Adhyaya 25
Nārada Instructs Prācīnabarhiṣat: The Purañjana Narrative Begins (City of Nine Gates)
ভগৱান শিৱে প্ৰচেতাসকলক আশীৰ্বাদ দি অন্তৰ্ধান হ’লে, ৰাজকুমাৰসকলে জ’লৰ মাজত দহ হাজাৰ বছৰ ধৰি শিৱস্তোত্ৰ নিৰন্তৰ জপ কৰি থাকে। এই সময়তে তেওঁলোকৰ পিতৃ ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হিষৎ ফলাশাৰে কৰ্মকাণ্ডমূলক যজ্ঞ অধিক বঢ়ায়। যজ্ঞত নিহিত হিংসা আৰু ৰজাৰ কৰ্মবন্ধন দেখি কৰুণাবশে নাৰদ মুনি আহি কয়—কেৱল আচার-কৰ্মে দুঃখনিবৃত্তি আৰু স্থায়ী সুখ পোৱা যায় নে? বলিদান দিয়া পশুসকল প্ৰতিশোধৰ অপেক্ষাত আছে বুলি দেখুৱাই নৈতিক আৰু কৰ্মফলগত সতৰ্কতা দিয়ে বৈৰাগ্য জগায়। আত্মতত্ত্বৰ দিশে ঘূৰাবলৈ নাৰদে পুৰাতন ৰূপক-কথা আৰম্ভ কৰে—ৰজা পুৰঞ্জন আৰু তেওঁৰ ৰহস্যময় বন্ধু অবিজ্ঞাতক লৈ। পুৰঞ্জনে তৃপ্তি বিচাৰি ঘূৰি নৱদ্বাৰযুক্ত এক মনোৰম নগৰীত উপস্থিত হয় আৰু পাঁচফণা সাপৰ ৰক্ষাত থকা মোহিনী নাৰীক লগ পায়; সি তাক শতবৰ্ষ ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। এই অধ্যায়ে দেহ-ইন্দ্ৰিয়-মন-প্ৰাণ-সহচৰ আদি ৰূপকৰ কাঠামো স্থাপন কৰি, জীৱৰ অহংকাৰ-অনুকৰণে বাঢ়ি যোৱা বন্দিত্ব দেখুৱাই পৰৱৰ্তী অধ্যায়সমূহৰ ব্যাখ্যাৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजित: । पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हर: ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে উপদেশ দি ভগৱান হৰ (শিৱ) বাৰ্হিষদ ৰজাৰ পুত্ৰসকলে ভক্তি আৰু সন্মানেৰে পূজা কৰিলে। ৰাজপুত্ৰসকল চাই থাকোঁতেই তেওঁ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 2
रुद्रगीतं भगवत: स्तोत्रं सर्वे प्रचेतस: । जपन्तस्ते तपस्तेपुर्वर्षाणामयुतं जले ॥ २ ॥
সকলো প্ৰচেতাই ভগৱান ৰুদ্ৰে দিয়া এই স্তোত্ৰ জপ কৰি জলে থিয় হৈ দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰিলে।
Verse 3
प्राचीनबर्हिषं क्षत्त: कर्मस्वासक्तमानसम् । नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञ: कृपालु: प्रत्यबोधयत् ॥ ३ ॥
হে ক্ষত্তঃ! প্ৰাচীনবৰ্হিষ ৰজাৰ মন কৰ্মত আসক্ত আছিল। তেতিয়া অধ্যাত্মতত্ত্বজ্ঞ কৃপালু নাৰদে দয়াবশত ৰজাক আধ্যাত্মিক জীৱনৰ বিষয়ে বোধ কৰালে।
Verse 4
श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे । दु:खहानि: सुखावाप्ति: श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥
নাৰদ মুনিয়ে ক’লে—হে ৰাজন, ফলকাম কৰ্ম কৰি তুমি কোন শ্ৰেয় বিচাৰিছা? দুখৰ নাশ আৰু সুখপ্ৰাপ্তি হ’ল পৰম লক্ষ্য; কিন্তু কেৱল কৰ্মকাণ্ডে সেয়া সিদ্ধ নহয়।
Verse 5
राजोवाच न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधी: । ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभि: ॥ ५ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে মহাভাগ নাৰদ, মোৰ বুদ্ধি কৰ্মফলত জড়াই আছে; সেয়ে মই পৰম লক্ষ্য নাজানো। দয়া কৰি মোক নিৰ্মল জ্ঞান কওক, যাতে মই কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হওঁ।
Verse 6
गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधी: । न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु ॥ ६ ॥
যিসকলে তথাকথিত গৃহস্থ-ধৰ্মৰ কূটনীতিত, পুত্ৰ-স্ত্ৰী-ধনৰ আসক্তিত বুদ্ধি ৰাখে, সেই মূঢ়ে পৰম লক্ষ্য নাপায়। সি সংসাৰৰ পথত নানা দেহে ভ্ৰমি ফুৰে।
Verse 7
नारद उवाच भो भो: प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे । संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान्निर्घृणेन सहस्रश: ॥ ७ ॥
