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে; সেয়ে দয়া কৰি মোৰ অনুৰোধ গ্ৰহণ কৰক।
Verse 15
ऋषिरुवाच एवं गिरित्र: प्रिययाभिभाषित: प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रिय: । संस्मारितो मर्मभिद: कुवागिषून् यानाह को विश्वसृजां समक्षत: ॥ १५ ॥
ঋষি মৈত্রেয় ক’লে: প্ৰিয় পত্নীয়ে এনেদৰে ক’তাত কৈলাসপতি শিৱে হাঁহি মাৰি উত্তৰ দিলে; কিন্তু একে সময়তে বিশ্বকাৰ্যৰ ৰক্ষকসকলৰ সন্মুখত দক্ষে কোৱা কুটিল, হৃদয়ভেদী বাক্যসমূহ তেওঁৰ মনত পৰিল।
Verse 16
श्रीभगवानुवाच त्वयोदितं शोभनमेव शोभने अनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु । ते यद्यनुत्पादितदोषदृष्टयो बलीयसानात्म्यमदेन मन्युना ॥ १६ ॥
ভগৱান শিৱ ক’লে: হে সুন্দৰী! নিমন্ত্ৰণ নাথাকিলেও আত্মীয়-বন্ধুৰ ওচৰলৈ যোৱা যায় বুলি তুমি ক’লা—সেয়া সত্য; কিন্তু তেওঁলোকে দেহাভিমানত দোষ নেদেখে আৰু ক্ৰোধত অধিক উগ্ৰ নহ’লে তেনেহে।
Verse 17
विद्यातपोवित्तवपुर्वय:कुलै: सतां गुणै: षड्भिरसत्तमेतरै: । स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृश: स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ १७ ॥
বিদ্যা, তপ, ধন, সৌন্দৰ্য, যৌৱন আৰু কুল—এই ছয় গুণ উচ্চজনৰ অলংকাৰ; কিন্তু যিয়ে ইয়াৰ গৰ্ব কৰে সি অন্ধ হয়, স্মৃতি নষ্ট হয়, আৰু মহাপুৰুষৰ মহিমা বুজিব নোৱাৰে।
Verse 18
नैतादृशानां स्वजनव्यपेक्षया गृहान्प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् । येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते आरोपितभ्रूभिरमर्षणाक्षिभि: ॥ १८ ॥
এনেকুৱা অস্থিৰচিত্ত লোকৰ ঘৰলৈ, তেওঁ স্বজন বা বন্ধু হ’লেও, যোৱা উচিত নহয়; যিসকলে আগন্তুক অতিথিক কুটিল বুদ্ধিৰে চায়, ভ্ৰূ উচলাই ক্ৰোধিত দৃষ্টিৰে তাকায়।
Verse 19
तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखै: शेतेऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता । स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभि- र्दिवानिशं तप्यति मर्मताडित: ॥ १९ ॥
শত্ৰুৰ তীৰে আঘাত পাইলেও মানুহ তেনেকৈ ব্যথিত নহয়; যিদৰে স্বজনৰ কুটিল বুদ্ধিৰ পৰা ওলোৱা কঠোৰ বাক্য মর্মত আঘাত কৰি দিন-ৰাতি হৃদয় দহাই থাকে।
Verse 20
व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगते: प्रजापते: प्रियात्मजानामसि सुभ्रु मे मता । तथापि मानं न पितु: प्रपत्स्यसे मदाश्रयात्क: परितप्यते यत: ॥ २० ॥
হে শুভ্ৰবৰ্ণা প্ৰিয়ে, স্পষ্ট যে দক্ষ প্ৰজাপতিৰ কন্যাসকলৰ মাজত তুমি অতি প্ৰিয়; তথাপি মোৰ আশ্ৰয়ত থকাৰ বাবে পিতৃগৃহত তুমি মান নাপাবা, বৰঞ্চ মোৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ কাৰণে খেদ পাবা।
Verse 21
पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रिय: समृद्धिभि: पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् । अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ २१ ॥
মিথ্যা অহংকাৰত চালিত মানুহৰ হৃদয় সদায় জ্বলে আৰু ইন্দ্ৰিয়ো ব্যাকুল থাকে; আত্মসাক্ষাৎকাৰীসকলৰ সমৃদ্ধি সি সহিব নোৱাৰে। সেই স্তৰত উঠিব নোৱাৰি, অসুৰে হৰিক যিদৰে দ্বেষ কৰে, সিও তেনেদৰে তেওঁলোকক দ্বেষ কৰে।
Verse 22
प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथ: सुमध्यमे । प्राज्ञै: परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥ २२ ॥
