Adhyaya 29
Nārada Explains the Allegory of King Purañjana (Deha–Indriya–Manaḥ Mapping and the Remedy of Bhakti)
ৰাজা প্ৰাচীনবৰ্হি পুৰঞ্জন-উপাখ্যানৰ মৰ্ম বুজি নাপাই থাকোঁতে নাৰদ মুনিয়ে ধাপে ধাপে দেহধাৰী জীৱনৰ ৰূপক উন্মোচন কৰে—জীৱই পুৰঞ্জন, ‘অজ্ঞাত বন্ধু’ স্বয়ং ভগৱান, আৰু মানৱ/দেৱ দেহ নবদ্বাৰ-নগৰী; তাত ইন্দ্ৰিয়, মন, প্ৰাণ আৰু বুদ্ধি মিলি ভোগ আৰু দুঃখ অনুভৱ কৰায়। তেওঁ প্ৰতিটো ‘দ্বাৰ’ আৰু ‘নগৰী’ক ইন্দ্ৰিয়কাৰ্য আৰু বিষয়ৰ সৈতে মিলাই দেখুৱায়, তাৰ পিছত দেহক ৰথৰূপে বৰ্ণনা কৰে—বুদ্ধি সাৰথি, মন ৰজ্জু-বন্ধন; কাল (চণ্ডবেগ) দিন-ৰাতিৰে আয়ু ক্ষয় কৰে আৰু জৰা (কালকন্যা) মৃত্যুৰ সহচৰী। নাৰদে কৰ্মকাণ্ডৰ গৰ্ব নিন্দা কৰি কয় যে কৰ্মৰ পুনৰ্বিন্যাসে বন্ধন নকটে; কেৱল কৃষ্ণচেতনাৰ জাগৰণ—বিশেষকৈ ভক্তসঙ্গ আৰু শ্ৰৱণ—সংসাৰ-স্বপ্ন ভাঙে। ৰজাই উপদেশ গ্ৰহণ কৰি দেহান্তৰত কৰ্মৰ ধাৰাবাহিকতা সোধে; নাৰদে মন, সংস্কাৰ আৰু বাসনাৰ দ্বাৰা সূক্ষ্মদেহৰ গমন ব্যাখ্যা কৰে। অধ্যায়ৰ শেষত ৰজাৰ বৈৰাগ্য, ত্যাগ আৰু মুক্তি, আৰু মনোযোগী শ্ৰোতাৰ দেহাভিমানমুক্তিৰ ফলশ্ৰুতি ঘোষিত হয়।
Shlokas
Verse 1
प्राचीनबर्हिरुवाच भगवंस्ते वचोऽस्माभिर्न सम्यगवगम्यते । कवयस्तद्विजानन्ति न वयं कर्ममोहिता: ॥ १ ॥
ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হি ক’লে— হে ভগৱান, আপুনি কোৱা পুৰঞ্জন-ৰূপক কাহিনীৰ তাত্পৰ্য আমি সম্পূৰ্ণকৈ বুজিব পৰা নাই। আত্মজ্ঞানত সিদ্ধ কবিসকলেই সেয়া জানে; আমি কৰ্মমোহত আবদ্ধ, সেয়ে ইয়াৰ উদ্দেশ্য উপলব্ধি কৰা কঠিন।
Verse 2
नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद्यद् व्यनक्त्यात्मन: पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २ ॥
নাৰদে ক’লে— ‘পুৰঞ্জন’ বুলিলে জীৱাত্মাক বুজিবা, যি নিজৰ কৰ্ম অনুসাৰে দেহ-নগৰ গ্ৰহণ কৰে। সি এক-পদ, দ্বি-পদ, ত্ৰি-পদ, চতুষ্পদ, বহু-পদ বা অপাদ দেহত প্ৰৱেশ কৰি সংসাৰত ঘূৰে; ভোক্তা-ভাবেই সি ‘পুৰঞ্জন’ নামে পৰিচিত।
Verse 3
योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वर: । यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणै: ॥ ३ ॥
যাক মই ‘অবিজ্ঞাত’ বুলি কৈছোঁ, সেয়াই পৰম পুৰুষোত্তম ভগৱান— জীৱৰ অধীশ্বৰ আৰু নিত্য সখা। জড় নাম, ক্ৰিয়া বা গুণেৰে তেওঁক জনা নাযায়; সেয়ে বদ্ধ জীৱৰ বাবে তেওঁ সদায় অজ্ঞেয় হৈ থাকে।
Verse 4
यदा जिघृक्षन् पुरुष: कार्त्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ४ ॥
যেতিয়া জীৱে প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ সম্পূৰ্ণকৈ ভোগ কৰিব খোজে, তেতিয়া বহু দেহৰ ভিতৰত নৱদ্বাৰযুক্ত, দুটা হাত আৰু দুটা ভৰি থকা দেহক ‘শ্ৰেষ্ঠ’ বুলি মানি গ্ৰহণ কৰে। এইদৰে সি মানুহ বা দেৱতাৰ দেহ লাভ কৰে।
Verse 5
बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिर्गुणान् ॥ ५ ॥
ইয়াত ‘প্ৰমদা’ বুলিলে জড়বুদ্ধি—অৰ্থাৎ অজ্ঞান—বুজিবা, যিয়ে ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ ভাব সৃষ্টি কৰে। এই বুদ্ধিৰ আশ্ৰয় লৈ মানুহে এই দেহত ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা গুণসমূহ ভোগ কৰি সুখ-দুখ পায়; এইদৰে সি বন্ধনত পৰে।
Verse 6
सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तय: प्राण: पञ्चवृत्तिर्यथोरग: ॥ ६ ॥
পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় পুৰঞ্জনী-পুৰুষৰ পুৰুষ-মিত্ৰ। সিহঁতৰ সহায়তাত জীৱে জ্ঞান লাভ কৰে আৰু কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়। ইন্দ্ৰিয়বৃত্তিসমূহ সখীৰ দৰে, আৰু পাঁচ-মূৰ সাপৰ দৰে প্ৰাণ পাঁচ প্ৰবাহত চলি থাকে।
Verse 7
बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चाला: पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥
একাদশ সেৱক, যি সকলোৰে অধিনায়ক, সেয়া মন; জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু কৰ্মেন্দ্ৰিয়—উভয়ৰে নেতা। পাঁচ বিষয়েই পাঞ্চাল ৰাজ্য, য’ত ভোগ হয়। সেই পাঞ্চালৰ মাজতে নৱদ্বাৰযুক্ত দেহ-নগৰ অৱস্থিত।
Verse 8
अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुत: ॥ ८ ॥
দুটা চকু, দুটা নাসাৰন্ধ্ৰ আৰু দুটা কাণ—এইবোৰ যুগল দুৱাৰ। মুখ, জননেন্দ্ৰিয় আৰু গুদও পৃথক দুৱাৰ। এই নৱদ্বাৰযুক্ত দেহত স্থিত জীৱ বাহিৰ্জগতত কৰ্ম কৰি ৰূপ-ৰস আদি বিষয় ভোগ কৰে।
Verse 9
अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्चपुर: कृता: । दक्षिणा दक्षिण: कर्ण उत्तरा चोत्तर: स्मृत: । पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते ॥ ९ ॥