নাৰদে ক’লে—হে প্ৰজাপতি-সম ৰাজন, তোমাৰ যজ্ঞমণ্ডপত তুমি নিৰ্দয়ভাবে সহস্ৰশঃ যি জীৱসমূহক বলি দিছা, সিহঁতক চোৱা।
Verse 8
एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव । सम्परेतम् अय:कूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यव: ॥ ८ ॥
এই সকলো পশুৱে তোমাৰ কৰা নিষ্ঠুৰতা স্মৰণ কৰি তোমাৰ মৃত্যুৰ অপেক্ষা কৰি আছে। তুমি মৰিলে সিহঁতে ক্ৰোধে উঠি লোহাৰ দৰে শিঙেৰে তোমাৰ দেহ বিদ্ধ কৰিব।
Verse 9
अत्र ते कथयिष्येऽमुमितिहासं पुरातनम् । पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम ॥ ९ ॥
এতিয়া মই তোমাক এটা পুৰাতন ইতিহাস ক’ম—ৰজা পুৰঞ্জনৰ চৰিত্ৰ সম্বন্ধে। মোৰ কথা মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 10
आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवा: । तस्याविज्ञातनामासीत्सखाविज्ञातचेष्टित: ॥ १० ॥
হে ৰাজন, অতীতত পুৰঞ্জন নামৰ এজন ৰজা আছিল, মহান কৰ্মৰ বাবে বিখ্যাত। তেওঁৰ ‘অবিজ্ঞাত’ নামৰ এজন সখা আছিল; তেওঁৰ চেষ্টিত কোনোবাই বুজিব নোৱাৰিলে।
Verse 11
सोऽन्वेषमाण: शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभु: । नानुरूपं यदाविन्ददभूत्स विमना इव ॥ ११ ॥
সেইজন উপযুক্ত আশ্ৰয় বিচাৰি পৃথিৱীজুৰি ঘূৰি ফুৰিলে। মনোমতো ঠাই নাপাই শেষত তেওঁ বিষণ্ণ আৰু নিৰাশ হ’ল।
Verse 12
न साधु मेने ता: सर्वा भूतले यावती: पुर: । कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये ॥ १२ ॥
ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ অসীম কামনা লৈ তেওঁ সেইবোৰ পূৰণৰ বাবে পৃথিৱীৰ সকলো নগৰকো যথেষ্ট নুবুলিলে; সকলোতে অপূৰ্ণতা অনুভৱ কৰিলে।
Verse 13
स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु । ददर्श नवभिर्द्वार्भि: पुरं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३ ॥
এদিনা তেওঁ হিমালয়ৰ দক্ষিণ অঞ্চলত, ভাৰতবৰ্ষত, নৱদ্বাৰযুক্ত এটা নগৰ দেখিলে, যি সকলো শুভ লক্ষণেৰে চিহ্নিত আছিল।
Verse 14
प्राकारोपवनाट्टालपरिखैरक्षतोरणै: । स्वर्णरौप्यायसै: शृङ्गै: सङ्कुलां सर्वतो गृहै: ॥ १४ ॥
সেই নগৰী প্ৰাচীৰ, উপৱন, অট্টালিকা, পৰিখা আৰু ৰক্ষিত তোৰণদ্বাৰে চাৰিওফালে সুৰক্ষিত আছিল। সকলোফালে গৃহসমূহে ভৰা, আৰু গৃহশিখৰ সোণ, ৰূপ আৰু লোহাৰ গম্বুজে অলংকৃত আছিল।
Verse 15
नीलस्फटिकवैदूर्यमुक्तामरकतारुणै: । क्लृप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव ॥ १५ ॥
সেই নগৰীৰ প্ৰাসাদসমূহৰ মেঝে নীলমণি, স্ফটিক, বৈদূৰ্য, মুক্তা, মৰকত আৰু ৰক্তমণিৰে নিৰ্মিত আছিল। গৃহসমূহৰ দীপ্তিৰ বাবে সেই ৰাজধানী শ্ৰীসমৃদ্ধ ‘ভোগৱতী’ দিৱ্য নগৰীৰ দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 16
सभाचत्वररथ्याभिराक्रीडायतनापणै: । चैत्यध्वजपताकाभिर्युक्तां विद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
সেই নগৰীত সভাগৃহ, চত্বৰ, ৰথ্যা-ৰাস্তা, ক্ৰীড়াস্থান, মদ্যশালা, জুৱাঘৰ, বজাৰ, বিশ্ৰামস্থান, চৈত্য, ধ্বজ আৰু পতাকা আছিল; লগতে প্ৰৱাল-নিৰ্মিত বেদীৰে সুশোভিত আছিল। এই সকলোয়ে নগৰীখনক চাৰিওফালে অলংকৃত কৰিছিল।
Verse 17
पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले । नदद्विहङ्गालिकुलकोलाहलजलाशये ॥ १७ ॥
নগৰীৰ বাহিৰৰ উপৱনত দিৱ্য গছ-লতা প্ৰচুৰ আছিল, যিয়ে এটা মনোৰম জলাশয়ক ঘিৰি ৰাখিছিল। সেই জলাশয়ৰ চাৰিওফালে পখীৰ জাক আৰু মৌমাখিৰ দল সদায় কূজন আৰু গুঞ্জনত মুখৰ আছিল।
Verse 18
