Adhyaya 28
The Fall of Purañjana and the Supersoul as the Eternal Friend (Purañjana-Upākhyāna Culmination)
নাৰদৰ উপদেশত পুৰঞ্জন-উপাখ্যান সংকটময় পৰিণতিত উপনীত হয়। যৱনরাজ (মৃত্যু/ভয়) আৰু কালকন্যা (কাল/জৰা) দেহ-ৰূপ নগৰত আক্ৰমণ কৰি ভোগ ক্ষয় কৰে আৰু ‘নাগৰিক’ (ইন্দ্ৰিয়/সম্পৰ্ক) পুৰঞ্জনৰ বিপক্ষে হয়। সৰ্প-ৰক্ষক (প্ৰাণ) দুৰ্বল হৈ বাহিৰলৈ ওলাই যায়; প্ৰজ্বাৰ (জ্বৰ) নগৰ দহে—ই দেহপতনৰ সংকেত। বাঁধি টানি নিয়া পুৰঞ্জনে নিজৰ নিত্য হিতৈষী পৰমাত্মাক স্মৰণ নকৰে; কৰ্মফল (যজ্ঞপশু) তাক পীড়া দিয়ে। স্ত্ৰীৰ আসক্তিত মৃত্যুবৰণ কৰি সি বৈদৰ্ভী নামে নাৰীজন্ম পায় আৰু পাছত মালয়ধ্বজৰ পতিব্ৰতা হয়; মালয়ধ্বজ বৈৰাগ্য, তপস্যা আৰু জীৱ-পরমাত্মা-বিবেকে স্থিৰ ভক্তি লাভ কৰে। তেওঁৰ প্ৰয়াণৰ পাছত শোকাকুল ৰাণীক এজন বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণ—হৃদয়ৰ হংসসখা পৰমাত্মা—নৱদ্বাৰ-নগৰৰ তত্ত্ব বুজাই পৰোক্ষ শিক্ষা সমাপ্ত কৰে। অধ্যায়ে কালবন্ধনৰ পৰা স্মৰণ আৰু সঠিক স্বৰূপজ্ঞানৰে মুক্তি-ভক্তিৰ পথ দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হে প্ৰাচীনবৰ্হিষৎ ৰজা! তাৰ পাছত ‘ভয়’ নামধাৰী যৱন-ৰাজা, প্ৰজ্বাৰ, কালকন্যা আৰু তাৰ সৈন্যসকল এই পৃথিৱীজুৰি বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 2
त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥
হে ৰজা! এদিন তেওঁলোকে প্ৰবল বেগে পুৰঞ্জনৰ নগৰীক ঘেৰাও কৰি আক্ৰমণ কৰিলে। নগৰী ভোগসামগ্ৰীত সমৃদ্ধ আছিল, তথাপি এটা বৃদ্ধ সৰ্পে তাক ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 3
कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥
কালকন্যাইও সেই ভয়ংকৰ সৈন্যসকলৰ সহায়তাৰে বলপূৰ্বক পুৰঞ্জনৰ নগৰীক গ্ৰাস কৰিলে; তাৰ দ্বাৰা অভিভূত পুৰুষ তৎক্ষণাৎ নিষ্ফল হৈ পৰিল।
Verse 4
तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥
যেতিয়া কালকন্যা (কালৰ কন্যা) দেহক আক্ৰমণ কৰিলে, তেতিয়া যৱন-ৰাজাৰ ভয়ংকৰ সৈন্যসকল নানা দুৱাৰেদি নগৰত সোমাই সকলো নাগৰিকক তীব্ৰ কষ্ট দিলে।
Verse 5
तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥
নগৰী এইদৰে পীড়িত হোৱাত, অহংকাৰী পুৰঞ্জন—পৰিয়াল-আসক্তি আৰু মমতাত ব্যাকুল—যৱন-ৰাজা আৰু কালকন্যাৰ আক্ৰমণত নানাবিধ দুখ ভোগ কৰিলে।
Verse 6
कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥
কালকন্যাৰ আলিঙ্গনত ৰজা পুৰঞ্জনৰ শোভা ধীৰে ধীৰে নষ্ট হ’ল। বিষয়াসক্তিৰে বুদ্ধি ক্ষীণ, ঐশ্বৰ্য হৃত হৈ গন্ধৰ্ব আৰু যৱনে বলপূৰ্বক তেওঁক পৰাজিত কৰিলে।
Verse 7
विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥
নিজ নগৰী ছিন্নভিন্ন হোৱা দেখি ৰজাই দেখিলে—পুত্ৰ, পৌত্ৰ, অনুচৰ আৰু মন্ত্ৰীসকল ধীৰে ধীৰে প্ৰতীকূল হৈ অনাদৰ কৰিবলৈ ধৰিছে। লগতে পত্নীৰ স্নেহো শীতল আৰু উদাসীন হৈ পৰিছে।