দুটা চকু, দুটা নাসাৰন্ধ্ৰ আৰু মুখ—এই পাঁচটা দুৱাৰ সন্মুখত। সোঁ কাণ দক্ষিণ দুৱাৰ, বাওঁ কাণ উত্তৰ দুৱাৰ বুলি ধৰা হয়। পশ্চিম দিশত তলৰ দুটা দুৱাৰ গুদ আৰু শিশ্ন বুলি কোৱা হয়।
Verse 10
खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते । रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वर: ॥ १० ॥
খদ্যোতা আৰু আবিৰ্মুখী নামৰ দুটা দুৱাৰ—এটা ঠাইতে একেলগে গঢ়া দুটা চকু। ‘বিভ্ৰাজিত’ নামৰ নগৰটো ৰূপ (দৃশ্য) বুলি জানিব লাগে। এইদৰে চক্ষুৰ অধীশ্বৰ সদায় নানাবিধ ৰূপ দেখে।
Verse 11
नलिनी नालिनी नासे गन्ध: सौरभ उच्यते । घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रस: ॥ ११ ॥
নলিনী আৰু নালিনী নামৰ দুটা দুৱাৰ হৈছে দুটা নাসাৰন্ধ্ৰ, আৰু সৌৰভ নামৰ নগৰী হৈছে সুগন্ধ। অৱধূত নামৰ সহচৰ হৈছে ঘ্ৰাণেন্দ্ৰিয়। মুখ্যা দুৱাৰ হৈছে মুখ, বিপণ হৈছে বাক্শক্তি, আৰু ৰসবিদ্ৰস হৈছে ৰসজ্ঞ—স্বাদেন্দ্ৰিয়।
Verse 12
आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिण: कर्ण उत्तरो देवहू: स्मृत: ॥ १२ ॥
আপণ নামৰ নগৰী জিভাৰ বাক্ব্যৱহাৰক বুজায়, আৰু বহূদন হৈছে নানাবিধ আহাৰ। সোঁ কাণ পিতৃহূ দুৱাৰ, আৰু বাঁ কাণ দেবহূ দুৱাৰ বুলি স্মৃত।
Verse 13
प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद्व्रजेत् ॥ १३ ॥
প্ৰবৃত্তি আৰু নিবৃত্তিৰ দিশা দেখুওৱা শাস্ত্ৰক ‘পঞ্চাল’ বুলি কোৱা হয়। জীৱে দুটা কাণেৰে শ্রুতি ধৰি জ্ঞান লাভ কৰে; সেই শ্রৱণবলে কিছুমান পিতৃযানে পিতৃলোকলৈ আৰু কিছুমান দেবযানে দেবলোকলৈ গমন কৰে।
Verse 14
आसुरी मेढ्रमर्वाग्द्वार्व्यवायो ग्रामिणां रति: । उपस्थो दुर्मद: प्रोक्तो निऋर्तिर्गुद उच्यते ॥ १४ ॥
আসুৰী নামৰ তলৰ দুৱাৰ হৈছে জননেন্দ্ৰিয়; সেই দুৱাৰে গ্ৰামক নামৰ নগৰীত প্ৰৱেশ, যি মৈথুনৰ বাবে আৰু মূঢ় গ্ৰাম্য লোকৰ বাবে অতি প্ৰিয়। উপস্থ—প্ৰজননশক্তি—দুৰ্মদ বুলি কোৱা হয়, আৰু গুদক নিৰৃতি বুলি কয়।
Verse 15
वैशसं नरकं पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५ ॥
যেতিয়া কোৱা হয় যে পুৰঞ্জন বৈশসলৈ যায়, তেতিয়া তাৰ অৰ্থ নৰকগমন—পায়ুৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। তাৰ সহচৰ লুব্ধক হৈছে পায়ুৰ কৰ্মেন্দ্ৰিয়। আগতে কোৱা দুটা অন্ধ সহচৰ হৈছে হাত আৰু ভৰি। হাত-ভৰিৰ সহায়ত জীৱে সকলো কাম কৰে আৰু ইফালে-সিফালে গমন কৰে।
Verse 16
अन्त:पुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्गुणै: ॥ १६ ॥
‘অন্তঃপুৰ’ বুলিলে হৃদয়ক বুজায়, আৰু ‘বিষূচী’ অৰ্থাৎ সৰ্বত্ৰ গমনশীল মন। সেই মনতেই জীৱে প্ৰকৃতিৰ গুণৰ প্ৰভাৱত কেতিয়াবা মোহ, কেতিয়াবা প্ৰসন্নতা, কেতিয়াবা হৰ্ষ লাভ কৰে।
Verse 17
यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥
দূষিত বুদ্ধিৰ প্ৰভাৱত জীৱ যিদৰে যিদৰে বিকৃত হয় বা কৰ্ম কৰে, সিদৰে সিদৰে সি উপদ্ৰষ্টা-আত্মাৰ দৰে বুদ্ধিৰ বৃত্তিসমূহকেই অনুকৰণ কৰে। জাগ্ৰত বা স্বপ্নত বুদ্ধিয়ে নানা অৱস্থা গঢ়ে।
Verse 18
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
নাৰদ মুনিয়ে ক’লে—মই যাক ৰথ বুলি কৈছিলোঁ, সেয়া প্ৰকৃততে এই দেহ; ইন্দ্ৰিয়সমূহ তাৰ অশ্ব। বছৰৰ পাছত বছৰ কালেৰ বেগে সিহঁতে বাধাহীন দৌৰে, তথাপি সত্য অগ্ৰগতি নহয়। পুণ্য-পাপ দুটা চকা; ত্ৰিগুণ ধ্বজা; পাঁচ প্ৰাণ বন্ধন। মন ৰশ্মি, বুদ্ধি সাৰথি। হৃদয় আসন, আৰু সুখ-দুখ আদি দ্বন্দ্ব গাঁঠৰ স্থান। সাত ধাতু আৱৰণ; পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয় বাহ্য ক্ৰিয়া; আৰু এগাৰ ইন্দ্ৰিয় সৈন্যদল। বিষয়াসক্ত জীৱ ৰথস্থ হৈ মৃগতৃষ্ণাৰ দৰে মিথ্যা কামনা পূৰণৰ বাবে জন্মে জন্মে দৌৰে।
Verse 19
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
নাৰদ মুনিয়ে ক’লে—মই যাক ৰথ বুলি কৈছিলোঁ, সেয়া প্ৰকৃততে এই দেহ; ইন্দ্ৰিয়সমূহ তাৰ অশ্ব। বছৰৰ পাছত বছৰ কালেৰ বেগে সিহঁতে বাধাহীন দৌৰে, তথাপি সত্য অগ্ৰগতি নহয়। পুণ্য-পাপ দুটা চকা; ত্ৰিগুণ ধ্বজা; পাঁচ প্ৰাণ বন্ধন। মন ৰশ্মি, বুদ্ধি সাৰথি। হৃদয় আসন, আৰু সুখ-দুখ আদি দ্বন্দ্ব গাঁঠৰ স্থান। সাত ধাতু আৱৰণ; পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয় বাহ্য ক্ৰিয়া; আৰু এগাৰ ইন্দ্ৰিয় সৈন্যদল। বিষয়াসক্ত জীৱ ৰথস্থ হৈ মৃগতৃষ্ণাৰ দৰে মিথ্যা কামনা পূৰণৰ বাবে জন্মে জন্মে দৌৰে।
Verse 20