हिमनिर्झरविप्रुष्मत्कुसुमाकरवायुना । चलत्प्रवालविटपनलिनीतटसम्पदि ॥ १८ ॥
হিমাচ্ছাদিত পৰ্বতৰ পৰা নামি অহা নিৰ্ঝৰৰ ফোঁটাৰ জলকণ বসন্তৰ বতাহে উৰুৱাই আনি জলাশয়ৰ তীৰত থকা গছৰ ডালত ছিটাই দিছিল। প্ৰৱাল-সদৃশ কোমল ডালপালা দুলিছিল, আৰু পদ্মতীৰৰ শোভা অধিক মনোৰম হৈ উঠিছিল।
Verse 19
नानारण्यमृगव्रातैरनाबाधे मुनिव्रतै: । आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितै: ॥ १९ ॥
সেই মনোৰম উদ্যানত অৰণ্যৰ পশুবোৰো মুনিসকলৰ দৰে অহিংস আৰু নিৰসূয় হৈ পৰিছিল; সিহঁতে কাকো আঘাত নকৰিছিল। ওপৰত কোকিলৰ মধুৰ কূজনত পথিক যেন বিশ্ৰামলৈ আহ্বান পোৱা বুলি ভাবিছিল।
Verse 20
यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् । भृत्यैर्दशभिरायान्तीमेकैकशतनायकै: ॥ २० ॥
সেই অদ্ভুত উদ্যানত ইফালে-সিফালে ঘূৰি ফুৰোঁতে পুৰঞ্জন ৰজাই হঠাৎ এক পৰমা সুন্দৰী নাৰীক দেখিলে। তেওঁ কোনো কামত নিয়োজিত নাছিল, কেৱল তাতে বিচৰণ কৰি আছিল। তেওঁৰ সৈতে দহজন ভৃত্য আছিল, আৰু প্ৰতিজন ভৃত্যৰ সৈতে শত শত পত্নী আছিল।
Verse 21
पञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वत: । अन्वेषमाणामृषभमप्रौढां कामरूपिणीम् ॥ २१ ॥
সেই নাৰীগৰাকীক চাৰিওফালে পাঁচ ফণা থকা সাপে ৰক্ষা কৰিছিল, আৰু এজন প্ৰতীহাৰী (দ্বাৰপাল) যেন পাহৰা দিছিল। তেওঁ কোমল-যৌবনা আৰু অতি সুন্দৰী; কামৰূপিণী হৈও যোগ্য স্বামী বিচাৰি ব্যাকুল যেন লাগিছিল।
Verse 22
सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् । समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम् ॥ २२ ॥
তেওঁৰ নাক, দাঁতৰ শাৰী আৰু কপাল অতি সুন্দৰ আছিল। গাল মনোৰম আৰু মুখমণ্ডল অপূৰ্ব শোভাময়। দুয়োটা কান সমভাৱে সুশোভিত, আৰু ঝলমল কুণ্ডলৰ শ্ৰী ধাৰণ কৰিছিল।
Verse 23
पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् । पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर्देवतामिव ॥ २३ ॥
তেওঁৰ কঁকাল আৰু নিতম্ব অতি মনোৰম আছিল। তেওঁ পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি সোণালী মেখলাৰে শোভিত আছিল। খোজ কাঢ়োঁতে নূপুৰৰ ঝংকাৰ উঠিছিল; তেওঁ যেন স্বৰ্গৰ দেৱীসদৃশা লাগিছিল।
Verse 24
स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ । वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम् ॥ २४ ॥
গজগামিনী সেই নাৰী লাজত শাড়ীৰ আঁচলৰে নিজৰ কৈশোৰ-প্ৰকাশক, সমান গোল আৰু কাষে-কাষে থকা স্তনদ্বয় বাৰে বাৰে ঢাকিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
Verse 25
तामाह ललितं वीर: सव्रीडस्मितशोभनाम् । स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्ट: प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा ॥ २५ ॥
বীৰ পুৰঞ্জনে লাজমিশ্ৰিত মধুৰ হাঁহিৰে শোভিত সেই সুন্দৰীক কোমলভাৱে ক’লে। তাইৰ স্নিগ্ধ কটাক্ষ-বাণে স্পৰ্শিত হৈ সি প্ৰেমে ব্যাকুল হ’ল।
Verse 26
का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुत: सति । इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे ॥ २६ ॥
হে কঁজপলাশ-নয়না! তুমি কোন, ক’ৰ পৰা আহিছা, আৰু কাৰ জীয়ৰী? তুমি অতি সতী যেন দেখা যায়। হে ভীৰু! এই নগৰৰ ওচৰলৈ অহাৰ উদ্দেশ্য কি? সকলো মোক কোৱা।
Verse 27
क एतेऽनुपथा ये त एकादश महाभटा: । एता वा ललना: सुभ्रु कोऽयं तेऽहि: पुर:सर: ॥ २७ ॥
হে সুন্দৰ ভ্ৰূধাৰিণী! তোমাৰ সৈতে পথত থকা এই এগাৰজন মহাবল ৰক্ষী কোন? আৰু এই দহজন বিশেষ সেৱক কোন? তেওঁলোকৰ পিছে পিছে অহা এই নাৰীসকল কোন? আৰু তোমাৰ আগত চলা এই সাপটো কোন?