হে সুমধ্যমে, বন্ধু আৰু স্বজনসকলে পৰস্পৰে উঠি স্বাগতম, বিনয় আৰু অভিবাদন কৰে—ইয়াই শোভন। কিন্তু যিসকল প্ৰাজ্ঞ পৰাত্ম স্তৰত স্থিত, তেওঁলোকে দেহাভিমানীক নহয়; দেহৰ ভিতৰত গুহ্যভাবে অধিষ্ঠিত পৰম পুৰুষ পৰমাত্মাকেই মনৰে সেই সন্মান অৰ্পণ কৰে।
Verse 23
सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यदीयते तत्र पुमानपावृत: । सत्त्वे च तस्मिन्भगवान्वासुदेवो ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ २३ ॥
যি বিশুদ্ধ সত্ত্ব ‘বাসুদেৱ’ নামে খ্যাত, তাত পুৰুষ আৱৰণবিহীনভাৱে প্ৰকাশ পায়। সেই শুদ্ধ চেতনাত অধোক্ষজ ভগৱান বাসুদেৱলৈ মই নিত্য নমস্কাৰ অৰ্পণ কৰোঁ।
Verse 24
तत्ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद् दक्षो मम द्विट्तदनुव्रताश्च ये । यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु मा- मनागसं दुर्वचसाकरोत्तिर: ॥ २४ ॥
সেয়ে দেহদাতা পিতৃ দক্ষকোও তুমি নেদেখিবা; কিয়নো সি আৰু তাৰ অনুগামীসকল মোৰ প্ৰতি দ্বেষী। হে সুশ্ৰোণি, ঈৰ্ষাৰ বশত সি বিশ্বসৃজ যজ্ঞসভাত নিৰ্দোষ মোক কঠোৰ বাক্যৰে অপমান কৰিলে।
Verse 25
यदि व्रजिष्यस्यतिहाय मद्वचो भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति । सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवो यदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ २५ ॥
যদি তুমি মোৰ কথা উপেক্ষা কৰি তেন্তেও যাবলৈ স্থিৰ কৰা, তেন্তে তোমাৰ মঙ্গল নহ’ব। তুমি অতি মান্য; আৰু যেতিয়া নিজৰ স্বজনৰ পৰা অপমান হয়, সেই অপমান তৎক্ষণাৎ মৃত্যুৰ সমান হয়।
Frequently Asked Questions
Satī is moved by natural filial emotion and social dharma: hearing of festivity at her father’s home and seeing other devas’ wives traveling, she longs to meet sisters, maternal relatives, and witness the sacrificial grandeur. She also reasons that a father, like a friend, husband, or guru, may be approached without formal invitation—an appeal grounded in customary etiquette and familial intimacy.
Śiva reads the underlying consciousness: Dakṣa’s pride and envy make him likely to dishonor Satī because she is Śiva’s wife. Śiva teaches that association with the envious is spiritually and emotionally dangerous; insults from relatives pierce more deeply than attacks from enemies. His warning is also theological: when ritual is driven by bodily identification and ego, it becomes a venue for aparādha, not purification.
Śiva distinguishes social courtesies from spiritual vision: the truly intelligent offer respect to the Supersoul (Paramātmā) seated within all bodies, not merely to the external person identified with the body. He frames his own practice as constant obeisance to Vāsudeva in pure Kṛṣṇa consciousness, where the Lord is revealed without covering.
The six—education, austerity, wealth, beauty, youth, and heritage—are ordinarily signs of elevation, but when possessed with pride they produce blindness and loss of discernment. In Dakṣa’s case, these become fuel for superiority and contempt toward a self-realized personality (Śiva), demonstrating the Bhāgavata’s critique of prestige divorced from humility and devotion.