देहो रथस्त्विन्द्रियाश्व: संवत्सररयोऽगति: । द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वज: पञ्चासुबन्धुर: ॥ १८ ॥ मनोरश्मिर्बुद्धिसूतो हृन्नीडो द्वन्द्वकूबर: । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेप: सप्तधातुवरूथक: ॥ १९ ॥ आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २० ॥
নাৰদ মুনিয়ে ক’লে—মই যাক ৰথ বুলি কৈছিলোঁ, সেয়া প্ৰকৃততে এই দেহ; ইন্দ্ৰিয়সমূহ তাৰ অশ্ব। বছৰৰ পাছত বছৰ কালেৰ বেগে সিহঁতে বাধাহীন দৌৰে, তথাপি সত্য অগ্ৰগতি নহয়। পুণ্য-পাপ দুটা চকা; ত্ৰিগুণ ধ্বজা; পাঁচ প্ৰাণ বন্ধন। মন ৰশ্মি, বুদ্ধি সাৰথি। হৃদয় আসন, আৰু সুখ-দুখ আদি দ্বন্দ্ব গাঁঠৰ স্থান। সাত ধাতু আৱৰণ; পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয় বাহ্য ক্ৰিয়া; আৰু এগাৰ ইন্দ্ৰিয় সৈন্যদল। বিষয়াসক্ত জীৱ ৰথস্থ হৈ মৃগতৃষ্ণাৰ দৰে মিথ্যা কামনা পূৰণৰ বাবে জন্মে জন্মে দৌৰে।
Verse 21
संवत्सरश्चण्डवेग: कालो येनोपलक्षित: । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रय: स्मृता: । हरन्त्यायु: परिक्रान्त्या षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ २१ ॥
যাক আগতে চণ্ডবেগ বুলি কোৱা হৈছিল, সেয়াই প্ৰবল কাল; দিন-ৰাতিৰ দ্বাৰা তাক চিনা যায়। তাৰ দিনবোৰ ‘গন্ধৰ্ব’ আৰু ৰাতিবোৰ ‘গন্ধৰ্বী’ বুলি স্মৃত; এই ৩৬০ পৰিক্ৰমাত দেহৰ আয়ু ক্ৰমে হ্ৰাস পায়।
Verse 22
कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्यु: क्षयाय यवनेश्वर: ॥ २२ ॥
‘কালকন্যা’ বুলি যাক কোৱা হৈছে, সেয়াই সাক্ষাৎ জৰা (বাৰ্ধক্য); লোক তাত সন্তুষ্ট নহয়। কিন্তু যৱনেশ্বৰ—মৃত্যু—ক্ষয়ৰ বাবে জরাক নিজৰ ভগ্নী ৰূপে গ্ৰহণ কৰে।
Verse 23
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
আধি আৰু ব্যাধিয়েই তাৰ যৱন-চৰ সৈনিক; ভূতোপসৰ্গ আৰু আসুৰী বাধাও তেনেই। ‘প্ৰজ্বাৰ’ দুবিধ জ্বৰৰ সূচক। এইদৰে দৈৱ, ভূত আৰু আত্ম (নিজ দেহ-মন)ৰ পৰা উৎপন্ন বহুবিধ দুখে ক্লিষ্ট হৈ, তমসে আৱৃত দেহী এই দেহত শতবছৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে। নিৰ্গুণ হ’লেও প্ৰাণ-ইন্দ্ৰিয়-মনধৰ্ম আত্মাত আৰোপ কৰি, কামনাত অন্ধ হৈ ‘মই’ ‘মোৰ’ এই মিথ্যা অহংকাৰত কৰ্ম কৰি পৰি থাকে।
Verse 24
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
এইদৰে দৈৱ, ভূত আৰু আত্ম (নিজ দেহ-মন)ৰ পৰা উৎপন্ন বহুবিধ দুখে ক্লিষ্ট হৈ, তমসে আৱৃত দেহী এই দেহত শতবছৰ ক্লেশ ভোগ কৰে।
Verse 25
आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चरा: । भूतोपसर्गाशुरय: प्रज्वारो द्विविधो ज्वर: ॥ २३ ॥ एवं बहुविधैर्दु:खैर्दैवभूतात्मसम्भवै: । क्लिश्यमान: शतं वर्षं देहे देही तमोवृत: ॥ २४ ॥ प्राणेन्द्रियमनोधर्मानात्मन्यध्यस्य निर्गुण: । शेते कामलवान्ध्यायन्ममाहमिति कर्मकृत् ॥ २५ ॥
নিৰ্গুণ হ’লেও প্ৰাণ-ইন্দ্ৰিয়-মনধৰ্ম আত্মাত আৰোপ কৰি, কামনাত অন্ধ হৈ ‘মই’ ‘মোৰ’ এই ভাৱত কৰ্ম কৰি পৰি থাকে।
Verse 26
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
জীৱে নিজৰ আত্মস্বৰূপ নাজানি পৰমগুৰু ভগৱানক পাহৰি দিলে প্ৰকৃতিৰ গুণত আসক্ত হয়। গুণাভিমানত বশ হৈ সি কৰ্ম কৰে আৰু কৰ্মানুসাৰে শ্বেত, কৃষ্ণ বা লোহিত—বিভিন্ন দেহ লাভ কৰে।
Verse 27
यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृते: स्वदृक् ॥ २६ ॥ गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुतेऽवश: । शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथाकर्माभिजायते ॥ २७ ॥
গুণাভিমানী জীৱ তেতিয়া বশ হৈ কৰ্ম কৰে; সেয়ে কৰ্মানুসাৰে শ্বেত, কৃষ্ণ, লোহিত আদি নানাবিধ দেহত জন্ম লৈ প্ৰকৃতি-গুণে নানাযোনিত ভ্ৰমণ কৰে।
Verse 28
शुक्लात्प्रकाशभूयिष्ठाँल्लोकानाप्नोति कर्हिचित् । दु:खोदर्कान् क्रियायासांस्तम:शोकोत्कटान् क्वचित् ॥ २८ ॥
সত্ত্বগুণৰ পৰা কেতিয়াবা আলোকময় উচ্চ লোক লাভ হয়; ৰজোগুণৰ পৰা পৰিশ্ৰমসাধ্য কৰ্ম আৰু দুখফল আহে; আৰু তমোগুণৰ পৰা অন্ধকাৰ, শোক আৰু তীব্ৰ ক্লেশ ভোগ কৰিব লাগে।
Verse 29
क्वचित्पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिन्नोभयमन्धधी: । देवो मनुष्यस्तिर्यग्वा यथाकर्मगुणं भव: ॥ २९ ॥
তমোগুণে আচ্ছন্ন বুদ্ধিৰ জীৱ কেতিয়াবা পুৰুষ, কেতিয়াবা নাৰী, কেতিয়াবা নপুংসক; কেতিয়াবা দেব, কেতিয়াবা মানুহ, কেতিয়াবা পক্ষী-পশু হয়। এইদৰে কৰ্ম-গুণ অনুসাৰে সি সংসাৰত ভ্ৰমণ কৰে।
Verse 30
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
যেনেকৈ ক্ষুধাত কাতৰ দীন কুকুৰে ঘৰেঘৰ ঘূৰি ভাগ্যবশত কেতিয়াবা দণ্ড পায়, কেতিয়াবা অলপ অন্ন; তেনেকৈ কামনাৰে ভৰা জীৱে নানাপথে ভ্ৰমণ কৰি—কেতিয়াবা ওপৰলৈ, কেতিয়াবা তললৈ, কেতিয়াবা মধ্যলোকলৈ—নিয়তি অনুসাৰে প্ৰিয় বা অপ্ৰিয় ফল ভোগ কৰে।