Verse 28
त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथ वाग्रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने । त्वदङ्घ्रिकामाप्तसमस्तकामं क्व पद्मकोश: पतित: कराग्रात् ॥ २८ ॥
হে সুন্দৰী! তুমি যেন লক্ষ্মী, ভৱানী বা ব্ৰহ্মাৰ পত্নী সৰস্বতী। তথাপি মুনিৰ দৰে নীৰৱ হৈ এই অৰণ্যত কিয় ঘূৰি ফুৰিছা? তুমি কি নিজৰ পতিক বিচাৰি আছা? যিয়েই তোমাৰ পতি হওক, তোমাৰ এই পতি-নিষ্ঠা জানিলেই তেওঁ সকলো ঐশ্বৰ্য লাভ কৰিব। তুমি লক্ষ্মীৰ দৰে লাগে, কিন্তু তোমাৰ হাতত পদ্ম নাই—সেই পদ্ম ক’ত পৰিল, ক’ত পেলাই আহিলা?
Verse 29
नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक् पुरीमिमां वीरवरेण साकम् । अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणा लोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा ॥ २९ ॥
হে সৌভাগ্যৱতী, তোমাৰ পদযুগল ভূমি স্পৰ্শ কৰিছে; সেয়ে তুমি মই কোৱা দিব্য নাৰীবোৰৰ মাজৰ নহয় যেন লাগে। যদি তুমি এই লোকৰ নাৰী হওঁ, তেন্তে যেনেকৈ শ্ৰীদেৱী ভগৱান বিষ্ণুৰ সৈতে বৈকুণ্ঠৰ শোভা বৃদ্ধি কৰে, তেনেকৈ মোৰ সঙ্গ গ্ৰহণ কৰি এই নগৰীৰ শোভা বঢ়োৱা; জানিবা, মই মহাবীৰ আৰু শক্তিমান ৰজা।
Verse 30
यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं सव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा । त्वयोपसृष्टो भगवान्मनोभव: प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने ॥ ३० ॥
আজি তোমাৰ কটাক্ষে মোৰ মন আৰু ইন্দ্ৰিয়ক গভীৰভাৱে অস্থিৰ কৰি তুলিছে। লাজেৰে ভৰা, তথাপি কামৰসেৰে মিশ্ৰিত তোমাৰ হাঁহি আৰু ভ্ৰূবিলাসে মোৰ ভিতৰত মনোভৱক প্ৰবল কৰি তুলিছে; সেয়ে হে সুন্দৰী, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰা।
Verse 31
त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनं व्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम् । उन्नीय मे दर्शय वल्गुवाचकं यद्व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते ॥ ३१ ॥
হে সুন্দৰ ভ্ৰূধাৰিণী, তোমাৰ মুখখন অপূৰ্ব নয়নেৰে শোভিত আৰু ঝুলন্ত নীল কেশগুচ্ছেৰে আৱৃত। তোমাৰ মুখৰ পৰা মধুৰ বাক্য ঝৰে; তথাপি লাজেৰে তুমি মোক মুখামুখি নাচোৱা। সেয়ে হে শুচিস্মিতে, মূৰ উঁচাই মোক চোৱা আৰু স্নিগ্ধ হাঁহি দিয়া।
Verse 32
नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् । अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता ॥ ३२ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন, এইদৰে পুৰঞ্জন অধীৰ হৈ সেই কন্যাক অনুৰোধ কৰিবলৈ ধৰিলে। তাৰ কথাত আকৃষ্ট হৈ কন্যাটিও হাঁহি হাঁহি সেই বীৰৰ অনুৰোধ গ্ৰহণ কৰিলে; তেতিয়ালৈকে সি নিশ্চিতভাৱে ৰজাৰ প্ৰতি মোহিত হৈছিল।
Verse 33
न विदाम वयं सम्यक्कर्तारं पुरुषर्षभ । आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम् ॥ ३३ ॥
কন্যাই ক’লে—হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, মোক কোনে জন্ম দিলে সেয়া মই ঠিককৈ নাজানো। মোৰ নিজৰো আৰু মোৰ সৈতে থকা সঙ্গীসকলৰো গোত্ৰ, নাম আৰু উৎপত্তি মই নাজানো।
Verse 34
इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न तत: परम् । येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मन: ॥ ३४ ॥