Verse 8
आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥
ৰজা পুৰঞ্জনে যেতিয়া দেখিলে যে পৰিয়াল, আত্মীয়, অনুচৰ, দাস-সেৱক আৰু সচিব—সকলোয়ে তেওঁৰ বিপক্ষে হৈছে, তেতিয়া তেওঁ গভীৰ উদ্বেগত পৰিল। কিন্তু কালকন্যাই সম্পূৰ্ণভাবে গ্ৰাস কৰাত তেওঁ কোনো প্ৰতিকার কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 9
कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥
কালকন্যাৰ প্ৰভাৱত ভোগবস্তুবোৰ নীৰস আৰু পুৰণি যেন হ’ল। কামনাৰ ধাৰাবাহিকতাত ৰজা পুৰঞ্জন সকলো দিশে দীন হৈ পৰিল আৰু জীৱনৰ লক্ষ্য বুজিব নোৱাৰিলে। তথাপি তেওঁ পত্নী-পুত্ৰৰ প্ৰতি অতিশয় স্নেহাসক্ত হৈ তেওঁলোকৰ পালন-পোষণৰ চিন্তাত থাকিল।
Verse 10
गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥
গন্ধৰ্ব আৰু যৱন সৈন্যে আক্ৰান্ত আৰু কালকন্যাই ধ্বংস কৰা নিজৰ নগৰী ৰজা পুৰঞ্জনে এৰি যাবলৈ নাছিল; তথাপি পৰিস্থিতিৰ বশত তেওঁ সেই পুৰী ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হ’ল।
Verse 11
भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥
সেই সময়ত যৱন-ৰাজৰ অগ্ৰজ ভ্ৰাতা ‘প্ৰজ্বাৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈ উপস্থিত হ’ল। ভয়-নামধাৰী কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ সি সমগ্ৰ নগৰী দহি পেলালে।
Verse 12
तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥
নগৰী জ্বলি থাকোঁতে ৰজাৰ পুৰবাসী, দাস-চাকৰ আৰু পৰিয়ালৰ লোক—পুত্ৰ, পৌত্ৰ, পত্নী আৰু আন আত্মীয়—সকলো অগ্নিৰ মাজত পৰিল। সেয়েহে পুৰঞ্জন ৰজা অতি দুখিত হ’ল।
Verse 13
यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट: पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥
যৱনসকলে অবৰুদ্ধ কৰা নগৰত নগৰ-পাল সাপটোৱে দেখিলে যে কালকন্যাই পুৰবাসীক আক্ৰমণ কৰিছে। প্ৰজ্বাৰৰ অগ্নিয়ে তাৰ নিজৰ বাসস্থানো জ্বলাই তুলিলে—ই দেখি সি অতি ব্যথিত হ’ল।
Verse 14
न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥
সাপটো তীব্ৰ কষ্ট আৰু কঁপনতে তাত কাকো ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰিলে। যেনেকৈ বনাগ্নি লাগিলে গছৰ কোটৰত থকা সাপ বাহিৰলৈ ওলাই যাব খোজে, তেনেকৈ ভয়ংকৰ তাপৰ বাবে সি নগৰ ত্যাগ কৰিব বিচাৰিলে।
Verse 15
शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥
হে ৰাজন, গন্ধৰ্বসকলে তাৰ পুৰুষত্ব-শক্তি হৰণ কৰিলে আৰু যৱন শত্রুসকলে তাক ৰুদ্ধ কৰিলে; তাৰ অংগ শিথিল হ’ল। দেহ ত্যাগ কৰি যাব খোজোঁতে শত্রুৱে বাধা দিলে; ব্যৰ্থ হৈ সি জোৰেৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 16
दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥
তেতিয়া ৰজা পুৰঞ্জনে নিজৰ জীয়েক, পুত্ৰ, নাতি-পোতা, বোৱাৰী, জোঁৱাই, দাস-চাকৰ আৰু আন সহচৰসকলক, লগতে নিজৰ ঘৰ, গৃহসামগ্ৰী আৰু অলপ সঞ্চিত ধন স্মৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥
‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ এই ভাব ধৰি গৃহত আসক্ত ৰজা পুৰঞ্জন কুমতিত গৃহী হৈছিল। স্ত্ৰীৰ প্ৰতি অতিমাত্ৰা আসক্তিৰ বাবে তেওঁ দীন হৈছিল, আৰু বিচ্ছেদৰ সময় আহোঁতেই গভীৰ শোকত পৰিল।
Verse 18
लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥
ৰজা পুৰঞ্জন উৎকণ্ঠিত হৈ ভাবিলে—“হায়! ইমান সন্তানৰ ভাৰ বহন কৰা মোৰ স্ত্ৰী, মই গ’লে অনাথা হ’ব। মই এই দেহ ত্যাগ কৰিলে তাই সকলোকে কেনেকৈ পোহপাল দিব? পৰিয়াল চলোৱাৰ চিন্তাই তাইক বৰকৈ কষ্ট দিব।”
Verse 19
न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥
ৰজা পুৰঞ্জনে স্ত্ৰীৰ সৈতে অতীত ব্যৱহাৰ স্মৰণ কৰিলে। তেওঁ মনত পেলালে—“তাই মোৰ প্ৰতি ইমান আসক্ত আছিল যে মই নাখালে তাই নাখাই, মই নাস্নান কৰিলে তাই নাস্নান কৰে। মই কেতিয়াবা ৰুষ্ট হৈ তিৰস্কাৰ কৰিলে তাই ভয়ত বাক ৰোধ কৰি নীৰৱে সকলো সহ্য কৰিছিল।”
Verse 20
प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥
ৰজা পুৰঞ্জনে ভাবি থাকিল—“মই বিভ্ৰান্ত হ’লে তাই মোক ভাল উপদেশ দি জাগ্ৰত কৰিছিল; আৰু মই ঘৰৰ পৰা আঁতৰি থাকিলে তাই শোকত ক্ষীণ হৈ পৰিছিল। ইমান বীৰ পুত্ৰৰ জননী হ’লেও, গৃহস্থালিৰ এই দায়িত্ব তাই কেনেকৈ চলাব—এই ভয় মোৰ হয়।”
Verse 21
कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥
ৰাজা পুৰঞ্জনে উদ্বিগ্ন হৈ ক’লে—“মই গ’লে মোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল দীন পুত্ৰ-কন্যাসকল কেনেকৈ জীয়াই থাকিব? সিহঁতৰ অৱস্থা সাগৰৰ মাজত ভাঙি যোৱা নাওঁৰ যাত্ৰীৰ দৰে হ’ব।”
Verse 22
एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥
এইদৰে কৃপণ বুদ্ধিৰে, শোকৰ যোগ্য নহয় তাত শোক কৰি থকা ৰজাক ধৰিবলৈ ‘ভয়’ নামধাৰী যৱন-ৰাজ তৎক্ষণাৎ ওচৰ চাপিল।
Verse 23
पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥
যৱনসকলে ৰজা পুৰঞ্জনক পশুৰ দৰে বান্ধি নিজৰ ঠাইলৈ লৈ গৈছিল। তেওঁৰ অনুচৰসকল অতি ব্যাকুল হৈ কান্দি-কান্দি বাধ্য হৈ তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল।
Verse 24
पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥
যৱন-ৰাজৰ সৈন্যই আটক কৰা সাপটো নগৰ এৰি বাহিৰলৈ আহি, আনসকলৰ সৈতে নিজৰ প্ৰভুক অনুসৰণ কৰিলে। সকলোৱে নগৰ ত্যাগ কৰামাত্ৰেই সেই পুৰী তৎক্ষণাৎ ভাঙি ধূলিত মিলি গ’ল।
Verse 25
विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥
বলৱান যৱনে তেওঁক জোৰকৈ টানি লৈ গৈছিল, তথাপি অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰত আচ্ছন্ন ৰজাই আগত থকা নিজৰ সখা-সুহৃদ—অন্তৰ্যামী পৰমাত্মাক—স্মৰণ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 26
तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥
