Adhyaya 26
Purañjana Goes Hunting — The Chariot of the Body, Violence of Passion, and Return to Conjugal Bondage
নাৰদৰ প্ৰাচীনবৰ্হিষৎ ৰজালৈ ৰূপক-উপদেশ অব্যাহত থাকে। এই অধ্যায়ত ৰজা পুরঞ্জনৰ ৰথযাত্ৰা পঞ্চপ্ৰস্থ অৰণ্যলৈ দেহধাৰী জীৱনৰ গূঢ় চিত্ৰ—শৰীৰ, ইন্দ্ৰিয়, মন, প্ৰাণ আৰু গুণময় যন্ত্ৰ যিয়ে জীৱক অভিজ্ঞতালৈ টানি নিয়ে। ৰজ-তমৰ তাড়নাত তেওঁ ৰাণীক এৰি শিকাৰ কৰে আৰু নিৰ্দয়ভাৱে পশু হত্যা কৰে; তেতিয়া নাৰদে ধৰ্ম স্পষ্ট কৰে—শাস্ত্ৰে যজ্ঞসীমাৰ ভিতৰত পশুহিংসা কাম-অজ্ঞান নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে নিয়মিত কৰে, কিন্তু খেয়ালখুশি হিংসা কৰ্মবন্ধন আৰু পুনর্জন্ম বঢ়ায়। ক্লান্ত হৈ ৰজা উভতি আহি স্নান-বিশ্ৰাম কৰে আৰু কামাতুৰ হৈ গৃহসুখৰ উৎস বুলি ভাবি ৰাণীক বিচাৰে। ৰাণীক ভিক্ষুকৰ দৰে পৰি থকা দেখি তেওঁ বিভ্ৰান্ত হয় আৰু পাদস্পৰ্শ, স্তুতি, ৰক্ষাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি, তেওঁৰ অনুমতি নোহোৱাকৈ শিকাৰ কৰাৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰি মনাবলৈ ধৰে। এইদৰে কাহিনীয়ে বাহ্য ভোগ-হিংসাৰ পৰা অন্তৰ্মুখী ‘ৰাণী’ (বুদ্ধি/আসক্তি) নিৰ্ভৰ দাম্পত্য-বন্দনলৈ ৰূপকৰ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন, এবাৰ মহাধনুৰ্ধৰ পুৰঞ্জন ৰজাই সোণৰ কবচ পিন্ধি, অক্ষয় বাণৰ তূণীৰসহ, সোণালী অলংকাৰৰে সজ্জিত ৰথত আৰোহণ কৰিলে। সেই ৰথ পাঁচটা দ্ৰুত অশ্বে টানি লৈ গৈছিল; দুটা চকা আৰু এটা অক্ষ; তিনিটা পতাকা, এটা লাগাম, এটা সাৰথি, এটা আসন, জুৱাৰ বাবে দুটা দণ্ড, পাঁচটা অস্ত্ৰ আৰু সাতটা আৱৰণ; পাঁচ প্ৰকাৰ গতি আৰু আগত পাঁচ বাধা। এগাৰজন সেনানায়কৰ সৈতে তেওঁ ‘পঞ্চপ্ৰস্থ’ নামৰ বনলৈ গ’ল।
Verse 2
नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন, এবাৰ মহাধনুৰ্ধৰ পুৰঞ্জন ৰজাই সোণৰ কবচ আৰু অক্ষয় বাণৰ তূণীৰ ধৰি, এগাৰজন সেনানায়কৰ সৈতে, পাঁচটা দ্ৰুত অশ্বে টানি নিয়া সোণে সজোৱা ৰথত আৰূঢ় হৈ ‘পঞ্চপ্ৰস্থ’ নামৰ বনলৈ গ’ল। সেই ৰথত আছিল দুটা চক, এটা অক্ষ, তিনিটা ধ্বজা, এটা লাগাম, এজন সাৰথি, এটা আসন, জুৱাৰ দুটা দণ্ড, পাঁচটা অস্ত্ৰ, সাতটা আৱৰণ, পাঁচ প্ৰকাৰ গতি আৰু পাঁচ বাধা।
Verse 3
नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥
নাৰদে ক’লে—হে নৃপ, পুৰঞ্জন ৰজাই পাঁচটা দ্ৰুত অশ্বে টানি নিয়া সোণে সজোৱা ৰথত উঠিল। সোণৰ কবচ আৰু অক্ষয় বাণৰ তূণীৰ ধৰি, এগাৰজন সেনানায়কৰ সৈতে তেওঁ ‘পঞ্চপ্ৰস্থ’ বনলৈ যাত্ৰা কৰিলে; ৰথৰ দুটা চক, এটা অক্ষ, তিনিটা ধ্বজা, এটা লাগাম আদি সকলো পূৰ্বোক্তৰূপে আছিল।
Verse 4
चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषुकार्मुक: । विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालस: ॥ ४ ॥
তাতে তেওঁ দৰ্পেৰে ধনু-বাণ ধৰি মৃগয়া কৰিবলৈ ঘূৰি ফুৰিলে। শিকাৰৰ আসক্তিত মত্ত হৈ, যাক ত্যাগ কৰা তেওঁৰ বাবে অনুচিত আছিল সেই ৰাণীকো উপেক্ষা কৰি তেওঁ বনলৈ গ’ল।
Verse 5
आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रह: । न्यहनन्निशितैर्बाणैर्वनेषु वनगोचरान् ॥ ५ ॥
সেই সময়ত তেওঁ আসুৰী প্ৰবৃত্তিৰ প্ৰভাৱত ভয়ংকৰ আৰু নিৰ্দয় হৈ উঠিল। বনতে ঘূৰি ফুৰা নিৰ্দোষ জন্তুবোৰক তেওঁ তীক্ষ্ণ বাণে মাৰি বহু জন্তু বধ কৰিলে।
Verse 6
तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने । यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥
শাস্ত্ৰৰ নিয়ম এই যে—ৰজা যদি মাংসভক্ষণত অতিশয় আসক্ত হয়, তেন্তে যজ্ঞবিধি অনুসাৰে তীৰ্থদৰ্শন কৰি বনলৈ গৈ কেৱল প্ৰয়োজনমতে ‘মেধ্য’ (যজ্ঞযোগ্য) জন্তু বধ কৰিব পাৰে; অনাৱশ্যক বা নিয়মবিহীন পশুহত্যা অনুমোদিত নহয়। ৰজ-তম গুণে মোহিত মূঢ় লোকৰ উচ্ছৃঙ্খলতা ৰোধ কৰিবলৈ বেদে পশুবধ নিয়ন্ত্ৰিত কৰিছে।
Verse 7
य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानव: । कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते ॥ ७ ॥
নাৰদ মুনিয়ে ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হিষতক ক’লে: হে ৰাজন, যিজন বিদ্বান ব্যক্তিয়ে বৈদিক শাস্ত্ৰৰ নিৰ্দেশ অনুসৰি কৰ্ম কৰে, তেওঁ সকাম কৰ্মৰ বন্ধনত লিপ্ত নহয়।
Verse 8
अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते । गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यध: ॥ ८ ॥
অন্যথা, যিজন ব্যক্তিয়ে অহংকাৰবশতঃ নিজৰ ইচ্ছামতে কাম কৰে, তেওঁ বন্ধনত পৰে। প্ৰকৃতিৰ গুণৰ প্ৰৱাহত পৰি নিজৰ বুদ্ধি হেৰুৱাই তেওঁ অধোগতি লাভ কৰে।
Verse 9
तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजै: शिलीमुखै: । विप्लवोऽभूद्दु:खितानां दु:सह: करुणात्मनाम् ॥ ९ ॥
যেতিয়া ৰজা পুৰঞ্জনে এইদৰে চিকাৰ কৰি আছিল, তেতিয়া তীক্ষ্ণ বাণৰ আঘাতত বহুতো পশুৱে অত্যন্ত যন্ত্ৰণাৰে প্ৰাণ হেৰুৱালে। দয়ালু স্বভাৱৰ লোকসকলে এই দৃশ্য দেখি অত্যন্ত দুখী হ’ল।
Verse 10
शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् । मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात् ॥ १० ॥
এইদৰে ৰজা পুৰঞ্জনে শহাপহু, বৰাহ, ম’হ, মেঠোন, সজারু আৰু অন্যান্য বহুতো পশু বধ কৰিলে। বধ কৰি কৰি ৰজা অত্যন্ত ভাগৰি পৰিল।
Verse 11
तत: क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् । कृतस्नानोचिताहार: संविवेश गतक्लम: ॥ ११ ॥
ইয়াৰ পিছত, ভোক আৰু পিয়াহত অত্যন্ত ভাগৰি পৰা ৰজা নিজৰ ৰাজপ্ৰাসাদলৈ উভতি আহিল। উভতি অহাৰ পিছত তেওঁ স্নান কৰিলে আৰু উচিত ভোজন গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ বিশ্ৰাম ললে আৰু সকলো ক্লান্তি দূৰ কৰিলে।
Verse 12
आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभि: । साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यामादधे मन: ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত ৰজা পুৰঞ্জনে ধূপ, চন্দনলেপ, ফুলৰ মালা আদি দিয়ে নিজৰ দেহ সুন্দৰকৈ অলংকৃত কৰিলে। এইদৰে সতেজ হৈ তেওঁ ৰাণীক বিচাৰিবলৈ মন দিলে।
Verse 13
तृप्तो हृष्ट: सुदृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानस: । न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम् ॥ १३ ॥
ভোজন কৰি তৃপ্ত হোৱাৰ পিছত ৰজা পুৰঞ্জন আনন্দিত আৰু অলপ গৰ্বিত হ’ল। উচ্চ চেতনালৈ উঠাৰ সলনি, কামদেৱৰ আকর্ষণত পৰি গৃহজীৱনত তৃপ্তি দিয়া পত্নীক বিচাৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 14
अन्त:पुरस्त्रियोऽपृच्छद्विमना इव वेदिषत् । अपि व: कुशलं रामा: सेश्वरीणां यथा पुरा ॥ १४ ॥
সেই সময় ৰজা পুৰঞ্জন অলপ উদ্বিগ্ন হৈ অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলক সুধিলে—“হে সুন্দৰী ৰমণীসকল, তোমালোক আৰু তোমালোকৰ স্বামিনী আগৰ দৰে কুশল-মঙ্গল আছেনে?”