হে মহাবীৰ, আমি কেৱল ইমানহে জানো যে আমি বৰ্তমান ইয়াত আছো। ইয়াৰ পাছত কি হ’ব আমি নাজানো। দৰাচলতে, আমি ইমানেই মূৰ্খ যে আমাৰ বাসৰ বাবে এই সুন্দৰ নগৰী কোনে নিৰ্মাণ কৰিছে, সেয়া বুজিবলৈও আমি চেষ্টা নকৰো।
Verse 35
एते सखाय: सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद । सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम् ॥ ३५ ॥
হে মানদ, মোৰ লগত থকা এই সকলো নৰ-নাৰী মোৰ সখা আৰু সখী। আৰু এই নাগ (প্ৰাণবায়ু), যি সদায় জাগ্ৰত থাকে, মই টোপনি গলেও এই নগৰী ৰক্ষা কৰে। মই ইমানখিনিহে জানো, ইয়াৰ বাহিৰে মই একো নাজানো।
Verse 36
दिष्ट्यागतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे । उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिररिन्दम ॥ ३६ ॥
হে অৰিন্দম, কোনো প্ৰকাৰে আপুনি ইয়াত উপস্থিত হৈছে। এয়া নিশ্চয় মোৰ বাবে পৰম সৌভাগ্য। আপোনাৰ মংগল হওক। আপুনি ইন্দ্ৰিয়তৃপ্তিৰ কামনা কৰিছে, আৰু মই মোৰ বন্ধুসকলৰ সৈতে আপোনাৰ ইচ্ছা পূৰণ কৰিবলৈ যথাসাধ্য চেষ্টা কৰিম।
Verse 37
इमां त्वमधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो । मयोपनीतान् गृह्णान: कामभोगान् शतं समा: ॥ ३७ ॥
হে প্ৰভু, মই আপোনাৰ বাবে এই ন-দুৱাৰযুক্ত নগৰীৰ ব্যৱস্থা কৰিছো যাতে আপুনি সকলো ধৰণৰ ইন্দ্ৰিয় সুখ ভোগ কৰিব পাৰে। আপুনি ইয়াত এশ বছৰলৈকে বাস কৰিব পাৰে, আৰু আপোনাৰ ইন্দ্ৰিয়তৃপ্তিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো বস্তু যোগান ধৰা হ’ব।
Verse 38
कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् । असम्परायाभिमुखमश्वस्तनविदं पशुम् ॥ ३८ ॥
মই আপোনাৰ বাহিৰে আন কাৰো সৈতে মিলনৰ আশা কেনেকৈ কৰিব পাৰো? যিসকলে কামকলাত নিপুণ নহয় বা জীৱিত অৱস্থাত বা মৃত্যুৰ পাছত জীৱনৰ আনন্দ কেনেকৈ ল’ব লাগে সেয়া নাজানে। তেনে মূৰ্খ লোকসকল পশুৰ দৰে কাৰণ তেওঁলোকে এই জীৱনত আৰু মৃত্যুৰ পাছত ইন্দ্ৰিয় সুখৰ প্ৰক্ৰিয়া নাজানে।
Verse 39
धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यश: । लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदु: ॥ ३९ ॥
নাৰী ক’লে—এই জগতত গৃহস্থাশ্ৰমে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু সন্তান-আনন্দৰ বহু সুখ লাভ হয়। তাৰ পিছত যশ আৰু মোক্ষৰ আকাঙ্ক্ষাও জাগে। যজ্ঞফলত শ্ৰেষ্ঠ লোকপ্ৰাপ্তি হয়। এই ভৌতিক সুখ কেৱলী বৈৰাগীসকলৰ প্ৰায় অজানা; তেওঁলোকে কল্পনাও কৰিব নোৱাৰে।
Verse 40
पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानामात्मनश्च ह । क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रम: ॥ ४० ॥
নাৰী ক’লে—প্ৰমাণিকসকলে কয় যে এই ভৱত গৃহস্থাশ্ৰম পিতৃ, দেৱ, ঋষি, মানুহ, সকলো জীৱ-জন্তু আৰু নিজৰ বাবেও ক্ষেমকাৰী আশ্ৰয়; ই হিতকৰ আৰু সুখদ।
Verse 41
का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् । न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम् ॥ ४१ ॥
হে বীৰ! এই জগতত তোমাৰ দৰে স্বামীক কোনে ন গ্ৰহণ কৰিব? তুমি খ্যাতিমান, দানশীল, মনোহৰ দৰ্শনযুক্ত আৰু সহজে প্ৰাপ্য। মোৰ দৰে নাৰী তোমাক প্ৰিয়ৰূপে পাই কিয় ন বৰে?