Verse 31
क्षुत्परीतो यथा दीन: सारमेयो गृहं गृहम् । चरन्विन्दति यद्दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ ३० ॥ तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । उपर्यधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१ ॥
যেনেকৈ ক্ষুধাত কাতৰ দীন কুকুৰে ঘৰে ঘৰে ঘূৰি ভাগ্যবশত কেতিয়াবা দণ্ড পায়, কেতিয়াবা অলপ অন্ন পায়, তেনেকৈ জীৱ বহু কামনাৰ প্ৰভাৱত দেৱবিধি অনুসাৰে বিভিন্ন যোনিত ভ্ৰমণ কৰে—কেতিয়াবা উচ্চ, কেতিয়াবা নীচ; কেতিয়াবা স্বৰ্গ, কেতিয়াবা নৰক, কেতিয়াবা মধ্যলোকলৈ গৈ প্ৰিয়-অপ্ৰিয় ফল ভোগ কৰে।
Verse 32
दु:खेष्वेकतरेणापि दैवभूतात्महेतुषु । जीवस्य न व्यवच्छेद: स्याच्चेत्तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२ ॥
দৈৱ, অন্য জীৱ আৰু দেহ-মনজনিত দুখ দূৰ কৰিবলৈ জীৱে নানা প্ৰতিকাৰ কৰে; তথাপি প্ৰকৃতিৰ নিয়মত আবদ্ধ থাকি, যিমানেই চেষ্টা নকৰক কিয়, সেই বন্ধন ছিন্ন নহয়।
Verse 33
यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वा: प्रतिक्रिया: ॥ ३३ ॥
যেনেকৈ এজন মানুহে মূৰত গধুৰ বোজা বহন কৰি অতিভাৰ বোধ হ’লে মূৰৰ পৰা কান্ধলৈ সলাই লয়, তেনেকৈ সকলো প্ৰতিকাৰ কেৱল বোজাখন এক ঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ সৰায়; বোজা সঁচাকৈ নোহোৱা নহয়।
Verse 34
नैकान्तत: प्रतीकार: कर्मणां कर्म केवलम् । द्वयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ ३४ ॥
নাৰদে ক’লে—হে নিষ্পাপ! কৰ্মৰ ফলক কেৱল আন এটা কৰ্ম ৰচনা কৰি, বিশেষকৈ কৃষ্ণচেতনা-বিহীন কৰ্মে, সম্পূৰ্ণৰূপে নিবারণ কৰিব নোৱাৰি; কিয়নো দুয়োটাই অবিদ্যাৰ আৱৰণত। যেনেকৈ দুঃস্বপ্নক আন এটা দুঃস্বপ্নেৰে দূৰ কৰিব নোৱাৰি—জাগৰণেই দূৰ হয়। তেনেকৈ এই সংসাৰ অজ্ঞান-মোহৰ স্বপ্ন; কৃষ্ণচেতনাত জাগি উঠিলেই চূড়ান্ত সমাধান।
Verse 35
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । मनसा लिङ्गरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५ ॥
বস্তু সঁচাকৈ নাথাকিলেও সংসাৰ-ভ্ৰম নিন্মূল নহয়; যেনেকৈ স্বপ্নত মন সূক্ষ্ম ৰূপ ধৰি বিচৰণ কৰে। স্বপ্নত বাঘ বা সাপ দেখি আমি দুখ পাই, কিন্তু বাস্তৱত ন বাঘ আছে ন সাপ; সূক্ষ্ম কল্পনাৰ পৰা দুখ জন্মে, আৰু জাগৰণ নোহোৱালৈকে সেয়া নাশ হয় না।
Verse 36
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
জীৱৰ প্ৰকৃত হিত হ’ল অজ্ঞানজনিত জন্ম-মৃত্যুৰ পুনৰাবৃত্তিৰ পৰা মুক্ত হোৱা। তাৰ একমাত্ৰ উপায়—ভগৱানৰ প্ৰতিনিধি সদ্গুৰুৰ চৰণত পৰম ভক্তিৰে শৰণাগতি; বাসুদেৱ ভগৱানত স্থিৰ ভক্তিযোগেই সত্য বৈৰাগ্য আৰু জ্ঞান জন্মায়।
Verse 37
अथात्मनोऽर्थभूतस्य यतोऽनर्थपरम्परा । संसृतिस्तद्वयवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ ॥ ३६ ॥ वासुदेवे भगवति भक्तियोग: समाहित: । सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥
বাসুদেৱ ভগৱানত একাগ্ৰ ভক্তিযোগেই সম্যক বৈৰাগ্য আৰু সত্য জ্ঞান জন্মায়; তাৰ অবিহনে পূৰ্ণ বিরাগ বা তত্ত্বজ্ঞানৰ প্ৰকাশ সম্ভৱ নহয়।
Verse 38
सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रय: । शृण्वत: श्रद्दधानस्य नित्यदा स्यादधीयत: ॥ ३८ ॥
হে ৰাজর্ষি! যি শ্ৰদ্ধাৰে নিত্য অচ্যুতৰ কথাৰ আশ্ৰয় লয়, সদায় শুনে আৰু অধ্যয়ন কৰে, সি অচিৰেই ভগৱানক সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰিবলৈ যোগ্য হয়।
Verse 39
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন! য’ত ভাগৱত ভক্ত—নির্মল আশয়ৰ সাধুসকল—ভগৱানৰ গুণকথা কীৰ্তন আৰু শ্ৰৱণত ব্যগ্ৰচিত্ত থাকে, ত’ত মহাপুৰুষৰ মুখৰ পৰা মধুৰ প্ৰভুচৰিত্ৰৰ অমৃতধাৰা নদীৰ ঢৌৰ দৰে চাৰিওফালে বয়। যিসকলে তৃপ্তি নোহোৱাকৈ গভীৰ কাণেৰে তাক পান কৰে, তেওঁলোকক ক্ষুধা-পিপাসা, ভয়, শোক আৰু মোহ স্পৰ্শ নকৰে।
Verse 40
यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशया: । भगवद्गुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतस: ॥ ३९ ॥ तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र- पीयूषशेषसरित: परित: स्रवन्ति । ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णै- स्तान्न स्पृशन्त्यशनतृड्भयशोकमोहा: ॥ ४० ॥
তাত মহাপুৰুষৰ মুখৰ পৰা মধুৰ প্ৰভুচৰিত্ৰৰ অমৃতধাৰা নদীৰ ঢৌৰ দৰে চাৰিওফালে বয়। হে নৃপ! যিসকলে তৃপ্তি নোহোৱাকৈ গভীৰ কাণেৰে তাক পান কৰে, তেওঁলোকক ক্ষুধা-পিপাসা, ভয়, শোক আৰু মোহ স্পৰ্শ নকৰে।