Verse 15
न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पद: । यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता । व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञ: को नामासीत दीनवत् ॥ १५ ॥
ৰজা পুৰঞ্জনে ক’লে—এতিয়া ঘৰৰ সম্পদ-সামগ্ৰী আগৰ দৰে মোৰ মনত ৰুচি জগায় নে। যদি ঘৰত মা নাথাকে বা পতিদেৱতা-ভাবসম্পন্ন পত্নী নাথাকে, তেন্তে সেই ঘৰ চকা নথকা ৰথৰ দৰে; তেনে অচল ৰথত কোন মূৰ্খ বহিব?
Verse 16
क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे । या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥ १६ ॥
সেই সুন্দৰী ললনা ক’ত আছে, যিয়ে বিপদৰ সাগৰত ডুবি থকা মোক সদায় উদ্ধাৰ কৰে? পদে পদে মোৰ বুদ্ধি দীপিত কৰি সি মোক ৰক্ষা কৰে—দয়া কৰি তাৰ অৱস্থান কওক।
Verse 17
रामा ऊचु: नरनाथ न जानीमस्त्वत्प्रिया यद्वयवस्यति । भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन् ॥ १७ ॥
নাৰীসকলে ক’লে—হে নৰনাথ! আপোনাৰ প্ৰিয়া ৰাণীয়ে কিয় এনে অৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে আমি নাজানো। হে শত্ৰুহন্তা! চাওক, তেওঁ বিছনা নোহোৱাকৈ মাটিত শুই আছে; তেওঁৰ এই আচৰণ আমি বুজি নাপাওঁ।
Verse 18
नारद उवाच पुरञ्जन: स्वमहिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि । तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ ॥ १८ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজা প্ৰাচীনবৰ্হি! পুৰঞ্জনে নিজৰ ৰাণীক মাটিত অৱধূতৰ দৰে পৰি থকা দেখামাত্ৰে, সঙ্গজনিত মোহে তাৰ জ্ঞান বিচলিত হ’ল আৰু সি পৰম ব্যাকুলতালৈ গ’ল।
Verse 19
सान्त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता । प्रेयस्या: स्नेहसंरम्भलिङ्गमात्मनि नाभ्यगात् ॥ १९ ॥
ৰাজাৰ হৃদয় দুখে দগ্ধ হৈছিল, তথাপি তেওঁ অতি কোমল বাক্যৰে প্ৰিয়াক সান্ত্বনা দিবলৈ ধৰিলে। অনুতাপে পূৰ্ণ হৈও, প্ৰেয়সীৰ হৃদয়ত প্ৰেমজনিত ৰোষৰ কোনো লক্ষণ তেওঁ নেদেখিলে।
Verse 20
अनुनिन्येऽथ शनकैर्वीरोऽनुनयकोविद: । पस्पर्श पादयुगलमाह चोत्सङ्गलालिताम् ॥ २० ॥
তাৰ পাছত সেই বীৰ ৰজা, অনুনয়ত নিপুণ, ধীৰে ধীৰে ৰাণীক শান্ত কৰিবলৈ ধৰিলে। প্ৰথমে তেওঁ তাইৰ যুগল পদ স্পৰ্শ কৰিলে, তাৰ পাছত তাইক কোলাত বহুৱাই স্নেহে আলিঙ্গন কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 21
पुरञ्जन उवाच नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वरा: शुभे । कृताग:स्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते ॥ २१ ॥
পুৰঞ্জনে ক’লে—হে শুভে, সুন্দৰী! যি প্ৰভুৱে দাসক নিজৰ বুলি গ্ৰহণ কৰিও তাৰ অপৰাধৰ বাবে শিক্ষা-দণ্ড নলগায়, সেই প্ৰভুৰ অধীন দাসসকল নিশ্চয়েই অকৰিতপুণ্য, অৰ্থাৎ অভাগা।
Verse 22
परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पित: । बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षण: ॥ २२ ॥
হে সুকুমাৰী, প্ৰভুৱে ভৃত্যক দণ্ড দিলে তাক পৰম অনুগ্ৰহ বুলি গ্ৰহণ কৰা উচিত। যি ক্ৰোধ কৰে সি মূৰ্খ; বন্ধুৰ কৰ্তব্যেই শাসন কৰা।
Verse 23
सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्वनुरागभार व्रीडाविलम्बविलसद्धसितावलोकम् । नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं न: स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम् ॥ २३ ॥
হে সুন্দৰদন্তী সুভ্ৰূ, অনুৰাগ-লাজৰ ভাৰে ধীৰে ধীৰে ফুটে উঠা তোমাৰ হাঁহি-দৃষ্টিযুক্ত মুখ, নীল কেশে সুশোভিত উঁচু নাসিকা—মধুৰ বাক্যসহ মোক দেখুৱা; ক্ৰোধ ত্যাগ কৰি দয়া কৰা।
Verse 24
तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् । पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्या- मन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात् ॥ २४ ॥
হে বীৰপত্নী, যদি কোনোবাই তোমাৰ অপৰাধ কৰি থাকে মোক কোৱা। ব্রাহ্মণকুলৰ বাহিৰৰ দোষীক মই দণ্ড দিবলৈ সাজু। কিন্তু মুৰৰিপু শ্ৰীকৃষ্ণৰ দাসৰ বিষয়ে তিন লোকত ক’তাও মই কাকো ক্ষমা নকৰোঁ।
Verse 25
वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् । पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम् ॥ २५ ॥
প্ৰিয়ে, আজিলৈকে মই তোমাৰ মুখ তিলকবিহীন দেখা নাই; নতুবা মলিন, বিষণ্ণ, ক্ৰোধে ভয়ংকৰ, অলংকাৰবিহীন আৰু প্ৰেমশূন্য দেখা নাই। তোমাৰ সুজাত স্তন অশ্ৰুতে ভিজা, আৰু বিম্বফল সদৃশ ৰঙা অধৰ কুঙ্কুমৰ আভা-বিহীন—এইটোও মই কেতিয়াও দেখা নাই।
Verse 26
तन्मे प्रसीद सुहृद: कृतकिल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य । का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेग विस्रस्तपौंस्नमुशती न भजेत कृत्ये ॥ २६ ॥
হে ৰাণী, পাপময় কামনাৰ বাবে মই তোমাক নকোৱাকৈ শিকাৰলৈ বনলৈ গ’লোঁ; সেয়েহে মই তোমাৰ অপৰাধ কৰিছোঁ। তথাপি মোক তোমাৰ অতি অন্তৰঙ্গ অধীন বুলি ভাবি প্ৰসন্ন হোৱা। মই সঁচাকৈ শোকাহত, কিন্তু কামদেৱৰ পুষ্পবাণে বিদ্ধ হৈ কামাতুৰো হৈছোঁ; বশগত কামাকুল স্বামীৰ সৈতে মিলন ক’ন সুন্দৰী অস্বীকাৰ কৰিব?
Frequently Asked Questions
The chariot functions as an allegorical schematic of embodied existence: the living entity rides within a constructed vehicle of body and subtle faculties, moved by the life-airs and guided by internal governance (mind/intelligence), while the senses (often indicated by “five” motifs) pull toward their objects. The ornate, detailed inventory signals that bondage is not random but systematized—experience is engineered through the guṇas and the psycho-physical apparatus, which, without devotion, carries the jīva into repeated karmic trajectories.
The chapter distinguishes śāstra-regulated violence within sacrificial frameworks from impulsive killing driven by passion and ignorance. Vedic regulation is portrayed as a restraining pedagogy: it limits and ritualizes tendencies so that the performer gradually becomes purified and less attracted to cruelty and flesh-eating. Whimsical hunting, however, is condemned as guṇa-driven indulgence that hardens the heart, entangles one in karma, and perpetuates saṁsāra.