Verse 42
कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयो: स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज । योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धत स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम् ॥ ४२ ॥
হে মহাবাহু! এই পৃথিৱীত কোন নাৰীৰ মন তোমাৰ বাহুত আসক্ত নহ’ব, যি সাপৰ দেহৰ দৰে ভোগ্য-ভোগৰ ন্যায়? তোমাৰ মুগ্ধ হাসিভৰা দৃষ্টি আৰু কৰুণাময় তেজে আমাৰ দৰে অনাথ নাৰীৰ দুখ দূৰ হয়। আমি ভাবোঁ, তুমি কেৱল আমাৰ মঙ্গলৰ বাবেই পৃথিৱীত বিচৰণ কৰিছা।
Verse 43
नारद उवाच इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथ: । तां प्रविश्य पुरीं राजन्मुमुदाते शतं समा: ॥ ४३ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে সেই দম্পতিয়ে পৰস্পৰ বুজাবুজিৰে একে-অন্যক আশ্ৰয় কৰি নগৰীত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু এশ বছৰ ধৰি জীৱন উপভোগ কৰি আনন্দিত থাকিল।
Verse 44
उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकै: । क्रीडन् परिवृत: स्त्रीभिर्ह्रदिनीमाविशच्छुचौ ॥ ४४ ॥
তাত তাত গায়কে তেওঁৰ যশ আৰু কৰ্মৰ মধুৰ গীত গাইছিল। গ্ৰীষ্মৰ তাপ বাঢ়িলে তেওঁ বহু নাৰীৰে পৰিবৃত হৈ শীতল জলাশয়ত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁলোকৰ সঙ্গ উপভোগ কৰিছিল।
Verse 45
सप्तोपरि कृता द्वार: पुरस्तस्यास्तु द्वे अध: । पृथग्विषयगत्यर्थं तस्यां य: कश्चनेश्वर: ॥ ४५ ॥
সেই নগৰত নটা দুৱাৰ আছিল—সাতটা ওপৰত আৰু দুটা তলত ভূগৰ্ভত। পৃথক পৃথক বিষয়লৈ গমনৰ বাবে সেয়া নিৰ্মিত, আৰু নগৰৰ অধিপতিয়ে সেই সকলো দুৱাৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
Verse 46
पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा । पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये ॥ ४६ ॥
হে নৃপ, সেই নটা দুৱাৰৰ ভিতৰত পাঁচটা পূব দিশে, এটা উত্তৰ দিশে, এটা দক্ষিণ দিশে আৰু দুটা পশ্চিম দিশে আছিল। এতিয়া মই সেই দুৱাৰসমূহৰ নাম বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 47
खद्योताविर्मुखी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सख: ॥ ४७ ॥
খদ্যোতা আৰু আবিৰ্মুখী নামৰ দুটা দুৱাৰ পূবমুখী আছিল আৰু একে ঠাইতে নিৰ্মিত। সেই দুৱাৰ দুটাৰে জৰিয়তে ৰজা দ্যুমান নামৰ সখাৰ সৈতে বিভ্ৰাজিত জনপদলৈ গৈছিল।
Verse 48
नलिनी नालिनी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम् ॥ ४८ ॥
একেদৰে পূব দিশত নলিনী আৰু নালিনী নামৰ দুটা দুৱাৰো একে ঠাইতে নিৰ্মিত আছিল। সেই দুৱাৰ দুটাৰে জৰিয়তে ৰজা অৱধূত নামৰ সখাৰ সৈতে সৌৰভ বিষয়লৈ গৈছিল।
Verse 49
मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वास्तयापणबहूदनौ । विषयौ याति पुरराड्रसज्ञविपणान्वित: ॥ ४९ ॥
পূব দিশৰ পঞ্চম দুৱাৰখন ‘মুখ্যা’ (প্ৰধান) নামে জনা গৈছিল। সেই দুৱাৰেদি পুৰঞ্জন ৰজা ৰসজ্ঞ আৰু বিপণ নামৰ বন্ধু দুজনৰ সৈতে বহূদন আৰু আপণ নামৰ দুটা ঠাইলৈ যেত।
Verse 50
पितृहूर्नृप पुर्या द्वार्दक्षिणेन पुरञ्जन: । राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५० ॥
নগৰীৰ দক্ষিণ দুৱাৰখন ‘পিতৃহূ’ নামে জনা গৈছিল। সেই দুৱাৰেদি পুৰঞ্জন ৰজা শ্ৰুতধৰ নামৰ বন্ধুজনৰ সৈতে দক্ষিণ-পঞ্চাল নামে দেশলৈ যেত।
Verse 51
देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जन: । राष्ट्रमुत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५१ ॥