Verse 41
एतैरुपद्रुतो नित्यं जीवलोक: स्वभावजै: । न करोति हरेर्नूनं कथामृतनिधौ रतिम् ॥ ४१ ॥
ক্ষুধা‑তৃষ্ণা আদি দেহগত প্ৰয়োজনত জীৱ সদায় ব্যাকুল; সেয়ে শ্ৰীহৰিৰ অমৃতময় কথানিধিত ৰতি স্থাপন কৰিব নোৱাৰে।
Verse 42
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি স্বয়ং ভগৱান ব্ৰহ্মা, গিৰীশ ভগৱান শিৱ, মনু, দক্ষ আদি প্ৰজাধ্যক্ষ, সনক‑সনাতন আদি নিষ্ঠাবান ব্ৰহ্মচাৰী; আৰু মৰীচি, অত্রি, অঙ্গিৰা, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, ভৃগু, বশিষ্ঠ আৰু মই (নাৰদ) — আমি সকলোৱে বেদবাণীৰ প্ৰামাণ্য বক্তা শক্তিমান ব্ৰাহ্মণ। তপ, বিদ্যা আৰু সমাধিৰে বলবান হৈও, পৰমেশ্বৰক দেখি থাকিও, আজিও তেওঁক সম্পূৰ্ণৰূপে জানিব নোৱাৰোঁ।
Verse 43
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি স্বয়ং ভগৱান ব্ৰহ্মা, গিৰীশ ভগৱান শিৱ, মনু, দক্ষ আদি প্ৰজাধ্যক্ষ, সনক‑সনাতন আদি নিষ্ঠাবান ব্ৰহ্মচাৰী; আৰু মৰীচি, অত্রি, অঙ্গিৰা, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, ভৃগু, বশিষ্ঠ আৰু মই (নাৰদ) — আমি সকলোৱে বেদবাণীৰ প্ৰামাণ্য বক্তা শক্তিমান ব্ৰাহ্মণ। তপ, বিদ্যা আৰু সমাধিৰে বলবান হৈও, পৰমেশ্বৰক দেখি থাকিও, আজিও তেওঁক সম্পূৰ্ণৰূপে জানিব নোৱাৰোঁ।
Verse 44
प्रजापतिपति: साक्षाद्भगवान् गिरिशो मनु: । दक्षादय: प्रजाध्यक्षा नैष्ठिका: सनकादय: ॥ ४२ ॥ मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्य: पुलह: क्रतु: । भृगुर्वसिष्ठ इत्येते मदन्ता ब्रह्मवादिन: ॥ ४३ ॥ अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभि: । पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम् ॥ ४४ ॥
প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি স্বয়ং ভগৱান ব্ৰহ্মা, গিৰীশ ভগৱান শিৱ, মনু, দক্ষ আদি প্ৰজাধ্যক্ষ, সনক‑সনাতন আদি নিষ্ঠাবান ব্ৰহ্মচাৰী; আৰু মৰীচি, অত্রি, অঙ্গিৰা, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্রতু, ভৃগু, বশিষ্ঠ আৰু মই (নাৰদ) — আমি সকলোৱে বেদবাণীৰ প্ৰামাণ্য বক্তা শক্তিমান ব্ৰাহ্মণ। তপ, বিদ্যা আৰু সমাধিৰে বলবান হৈও, পৰমেশ্বৰক দেখি থাকিও, আজিও তেওঁক সম্পূৰ্ণৰূপে জানিব নোৱাৰোঁ।
Verse 45
शब्दब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । मन्त्रलिङ्गैर्व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदु: परम् ॥ ४५ ॥
অপাৰ আৰু দুস্পাৰ শব্দ‑ব্ৰহ্ম (বেদ)ত বিচৰণ কৰি, মন্ত্ৰলক্ষণ অনুসাৰে বিভিন্ন দেৱতাৰ উপাসনা কৰিলেও, মানুহে পৰম পুৰুষ—সৰ্বশক্তিমান ভগৱানক জানিব নোৱাৰে।
Verse 46
यदा यस्यानुगृह्णाति भगवानात्मभावित: । स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६ ॥
যেতিয়া ভগৱান নিজৰ অহেতুক কৃপাৰে কাৰোবাক অনুগ্ৰহ কৰে, তেতিয়া জাগ্ৰত ভক্তে লোকিক কৰ্ম আৰু বেদোক্ত কৰ্মকাণ্ডৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি শুদ্ধ ভক্তিত স্থিত হয়।
Verse 47
तस्मात्कर्मसु बर्हिष्मन्नज्ञानादर्थकाशिषु । मार्थदृष्टिं कृथा: श्रोत्रस्पर्शिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥
সেইবাবে, হে বৰ্হিষ্মান ৰজা, অজ্ঞতাৰ বশত বেদোক্ত কৰ্মকাণ্ড বা ফলাকাঙ্ক্ষী কৰ্ম—যি শুনিবলৈ মধুৰ—কেতিয়াও পৰম লক্ষ্য বুলি নাভাবিবা; সেয়া জীৱনৰ চূড়ান্ত উদ্দেশ্য নহয়।
Verse 48
स्वं लोकं न विदुस्ते वै यत्र देवो जनार्दन: । आहुर्धूम्रधियो वेदं सकर्मकमतद्विद: ॥ ४८ ॥
কম বুদ্ধিৰ লোকসকলে বেদোক্ত কৰ্মকাণ্ডকেই সৰ্বস্ব বুলি মানে। য’ত দেব জনাৰ্দন বাস কৰে সেই নিজৰ সত্য গৃহ তেওঁলোকে নাজানে; সেয়ে মোহগ্ৰস্ত হৈ আন গৃহ বিচাৰি ভ্ৰমণ কৰে।
Verse 49
आस्तीर्य दर्भै: प्रागग्रै: कार्त्स्न्येन क्षितिमण्डलम् । स्तब्धो बृहद्वधान्मानी कर्म नावैषि यत्परम् । तत्कर्म हरितोषं यत्सा विद्या तन्मतिर्यया ॥ ४९ ॥
হে ৰজা, দৰ্ভ ঘাঁহৰ তীক্ষ্ণ অগ্ৰে যেন সমগ্ৰ ভূমণ্ডল আচ্ছাদিত কৰি যজ্ঞত বহু প্ৰাণী বধ কৰি তুমি গৰ্বত স্তব্ধ হৈছা; কিন্তু পৰম কৰ্ম কি সেয়া নাজানা। যি কৰ্মে হৰিক সন্তুষ্ট কৰে সেয়াই পৰম; কৃষ্ণচেতনা বৃদ্ধি কৰা বিদ্যা আৰু বুদ্ধিও সেয়াই।
Verse 50
हरिर्देहभृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीश्वर: । तत्पादमूलं शरणं यत: क्षेमो नृणामिह ॥ ५० ॥
শ্ৰীহৰি এই জগতত দেহধাৰী সকলো জীৱৰ অন্তৰাত্মা আৰু পথপ্ৰদৰ্শক; প্ৰকৃতিৰ সকলো কাৰ্যৰ পৰম নিয়ন্তাও তেওঁ। সেয়ে সকলোৱে তেওঁৰ পদপদ্মত শৰণ ল’ব লাগে; তাতেই মানুহৰ ক্ষেম আৰু মঙ্গল হয়।
Verse 51