দুৰ্মতি ৰজা পুৰঞ্জনে আগতে নানা যজ্ঞত বহু পশু বধ কৰিছিল। এতিয়া সুযোগ পাই সেই যজ্ঞ-পশুবোৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ, নিজৰ দুখ স্মৰণ কৰি, শিঙেৰে তাক বিদ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে; যেন কুঠাৰেৰে তাক টুকুৰা টুকুৰা কৰা হৈছে।
Verse 27
अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥
নাৰী-সঙ্গৰ দুষিত প্ৰভাৱত জীৱ—পুৰঞ্জনৰ দৰে—অসীম অন্ধকাৰত নিমজ্জিত হয়, স্মৃতি হেৰুৱায় আৰু বহু বহু বছৰ ধৰি জড়জীৱনৰ চিৰন্তন যন্ত্ৰণা ভোগ কৰে।
Verse 28
तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥
পুৰঞ্জনে পত্নীক মনত স্মৰি দেহ ত্যাগ কৰিলে। ফলত পৰজন্মত সি অতি সুন্দৰী আৰু সুস্থিত নাৰী হৈ, বিদৰ্ভ ৰজাৰ গৃহত কন্যাৰূপে জন্ম ল’লে।
Verse 29
उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥
বিদৰ্ভ ৰজাৰ কন্যা বৈদৰ্ভীৰ বিবাহ এক মহাশক্তিমান পুৰুষৰ সৈতে স্থিৰ আছিল। পাণ্ড্যদেশবাসী, পৰপুৰঞ্জয় মলয়ধ্বজে যুঁজত অন্য ৰাজপুত্ৰসকলক জয় কৰি তাইক বিবাহ কৰিলে।
Verse 30
तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥
সেই ৰাণীৰ গৰ্ভে মলয়ধ্বজে অতি ক’লা চকুযুক্ত এক কন্যা জন্ম দিলে। লগতে তেওঁৰ সাতজন সৰু পুত্ৰো জন্মিল, যিসকল পিছত দ্ৰাবিড় দেশৰ শাসক হ’ল; এইদৰে সেই ভূমিত সাতজন ৰজা হ’ল।
Verse 31
एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥
হে ৰাজন প্ৰাচীনবৰ্হিষৎ! মলয়ধ্বজৰ পুত্ৰসকলৰ প্ৰতিজনৰেই কোটি-কোটি পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁলোকৰ বংশধৰসকলে এক মনুৰ আয়ুসৰ অন্তলৈকে, তাৰ পাছতো, সমগ্ৰ পৃথিৱী ৰক্ষা কৰি থাকিল।
Verse 32
अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥
মহর্ষি অগস্ত্যই মলয়ধ্বজৰ জ্যেষ্ঠ কন্যা ধৃতব্ৰতাক বিবাহ কৰিলে; তেওঁ শ্ৰীকৃষ্ণৰ অচল ভক্তা আছিল। তেওঁৰ গৰ্ভত দৃঢ়চ্যুত নামে পুত্ৰ জন্মিল, আৰু তাৰ পৰা ইধ্মবাহ নামে মুনিপুত্ৰ জন্মিল।
Verse 33
विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥
ৰাজর্ষি মলয়ধ্বজে নিজৰ সমগ্ৰ ৰাজ্য পুত্ৰসকলৰ মাজত ভাগ কৰি দিলে। তাৰ পাছত সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰতাৰে শ্ৰীকৃষ্ণৰ আৰাধনা কৰিবলৈ ইচ্ছুক হৈ তেওঁ কুলাচল নামে একান্ত স্থানলৈ গ’ল।
Verse 34
हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥
ঘৰ, সন্তান আৰু ভোগসুখ ত্যাগ কৰি, মদিৰ-নয়না বৈদর্ভীয়ে পাণ্ড্যৰাজৰ পিছু ল’লে—যেনেকৈ ৰাতিত চন্দ্ৰৰ পিছু পিছু জ্যোৎস্না চলে।
Verse 35
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥
কুলাচল প্ৰদেশত চন্দ্ৰবসা, তাম্ৰপৰ্ণী আৰু বটোদকা নামে নদী আছিল। ৰজা মলয়ধ্বজে নিয়মিত সেই পুণ্যজলত স্নান কৰি বাহিৰে-ভিতৰে নিজকে শুদ্ধ কৰিছিল। তেওঁ কন্দ, বীজ, মূল-ফল, ফুল-পাত, তৃণ আদি খাই আৰু জল পান কৰি কঠোৰ তপস্যাত ৰত হ’ল; ক্ৰমে তেওঁৰ দেহ অতি কৃশ হৈ পৰিল।