উত্তৰ দিশত ‘দেৱহূ’ নামৰ দুৱাৰ আছিল। সেই দুৱাৰেদি পুৰঞ্জন ৰজা শ্ৰুতধৰ নামৰ বন্ধুজনৰ সৈতে উত্তৰ-পঞ্চাল নামে ঠাইলৈ যেত।
Verse 52
आसुरी नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वित: ॥ ५२ ॥
পশ্চিম দিশত ‘আসুৰী’ নামৰ দুৱাৰ আছিল। সেই দুৱাৰেদি পুৰঞ্জন ৰজা দুৰ্মদ নামৰ বন্ধুজনৰ সৈতে গ্ৰামক নামে নগৰলৈ যেত।
Verse 53
निऋर्तिर्नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वित: ॥ ५३ ॥
পশ্চিম দিশত আন এটা দুৱাৰ ‘নিঋতি’ নামে জনা গৈছিল। সেই দুৱাৰেদি পুৰঞ্জন ৰজা লুব্ধক নামৰ বন্ধুজনৰ সৈতে বৈশস নামে ঠাইলৈ যেত।
Verse 54
अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक्पेशस्कृतावुभौ । अक्षण्वतामधिपतिस्ताभ्यां याति करोति च ॥ ५४ ॥
এই নগৰৰ বহু পুৰবাসীৰ মাজত নিৰ্বাক্ আৰু পেশস্কৃত নামৰ দুজন অন্ধ আছিল। চকুযুক্ত নাগৰিকসকলৰ অধিপতি হ’লেও ৰজা পুৰঞ্জন দুৰ্ভাগ্যবশত সেই অন্ধসকলৰ সঙ্গ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ সৈতে সি ইয়াত-তাত গৈ নানা কৰ্ম সম্পাদন কৰিছিল।
Verse 55
स यर्ह्यन्त:पुरगतो विषूचीनसमन्वित: । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम् ॥ ५५ ॥
সি যেতিয়া অন্তঃপুৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিছিল, তেতিয়া বিষূচীন নামৰ মুখ্য সেৱক—মন—ক লগত লৈছিল। সেই সময়ত পত্নী আৰু সন্তানসকলৰ পৰা মোহ, তৃপ্তি আৰু হর্ষ তাৰ ভিতৰত উৎপন্ন হৈছিল।
Verse 56
एवं कर्मसु संसक्त: कामात्मा वञ्चितोऽबुध: । महिषी यद्यदीहेत तत्तदेवान्ववर्तत ॥ ५६ ॥
এইদৰে কৰ্মত আসক্ত, কামনাময় আৰু অবিবেচক পুৰঞ্জন ৰজা জড়-বুদ্ধিৰ অধীন হৈ প্ৰতাৰিত হ’ল। ৰাণীয়ে যি যি ইচ্ছা কৰিছিল, সি সেই সেই পূৰণ কৰিছিল।
Verse 57
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ৰাণী যেতিয়া মদিৰা পান কৰিছিল, পুৰঞ্জনো মদত বিহ্বল হৈ পান কৰিছিল। তাই খালে সিও খাইছিল; তাই চাবালে সিও চাবাইছিল। তাই গালে সিও গাইছিল; তাই কান্দিলে সিও কান্দিছিল, তাই হাঁহিলে সিও হাঁহিছিল; তাই ঢিলা কথা ক’লে সিও তেনেকৈ ক’লে। তাই দৌৰালে সিও দৌৰাইছিল; তাই থমকিলে সিও থমকিছিল; তাই শুলে সিও লগে লগে শুইছিল; তাই বহিলে সিও বহিছিল। তাই শুনিলে সিও শুনিছিল; তাই দেখিলে সিও দেখিছিল; তাই গন্ধ ল’লে সিও ল’লে; তাই স্পৰ্শ কৰিলে সিও স্পৰ্শ কৰিলে। প্ৰিয় ৰাণী শোক কৰিলে সিও দীনভাৱে শোক কৰিছিল; তাই আনন্দিত হ’লে সিও আনন্দিত হৈছিল, তাই তৃপ্ত হ’লে সিও তৃপ্ত হৈছিল।
Verse 58
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ৰাণী যেতিয়া মদিৰা পান কৰিছিল, পুৰঞ্জনো মদত বিহ্বল হৈ পান কৰিছিল। তাই খালে সিও খাইছিল; তাই চাবালে সিও চাবাইছিল। তাই গালে সিও গাইছিল; তাই কান্দিলে সিও কান্দিছিল, তাই হাঁহিলে সিও হাঁহিছিল; তাই ঢিলা কথা ক’লে সিও তেনেকৈ ক’লে। তাই দৌৰালে সিও দৌৰাইছিল; তাই থমকিলে সিও থমকিছিল; তাই শুলে সিও লগে লগে শুইছিল; তাই বহিলে সিও বহিছিল। তাই শুনিলে সিও শুনিছিল; তাই দেখিলে সিও দেখিছিল; তাই গন্ধ ল’লে সিও ল’লে; তাই স্পৰ্শ কৰিলে সিও স্পৰ্শ কৰিলে। প্ৰিয় ৰাণী শোক কৰিলে সিও দীনভাৱে শোক কৰিছিল; তাই আনন্দিত হ’লে সিও আনন্দিত হৈছিল, তাই তৃপ্ত হ’লে সিও তৃপ্ত হৈছিল।
Verse 59
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ৰাণী যেতিয়া মদিৰা পান কৰিছিল, তেতিয়া পুৰঞ্জন ৰজাও মত্ত হৈ পান কৰিছিল। ৰাণী যেতিয়া আহাৰ কৰিছিল, চোবাইছিল, গাইছিল, কান্দিছিল, হাঁহিছিল বা ঢিলা কথা কৈছিল, ৰজাও তেনেকৈয়ে কৰিছিল। ৰাণী চলিলে ৰজা পিছে পিছে চলিছিল; তেওঁ থমকিলে ৰজাও থমকিছিল; তেওঁ শয্যাত শুলে ৰজাও লগত শুইছিল। তেওঁ বহিলে, শুনিলে, দেখিলে, গন্ধ ল’লে বা স্পৰ্শ কৰিলে ৰজাও অনুসৰণ কৰিছিল। প্ৰিয় ৰাণী শোক কৰিলে ৰজাও দীনভাৱে শোক কৰিছিল; তেওঁ আনন্দিত হলে ৰজাও আনন্দ আৰু তৃপ্তি অনুভৱ কৰিছিল।