स वै प्रियतमश्चात्मा यतो न भयमण्वपि । इति वेद स वै विद्वान्यो विद्वान्स गुरुर्हरि: ॥ ५१ ॥
যি ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত, তেওঁৰ ভৌতিক সংসাৰত অণুমাত্ৰো ভয় নাথাকে; কিয়নো শ্ৰীহৰি সকলোৰে পৰমাত্মা আৰু পৰম বন্ধু। এই গুপ্ত তত্ত্ব যি জানে সেয়াই প্ৰকৃত বিদ্বান; তেনে বিদ্বান জগতৰ গুৰু হব পাৰে। কৃষ্ণৰ সত্য প্ৰতিনিধি সদ্গুৰু কৃষ্ণৰ পৰা অভিন্ন।
Verse 52
नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवत: पुरुषर्षभ । अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम् ॥ ५२ ॥
নাৰদ মুনিয়ে ক’লে: হে পুৰুষর্ষভ! আপোনাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ মই যথাযথভাৱে দিছোঁ। এতিয়া সাধুজনে স্বীকৃত কৰা অতি গুপ্ত আৰু গূঢ় অন্য এক আখ্যান মোৰ পৰা নিশ্চিতভাৱে শুনক।
Verse 53
क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु लुब्धकर्णम् । अग्रे वृकानसुतृपोऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३ ॥
হে ৰাজন! নিজৰ হৰিণীৰ সৈতে সুন্দৰ ফুলবাগিচাত ঘাঁহ চৰি থকা সেই হৰিণটোক বিচাৰি চাওক। সি নিজৰ ভোগত আসক্ত হৈ ভ্ৰমৰৰ মধুৰ গীতত কান পাতি আছে। সি নাজানে—আগত মাংসাহাৰী ব্যাঘ্ৰ, আৰু পাছত তীক্ষ্ণ বাণধাৰী শিকারি; সেয়ে তাৰ মৃত্যু সন্নিকট।
Verse 54
सुमन:समधर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमधुगन्धवत्क्षुद्रतमं काम्यकर्मविपाकजं कामसुखलवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनीभूय तदभिनिवेशितमनसंषडङ्घ्रिगणसामगीत वदतिमनोहरवनितादिजनालापेष्वतितरामतिप्रलोभितकर्णमग्रे वृकयूथवदात्मन आयुर्हरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्रवृत्तो लुब्धक: कृतान्तोऽन्त:शरेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं द्रष्टुमर्हसीति ॥ ५४ ॥
হে ৰাজন! স্ত্ৰীৰ আশ্ৰয় আৰম্ভণিতে ফুলৰ দৰে মনোহৰ, কিন্তু শেষত অতি অশান্তিদায়ক। জীৱে কাম্যকৰ্মৰ বিপাকৰ পৰা জন্মা ইন্দ্ৰিয়সুখ—জিহ্বাৰ পৰা উপস্থলৈ—বাছি লয়, স্ত্ৰীৰ সৈতে একাত্ম হৈ গৃহস্থজীৱনকেই সুখ বুলি মানে। স্ত্ৰী-পুত্ৰৰ মধুৰ কথাবাৰ্তা, ফুলৰ পৰা ফুললৈ মধু সংগ্ৰহ কৰা ভ্ৰমৰৰ গীতৰ দৰে, তাৰ কাণক অতিশয় মোহিত কৰে। সি নেদেখে যে আগত কাল আছে, যি দিন-ৰাতি পাৰ হোৱাত আয়ু হৰণ কৰে; আৰু পাছফালৰ পৰা অদৃশ্যভাৱে মৃত্যুৰূপ শিকারি অন্তঃশৰে তাক বিদ্ধ কৰিবলৈ আহে। সেয়ে, হে ৰাজন, এই অৱস্থা চাওক—আপুনি সকলো দিশে বিপদত আছেন।
Verse 55
स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त- श्चित्तं नियच्छ हृदि कर्णधुनीं च चित्ते । जह्यङ्गनाश्रममसत्तमयूथगाथं प्रीणीहि हंसशरणं विरम क्रमेण ॥ ५५ ॥
হে ৰাজন! হৰিণৰ এই ৰূপক অৱস্থা বুজি নিজৰ অন্তঃচিত্তক হৃদয়ত নিয়ন্ত্ৰণ কৰক, আৰু কাণক মোহিত কৰা ধ্বনিসমূহক মনত আশ্ৰয় নিদিব। কামময় গৃহস্থাশ্ৰম আৰু তেনে কথাবাৰ্তা ত্যাগ কৰক, আৰু মুক্ত হংসস্বৰূপ মহাত্মাসকলৰ কৃপাৰে ভগৱানৰ শৰণ লওক। এইদৰে ক্ৰমে ভৌতিক আসক্তিৰ পৰা বিরত হওক।
Verse 56
राजोवाच श्रुतमन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यदभाषत । नैतज्जानन्त्युपाध्याया: किं न ब्रूयुर्विदुर्यदि ॥ ५६ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! আপুনি ভগৱানে যি কথা কৈছিল, মই সেয়া গভীৰ মনোযোগে শুনি আৰু বিচাৰ কৰি বুজিলোঁ যে যিসকল আচাৰ্যই মোক ফলকামী কৰ্মত নিয়োজিত কৰিছিল, তেওঁলোকে এই গূঢ় জ্ঞান নাজানিছিল। জানিলে মোক কিয় নক’লে?
Verse 57
संशयोऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस्तत्कृतो महान् । ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तय: ॥ ५७ ॥
হে বিপ্ৰ! আপোনাৰ উপদেশে মোৰ মহান সংশয় ছিন্ন কৰিলে। এতিয়া মই ভক্তি, জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰ ভেদ স্পষ্টকৈ বুজিলোঁ। জীৱনৰ পৰম উদ্দেশ্যত, য’ত ইন্দ্ৰিয়বৃত্তি নাই তাতো ঋষিসকল মুগ্ধ হয়—এই কথাও মই জানিলোঁ; ইন্দ্ৰিয়সুখৰ প্ৰশ্নেই নাই।
Verse 58
कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यदश्नुते ॥ ५८ ॥
এই জীৱনত জীৱে যি কৰ্ম কৰে, তাৰ ফল সি পৰজন্মত অন্য দেহে ভোগ কৰে।
Verse 59
इति वेदविदां वाद: श्रूयते तत्र तत्र ह । कर्म यत्क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते ॥ ५९ ॥
বেদতত্ত্ববিদসকলৰ এই মত সৰ্বত্ৰ শুনা যায় যে পূৰ্বকৰ্মৰ ফল ভোগ কৰিব লাগে। কিন্তু বাস্তৱতে পূৰ্বজন্মত যি দেহে কৰ্ম কৰা হৈছিল সেয়া ইতিমধ্যে নষ্ট; তেন্তে অন্য দেহত সেই কৰ্মফল সুখ-দুখ ৰূপে কেনেকৈ প্ৰকাশ পায়?