Verse 36
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥
কুলাচল প্ৰদেশত চন্দ্ৰবসা, তাম্ৰপৰ্ণী আৰু বটোদকা নামৰ পুণ্য নদী আছিল। ৰজা মালয়ধ্বজ নিয়মিত তাত গৈ স্নান কৰি বাহ্য আৰু অন্তঃকৰণ—উভয়কে শুদ্ধ কৰিছিল। তেওঁ কন্দ, বীজ, পাতা, ফুল, মূল, ফল আৰু তৃণ ভক্ষণ কৰি আৰু জল পান কৰি ধীৰে ধীৰে দেহ কৃশ কৰি কঠোৰ তপস্যাত স্থিত হ’ল; শেষত অতি কৃশ হ’ল।
Verse 37
शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥
তপস্যাৰ বলে ৰজা মালয়ধ্বজ শীত-উষ্ণ, বতাহ-বৰষুণ, ক্ষুধা-তৃষ্ণা, প্ৰিয়-অপ্ৰিয় আৰু সুখ-দুখ—এই দ্বন্দ্বসমূহৰ প্ৰতি সমদৰ্শী হ’ল। এইদৰে তেওঁ সকলো আপেক্ষিকতাক জয় কৰিলে।
Verse 38
तपसा विद्यया पक्वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥
তপ, বিদ্যা আৰু নিয়ম-যমৰ দ্বাৰা ৰজা মালয়ধ্বজৰ কষায় (অশুদ্ধ প্রবৃত্তি) পৰিপক্ব হৈ ক্ষয় পালে। ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ আৰু চিত্ত জয় কৰি তেওঁ নিজৰ আত্মাক পৰম ব্ৰহ্ম—শ্ৰীকৃষ্ণত—একাগ্ৰ কৰিলে।
Verse 39
आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥
এইদৰে তেওঁ একে ঠাইতে স্থাণুৰ দৰে অচল হৈ দেৱগণনা অনুসাৰে এশ বছৰ স্থিৰ হৈ থাকিল। তাৰ পিছত ভগৱান বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি তেওঁৰ শুদ্ধ ভক্তিৰতি জাগ্ৰত হ’ল আৰু তেওঁ তাতেই দৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকিল।
Verse 40
स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥
ৰজা মালয়ধ্বজে পৰিপূৰ্ণ জ্ঞান লাভ কৰিলে যে পৰমাত্মা সৰ্বব্যাপী, আৰু জীৱাত্মা তাতকৈ পৃথক হৈ দেহত সীমাবদ্ধ। দেহক আত্মা নধৰি আত্মাক দেহৰ সাক্ষী বুলি উপলব্ধি কৰি, স্বপ্ন ভাঙাৰ দৰে তেওঁ ভ্ৰান্তিৰ পৰা বিরত হ’ল।
Verse 41
साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥
এইদৰে ৰজা মলয়ধ্বজে সাক্ষাৎ ভগৱান হৰিৰূপ গুৰুৰ উপদেশে বিশুদ্ধ জ্ঞান লাভ কৰিলে। সেই দিৱ্য জ্ঞান-দীপে তেওঁ সকলোকে সকলো দিশৰ পৰা বুজি পালে।
Verse 42
परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥
তেওঁ পৰব্ৰহ্মত নিজকে আৰু নিজৰ ভিতৰত পৰব্ৰহ্মক অৱস্থিত দেখিলে। দুয়ো একেলগে থকাৰ বোধে ভেদদৃষ্টি ত্যাগ কৰি পৃথক স্বাৰ্থৰ কৰ্মৰ পৰা নিবৃত্ত হ’ল।
Verse 43
पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥
বিদৰ্ভৰাজৰ কন্যাই পৰমধৰ্মজ্ঞ মলয়ধ্বজকেই সৰ্বস্ব আৰু পৰম বুলি মানি প্ৰেমেৰে তেওঁৰ সেৱা কৰিলে। ভোগ ত্যাগ কৰি পতিদেৱতা হৈ স্বামীৰ নীতি-নিয়ম অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 44
चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥
তেওঁ জীৰ্ণ বস্ত্ৰ পিন্ধিছিল, ব্ৰত-তপস্যাত কৃশ হৈ পৰিছিল, আৰু চুলি নসজোৱাৰ বাবে জটা বেঁধা হৈছিল। স্বামীৰ ওচৰত থাকিও তেওঁ আছিল শান্ত আৰু অচঞ্চল—যেন অশান্তিহীন অগ্নিশিখা।
Verse 45
अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥
প্ৰিয়তমে দেহ ত্যাগ কৰিছে বুলি তেওঁ বুজি নোপোৱালৈকে, তেওঁ সুস্থিৰ আসনত বহি থাকিলেও, আগৰ দৰে সেৱা কৰি গৈছিল।
Verse 46
यदा नोपलभेताङ्घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥
যেতিয়া তাই স্বামীৰ পদ মর্দন কৰি সেৱা কৰি আছিল, তেতিয়া পদত উষ্ণতা নাপালে; তেতিয়া বুজিলে যে তেওঁ দেহ ত্যাগ কৰিছে। স্বামীসঙ্গ হেৰাই তাই সঙ্গীহাৰা হৰিণীৰ দৰে অতি ব্যাকুল হ’ল।
Verse 47
आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥
তাই নিজকে দীন আৰু আশ্ৰয়হীন বুলি ভাবি শোক কৰিবলৈ ধৰিলে। অশ্ৰুধাৰাই তাইৰ স্তন ভিজাই দিলে, আৰু সেই অৰণ্যত তাই উচ্চস্বৰে কান্দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 48
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥
উঠা, উঠা ৰাজর্ষি! জলবেষ্টিত এই পৃথিৱীখন চোৱা; দস্যু আৰু নামমাত্ৰ ৰজাই একে পীড়া দিছে। জগত ভীত; একে ৰক্ষা কৰাটো তোমাৰ ধৰ্ম।
Verse 49
एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥
এইদৰে বিলাপ কৰি সেই অনুগতা পত্নী অৰণ্যত স্বামীৰ পিছে পিছে গ’ল আৰু মৃত স্বামীৰ পদত লুটি পৰিল। কৰুণভাৱে কান্দি তাইৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰু গড়িয়াই পৰিল।
Verse 50
चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥
তাৰ পিছত তাই কাঠৰ চিতা সাজি তাত স্বামীৰ দেহ ৰাখিলে। চিতা জ্বলাই তীব্ৰ বিলাপ কৰি স্বামীৰ সৈতে অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰাণত্যাগ কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 51
तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥
হে ৰাজন, তাত পুৰঞ্জন ৰজাৰ এজন পুৰণি বন্ধু, আত্মবান ব্ৰাহ্মণ আহি মধুৰ বাক্যৰে ৰাণীক সান্ত্বনা দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 52
ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে—তুমি কোন? কাৰ স্ত্রী বা কন্যা? ইয়াত শুই থকা এইজন কোন, যাৰ বাবে তুমি শোক কৰিছা? মোক চিনা নাপাও নেকি? মই তোমাৰ চিৰন্তন সখা; আগতে বহুবার তুমি মোৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰিছিলা।
Verse 53
अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥
ব্ৰাহ্মণে আগবঢ়াই ক’লে—হে সখা, তুমি মোক তৎক্ষণাৎ চিনিব নোৱাৰিলেও, আগতে তোমাৰ এজন অতি অন্তৰঙ্গ বন্ধু আছিল বুলি মনত নপৰে নেকি? দুৰ্ভাগ্যবশত তুমি মোৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰি ভৌতিক ভোগত আসক্ত হৈ এই জগতৰ ভোক্তা হ’লা।
Verse 54
हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥
হে সৌম্য সখা, মই আৰু তুমি দুটা হাঁসৰ দৰে। মানস সৰোবৰ সদৃশ একে হৃদয়-সৰোবৰতে আমি একেলগে বাস কৰোঁ; তথাপি হাজাৰ হাজাৰ বছৰে আমাৰ আদি ধামৰ পৰা দূৰত আছোঁ।
Verse 55
स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥
হে বন্ধু, তুমিয়েই মোৰ সেই একে সখা; কিন্তু মোক ত্যাগ কৰি গ্ৰাম্যবুদ্ধিৰে পৃথিৱীত নামি আহিলা। মোক নেদেখি, কোনো এক স্ত্ৰীয়ে নিৰ্মিত এই ভৌতিক জগতত তুমি নানা ৰূপে ঘূৰি ফুৰিলা।
Verse 56
पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥
সেই দেহ-নগৰত পাঁচটা উদ্যান, নটা দুৱাৰ, এজন প্ৰহৰী, তিনিটা কক্ষ, ছটা কুল, পাঁচটা বিপণি, পাঁচটা ভৌতিক তত্ত্ব আৰু গৃহস্বামিনী এক নাৰী আছে।
Verse 57
पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥
প্ৰিয় বন্ধু, পাঁচটা উদ্যান হৈছে ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ পাঁচটা বিষয়; প্ৰহৰী হৈছে প্ৰাণবায়ু, যি নটা দুৱাৰেদি চলাচল কৰে। তিনিটা কক্ষ অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱী; ছটা কুল মন আৰু পাঁচ ইন্দ্ৰিয়ৰ সমষ্টি।
Verse 58
विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥
পাঁচটা বিপণি হৈছে পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়; সিহঁতে অব্যয় পাঁচ তত্ত্বৰ সংযুক্ত শক্তিৰে নিজৰ কাৰ্য চলায়। এই সকলো ক্ৰিয়াৰ আঁৰত আত্মা আছে—সেই পুৰুষ আৰু সত্য ভোক্তা; কিন্তু দেহ-নগৰত লুকাই থাকি অজ্ঞানত থাকে।
Verse 59
तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥
প্ৰিয় বন্ধু, ভৌতিক কামনাৰূপ নাৰীৰ সৈতে এনে দেহত প্ৰৱেশ কৰিলে তুমি ইন্দ্ৰিয়ভোগত মগ্ন হৈ শ্রুতি-স্মৃতি, অৰ্থাৎ আধ্যাত্মিক স্মৰণ, পাহৰি পেলাও। সেই সঙ্গৰ ফলত ভৌতিক ধাৰণাৰ বাবে তুমি নানা দুখময় অৱস্থালৈ পতিত হও।
Verse 60
न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥
আচলতে তুমি বিদর্ভৰ দুহিতা নহয়, আৰু এই বীৰো তোমাৰ মঙ্গলকামী স্বামী নহয়। তুমি পুরঞ্জনীৰ স্বামীও নাছিলা; তুমি কেৱল নটা মুখ-দুৱাৰযুক্ত এই দেহত, যাৰ দ্বাৰা আবদ্ধ, মোহিত হৈ বন্দী আছিলা।
Verse 61
माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥
এই মোৰেই মায়া; দেহাভিমানৰ বাবে তুমি কেতিয়াবা নিজকে পুৰুষ, কেতিয়াবা পতিব্ৰতা নাৰী, কেতিয়াবা নপুংসক বুলি ভাবা। কিন্তু সত্যতে তুমি আৰু মই দুয়ো শুদ্ধ আত্মাস্বৰূপ। এতিয়া এই তত্ত্ব বুজা; মই আমাৰ বাস্তৱ অৱস্থা বুজাইছোঁ।
Verse 62
अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥
হে প্ৰিয় বন্ধু, মই (অন্তৰ্যামী) আৰু তুমি (জীৱাত্মা) গুণতঃ ভিন্ন নহয়; স্বৰূপত তুমি মোৰ সৈতে গুণাভেদ। এই বিষয় চিন্তা কৰা। তত্ত্বজ্ঞ পণ্ডিতসকলে আমাৰ মাজত কেতিয়াও গুণভেদ নেদেখে।
Verse 63
यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥
যেনেকৈ মানুহে দৰ্পণত নিজৰ প্ৰতিবিম্বক নিজৰ সৈতে এক বুলি দেখে, কিন্তু আনসকলে দুটা দেহ দেখে; তেনেকৈ জড় অৱস্থাত—য’ত জীৱ প্ৰভাৱিত হোৱা যেন লাগে, তথাপি স্বৰূপত অপ্রভাৱিত—ঈশ্বৰ আৰু জীৱৰ মাজত ভেদৰ আভাস দেখা যায়।
Verse 64
एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वयभिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥
এইদৰে হৃদয়ত দুটা হাঁহ একেলগে থাকে। এটা হাঁহে আনটোক বোধ দিলে সি নিজৰ স্বৰূপত স্থিত হয়; অৰ্থাৎ জড় আসক্তিত হেৰোৱা আদিম কৃষ্ণচেতনাক পুনৰ লাভ কৰে।
Verse 65
बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥
হে বৰ্হিষ্মন ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হি, এই অধ্যাত্ম তত্ত্ব মই পৰোক্ষভাৱে দেখুৱাইছোঁ; কিয়নো বিশ্বভাবন ভগৱান পৰোক্ষভাৱে জনা হোৱাত প্ৰিয়। সেয়ে পুৰঞ্জন-কথাৰ জৰিয়তে মই তোমাক আত্মসাক্ষাত্কাৰৰ উপদেশ দিলোঁ।
Frequently Asked Questions
They function allegorically: Yavana-rāja represents fear and death overtaking the embodied being, while Kālakanyā represents Time manifesting as old age that drains beauty, strength, and enjoyment. Their ‘soldiers’ symbolize the progressive breakdown of bodily systems and the pressures that force the jīva to abandon the body.
The city is the material body (deha), described as having nine gates (two eyes, two ears, two nostrils, mouth, anus, genitals). Within this city, the jīva misidentifies as the enjoyer, becomes absorbed in sense objects, and forgets the Paramātmā. The image teaches embodied psychology and the mechanics of bondage in a memorable narrative form.
The chapter applies the Bhagavatam’s principle that one’s consciousness at death shapes the next embodiment. Because Purañjana dies intensely remembering his wife and household attachment, the mind’s final fixation produces a corresponding birth—here as Vaidarbhī—illustrating how kāma and identification with relational roles redirect the jīva’s journey.
He is the Paramātmā, the Supersoul—present as the jīva’s eternal friend within the heart. He reminds the conditioned soul of their long companionship (the ‘two swans’) and reorients identity away from bodily designations toward spiritual self-knowledge and bhakti.
Malayadhvaja models the positive resolution of the allegory: disciplined living, austerity, sense control, and bhakti lead to steady realization—distinguishing the localized jīva from the all-pervading Supersoul—culminating in fixed devotional attraction to Kṛṣṇa. His life contrasts Purañjana’s downfall under attachment and forgetfulness.