Verse 60
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
ৰাণী যি যি কৰিছিল—মদিৰা পান, আহাৰ, চোবাই খোৱা, গোৱা, কান্দা, হাঁহা, ঢিলা কথা কোৱা, দৌৰা, থমকা, শোৱা, বহা, শুনা, দেখা, গন্ধ লোৱা বা স্পৰ্শ কৰা—পুৰঞ্জন ৰজাই সকলোতে তেওঁক অনুসৰণ কৰি একেই কৰিছিল। তেওঁ শোক কৰিলে ৰজাও দীনভাৱে শোক কৰিছিল; তেওঁ হর্ষিত হলে ৰজাও হর্ষিত হৈ তৃপ্ত হৈছিল।
Verse 61
क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् । क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्वचिच्छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ क्वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥
প্ৰিয় ৰাণী হর্ষিত হলে ৰজাও হর্ষিত হৈছিল, আৰু তেওঁ শোক কৰিলে ৰজাও শোক কৰিছিল; ইন্দ্ৰিয়ৰ সকলো আচৰণত পুৰঞ্জন তেওঁকেই অনুসৰণ কৰিছিল। সেয়ে ভোগ আৰু তৃপ্তিতো ৰজা তেওঁৰ লগত আনন্দিত হৈছিল।
Verse 62
विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चित: । नेच्छन्ननुकरोत्यज्ञ: क्लैब्यात्क्रीडामृगो यथा ॥ ६२ ॥
এইদৰে সুন্দৰ পত্নীৰ মোহত পৰি পুৰঞ্জন ৰজা প্ৰতাৰিত হ’ল আৰু ভৌতিক জীৱনৰ সকলো প্ৰকৃতিয়ে তেওঁক বঞ্চিত কৰিলে। সেই অজ্ঞ ৰজাই ইচ্ছা নথাকিলেও পত্নীৰ অধীন হৈ তেওঁক অনুকৰণ কৰি থাকিল—যেনেকৈ মালিকৰ আদেশত পোষা জন্তু নাচে।
Frequently Asked Questions
Nārada targets the king’s kāmya orientation—rituals performed for results rather than for Bhagavān—and highlights their हिंसा (violence) and karmic backlash. The vision of sacrificed animals awaiting revenge dramatizes the doctrine of karma: even religiously framed action can bind when driven by desire, cruelty, or ego, whereas true dharma culminates in ātma-jñāna and devotion.
Avijñāta signifies the unknowable controller within worldly perception—often explained in the tradition as Paramātmā (the indwelling Lord) whose guidance is present yet not recognized by the materially absorbed jīva. The name underscores that without spiritual knowledge, the soul cannot properly interpret the divine witness and director accompanying it through embodied life.
The ‘city of nine gates’ (nava-dvāra-purī) denotes the human body with its primary openings through which consciousness engages the world. The allegory teaches that when the soul (Purañjana) identifies with this city and accepts sense gratification as life’s aim, it becomes governed by the mind, senses, and prāṇa, losing autonomy and forgetting its spiritual purpose.
She represents the allure of material enjoyment and household entanglement—often mapped to buddhi/pravṛtti that promises happiness through sense life—while the five-hooded serpent commonly indicates prāṇa (life-air) or the vital force sustaining the body. Together they portray how embodied life is maintained and defended while simultaneously pulling the jīva into deeper identification and dependence.