Verse 60
नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत्पुमान् । भुङ्क्ते ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६० ॥
নাৰদে ক’লে—যি জীৱে এই স্থূল দেহত কৰ্ম আৰম্ভ কৰে, সেই জীৱেই পৰজন্মত তাৰ ফল ভোগ কৰে। স্থূল দেহ সূক্ষ্ম দেহ—মন, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ—দ্বাৰা প্ৰেৰিত হৈ কৰ্ম কৰে। স্থূল দেহ নষ্ট হলেও সূক্ষ্ম দেহ থাকে আৰু সেই-ই সুখ-দুখ ভোগ কৰে; সেয়ে কোনো পৰিবর্তন নাই।
Verse 61
शयानमिममुत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा । कर्मात्मन्याहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा ॥ ६१ ॥
যেনেকৈ স্বপ্নত মানুহে শয়ন অৱস্থাত এই স্থূল দেহ ত্যাগ কৰি মন-বুদ্ধিৰ কৰ্মে অন্য দেহত দেৱতা বা কুকুৰ হৈ আচৰণ কৰে, তেনেকৈ স্থূল দেহ এৰি জীৱে পূৰ্বকৰ্মফল ভোগ কৰিবলৈ ইহলোক বা পৰলোকত পশু বা দেৱদেহ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 62
ममैते मनसा यद्यदसावहमिति ब्रुवन् । गृह्णीयात्तत्पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर्भव: ॥ ६२ ॥
জীৱে মনত ‘মই এই, মই সেই; এই মোৰ কৰ্তব্য’ বুলি যি যি ধৰে, সেই সংস্কাৰ অনুসাৰে পুনৰ্ভৱৰ কাৰণ হোৱা কৰ্মসঞ্চয় গ্ৰহণ কৰে। ভগৱানৰ কৃপাৰে সি নিজৰ মনোকল্পনাবোৰো আচৰণ কৰাৰ সুযোগ পাই অন্য দেহ লাভ কৰে।
Verse 63
यथानुमीयते चित्तमुभयैरिन्द्रियेहितै: । एवं प्राग्देहजं कर्म लक्ष्यते चित्तवृत्तिभि: ॥ ६३ ॥
জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু কৰ্মেন্দ্ৰিয়—এই দুয়ো প্ৰকাৰ ইন্দ্ৰিয়-কাৰ্যৰ দ্বাৰা জীৱৰ চিত্তস্থিতি অনুমান কৰিব পাৰি। তেনেদৰে চিত্তবৃত্তিৰ দ্বাৰাই পূৰ্বদেহজাত কৰ্ম আৰু পূৰ্বজন্মৰ অৱস্থাও বুজা যায়।
Verse 64
नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टमश्रुतम् । कदाचिदुपलभ्येत यद्रूपं यादृगात्मनि ॥ ६४ ॥
কেতিয়াবা এই বৰ্তমান দেহে চকুৰে নেদেখা আৰু কাণে নুশুনা কথাও হঠাৎ অনুভৱ হয়; কেতিয়াবা তেনেকুৱা কথাই স্বপ্নতো আকস্মিকভাৱে দেখা যায়।
Verse 65
तेनास्य तादृशं राजँल्लिङ्गिनो देहसम्भवम् । श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽर्थो न मन: स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५ ॥
সেয়ে, হে ৰাজন, সূক্ষ্ম লিঙ্গদেহধাৰী এই জীৱে পূৰ্বদেহৰ সংস্কাৰৰ পৰাই নানা চিন্তা আৰু ৰূপচিত্র গঢ়ে—ইয়াক নিশ্চিত বুলি গ্ৰহণ কৰক। পূৰ্বদেহে অননুভূত বস্তু মন কল্পনা বা স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 66
मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति । भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यत: ॥ ६६ ॥
হে ৰাজন, তোমাৰ মঙ্গল হওক। মনেই জীৱৰ পূৰ্ব আৰু ভৱিষ্যৎ দেহৰ সংকেত দিয়ে। প্ৰকৃতি-সংগ অনুসাৰে মনোবৃত্তি যেনে, তেনেই দেহপ্ৰাপ্তি হয়; সেয়ে মনৰ পৰা পূৰ্বজন্ম আৰু আগন্তুক দেহ বুজা যায়।
Verse 67
अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचिन्मनसि दृश्यते । यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥
কেতিয়াবা স্বপ্নত এই জীৱনত নেদেখা নেশুনা কথাও মনত দেখা যায়; কিন্তু সেয়া ভিন্ন দেশ-কাল-অৱস্থাত আগতে অনুভৱ কৰা বস্তুৱেই—এদৰে অনুমান কৰিব লাগে।
Verse 68
सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रियगोचरा: । आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जना: ॥ ६८ ॥
ইন্দ্ৰিয়গোচৰ বিষয়বোৰ মনৰ ক্ৰম অনুসাৰে বাৰে বাৰে মনত আহে-যায়। সমমনস্ক জীৱৰ মনত সেয়া নানা সংযোজনত একেলগে প্ৰকাশ পায়; সেয়ে কেতিয়াবা নেদেখা-নেশুনা ৰূপো দেখা দিয়ে।
Verse 69
सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्श्ववर्तिनि । तमश्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९ ॥
যেতিয়া মন সত্ত্বত একনিষ্ঠ হৈ ভগৱানৰ সান্নিধ্যত স্থিত হয়, তেতিয়া ভক্তে জগতক ভগৱান যিদৰে দেখে তেনেদৰে দেখিব পাৰে। ই সদায় নহয়; কিন্তু পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ সন্নিধানত ৰাহুৰ অন্ধকাৰ যেন দেখা যায়, তেনেদৰে ই প্ৰকাশ পায়।
Verse 70
नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । यावद् बुद्धिमनोऽक्षार्थगुणव्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७० ॥
যিমান দিন বুদ্ধি, মন, ইন্দ্ৰিয়, বিষয় আৰু গুণৰ কৰ্মফল-সমষ্টিৰে গঠিত এই অনাদি সূক্ষ্ম দেহ থাকে, সিমান দিন ‘মই’ ‘মোৰ’ এই ভ্ৰান্ত ভাব আৰু তাৰ আশ্ৰয় স্থূল দেহৰ অভিমানো থাকে।
Verse 71
सुप्तिमूर्च्छोपतापेषु प्राणायनविघातत: । नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१ ॥
গভীৰ নিদ্ৰা, মূৰ্ছা, ডাঙৰ আঘাত, মৃত্যু বা তীব্ৰ জ্বৰত প্ৰাণবায়ুৰ গতি স্তব্ধ হয়; তেতিয়া ‘মই এই দেহ’ বুলিয়া দেহাত্মবুদ্ধিৰ জ্ঞান লোপ পায়।
Verse 72
गर्भे बाल्येऽप्यपौष्कल्यादेकादशविधं तदा । लिङ्गं न दृश्यते यून: कुह्वां चन्द्रमसो यथा ॥ ७२ ॥
গৰ্ভাৱস্থা আৰু বাল্যাৱস্থাত অপূৰ্ণতাৰ বাবে একাদশবিধ লিঙ্গ—দশ ইন্দ্ৰিয় আৰু মন—দেখা নাযায়; যেন অমাৱস্যাৰ অন্ধকাৰত চন্দ্ৰ ঢাকি থাকে।
Verse 73
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ७३ ॥
স্বপ্নত বিষয়বস্তু সঁচাকৈ নাথাকে, তথাপি বিষয়-ধ্যানত সেয়া প্ৰকাশ পাই অনর্থ আনে; তেনেদৰে বিষয়াসক্তিৰ বাবে জীৱৰ সংসৃতি, প্ৰত্যক্ষ সংস্পৰ্শ নাথাকিলেও, নিবৃত্ত নহয়।
Verse 74
एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडश विस्तृतम् । एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥
পাঁচ বিষয়, পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়, পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু মন—এই ষোলটা ভৌতিক বিস্তাৰ। ত্ৰিগুণৰ আৱৰণত চেতনাৰ সৈতে যুক্ত হ’লে তাকেই বদ্ধ জীৱ বোলা হয়।
Verse 75
अनेन पुरुषो देहानुपादत्ते विमुञ्चति । हर्षं शोकं भयं दु:खं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५ ॥
এই সূক্ষ্ম-লিঙ্গ (সূক্ষ্ম দেহ) দ্বাৰাই জীৱ স্থূল দেহ গ্ৰহণ কৰে আৰু ত্যাগ কৰে; আৰু ইয়াৰ দ্বাৰাই হর্ষ, শোক, ভয়, দুঃখ আৰু সুখ অনুভৱ কৰে।
Verse 76
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
যেনেকৈ তৃণজলূকা (শুঁয়োপোকা) এটা পাত নধৰি আন পাতলৈ নাযায়, তেনেকৈ জীৱে পূৰ্বকৰ্মবশতঃ আন দেহ নাপালেলৈকে এই দেহাভিমান, মৃত্যুৰ সময়তো, ত্যাগ নকৰে।
Verse 77
यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जन: ॥ ७६ ॥ यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् । मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥
হে মানুহেন্দ্ৰ! কৰ্মৰ ধাৰাবাহিকতাত যেতিয়ালৈকে জীৱে আন দেহ নাপায়, তেতিয়ালৈকে মনেই সকলো প্ৰাণীৰ ভবক পোষণ কৰা আৰু সকলো কামনাৰ আশ্ৰয়।
Verse 78
यदाक्षैश्चरितान् ध्यायन् कर्माण्याचिनुतेऽसकृत् । सति कर्मण्यविद्यायां बन्ध: कर्मण्यनात्मन: ॥ ७८ ॥
ইন্দ্ৰিয়ৰ ভোগ্য বিষয়বোৰ পুনঃপুনঃ ধ্যান কৰি মানুহে বাৰে বাৰে কৰ্ম সঞ্চয় কৰে। অবিদ্যাযুক্ত কৰ্মতেই বন্ধন; অনাত্ম-ভাবৰ কৰ্মতেই শৃংখল।
Verse 79
अतस्तदपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् । पश्यंस्तदात्मकं विश्वं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यत: ॥ ७९ ॥
সেয়ে সেই বন্ধন নাশ কৰিবলৈ সৰ্বাত্মভাৱে হৰিৰ ভজন কৰা। কিয়নো তেওঁৰ ইচ্ছাতেই বিশ্ব সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয় লাভ কৰে; সেয়ে বিশ্বক তেওঁৰ আত্মতাৰে ব্যাপ্ত বুলি দৰ্শন কৰা।
Verse 80
मैत्रेय उवाच भागवतमुख्यो भगवान्नारदो हंसयोर्गतिम् । प्रदर्श्य ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥
মৈত্রেয় ক’লে—শ্ৰেষ্ঠ ভাগৱত ভগৱান নাৰদে হংসযোগৰ গতি দেখুৱাই ৰজাক আমন্ত্ৰণ জনালে; তাৰপিছত তেওঁ সিদ্ধলোকলৈ গ’ল।
Verse 81
प्राचीनबर्ही राजर्षि: प्रजासर्गाभिरक्षणे । आदिश्य पुत्रानगमत्तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१ ॥
মন্ত্ৰীসকলৰ সন্মুখত ৰাজর্ষি প্ৰাচীনবৰ্হিয়ে পুত্ৰসকলক প্ৰজাৰক্ষা কৰিবলৈ আদেশ দিলে আৰু তাৰ পিছত গৃহ ত্যাগ কৰি তপস্যাৰ বাবে কপিলাশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 82
तत्रैकाग्रमना धीरो गोविन्दचरणाम्बुजम् । विमुक्तसङ्गोऽनुभजन् भक्त्या तत्साम्यतामगात् ॥ ८२ ॥
কপিলাশ্ৰমত ধীৰ প্ৰাচীনবৰ্হিয়ে একাগ্ৰ মনে গোবিন্দৰ চৰণকমলত ভক্তিৰে নিৰন্তৰ সেৱা কৰিলে; আসক্তিমুক্ত হৈ সম্পূৰ্ণ মুক্তি লাভ কৰি ভগৱানৰ সৈতে গুণসাম্য আত্মিক অৱস্থালৈ উপনীত হ’ল।
Verse 83
एतदध्यात्मपारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ । य: श्रावयेद्य: शृणुयात्स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३ ॥
হে নিৰ্দোষ বিদুৰ! দেবর্ষি নাৰদে গীত এই অধ্যাত্ম-পরোক্ষ জ্ঞানকথা যিয়ে শোনে বা আনক শোনায়, সি দেহাভিমানৰূপ লিংগবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 84
एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं देवर्षिवर्यमुखनि:सृतमात्मशौचम् । य: कीर्त्यमानमधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्ध: ॥ ८४ ॥
দেবর্ষিবৰ্য নাৰদৰ মুখনিঃসৃত, মুকুন্দৰ যশে পৰিপূৰ্ণ এই কাহিনিয়ে জগত পবিত্ৰ কৰে আৰু অন্তঃকৰণ শোধন কৰে। যিয়ে ভক্তিভাৱে ইয়াক কীৰ্তন কৰি গ্ৰহণ কৰে, সি পৰম পদ লাভ কৰে; সকলো বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ এই সংসাৰত পুনৰ ভ্ৰমণ নকৰে।
Verse 85
अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । एवं स्त्रियाश्रम: पुंसश्छिन्नोऽमुत्र च संशय: ॥ ८५ ॥
এই আশ্চৰ্য অধ্যাত্ম-পরোক্ষ জ্ঞান মই মোৰ গুৰুৰ পৰা লাভ কৰিছোঁ। যিয়ে এই উপাখ্যানৰ তাত্পৰ্য বুজে, সি দেহাভিমানৰ পৰা মুক্ত হৈ মৃত্যুৰ পাছৰ জীৱন স্পষ্টকৈ জানে; আত্মাৰ গমনাগমন তত্ত্বও এই কাহিনি অধ্যয়নে সম্পূৰ্ণ বোধগম্য হয়।
Frequently Asked Questions
Purañjana represents the jīva (living entity) who enters and ‘enjoys’ within material bodies while identifying as the doer and enjoyer. His wanderings across one-legged, two-legged, four-legged, many-legged, or legless forms illustrate transmigration driven by karma and guṇa-association. The allegory is meant to expose how the self becomes bound by sense-centered life and how that bondage can be ended by turning toward the Supreme Lord.
The ‘unknown friend’ is the Supreme Personality of Godhead as Paramātmā—master, witness, and eternal well-wisher of the jīva. He is ‘unknown’ to the conditioned soul because material naming, qualities, and activities cannot capture Him, and because the jīva—absorbed in “I” and “mine”—fails to recognize the Lord’s guiding presence within the heart.
The nine gates are the body’s outlets of interaction: two eyes, two nostrils, two ears, mouth, genitals, and rectum. Nārada correlates these with sensory objects and functions (seeing form, smelling aroma, hearing instruction, tasting/speaking, sex, and evacuation), showing how embodied life becomes a network of sense engagements that reinforces identification with the body.
Nārada explains that actions are performed in the gross body but are impelled and recorded by the subtle body (mind, intelligence, and ego). When the gross body is lost, the subtle body persists and carries impressions (saṁskāras), desires, and karmic momentum, thereby enabling the jīva to enjoy or suffer reactions in a new gross body—much like the continuity seen in dreaming and waking transitions.
The criticism is not of the Veda itself but of mistaking ritual and fruitive elevation as the ultimate goal. Nārada argues that activities ‘manufactured’ without Kṛṣṇa consciousness merely shift burdens rather than end bondage. The Vedas’ purpose is to lead one to the Lord (Vāsudeva); when rituals foster pride or violence (e.g., animal sacrifice as prestige), they obscure the real telos—bhakti and inner awakening.