Adhyaya 24
Lord Śiva Instructs the Pracetās (Śiva-stuti and the Path of Bhakti)
এই অধ্যায়ত পৃথুৰ বংশত বিজিতাশ্ব (অন্তর্ধান) সম্ৰাট হয়, ভাতৃসকলক দিশাসমূহ দায়িত্ব দিয়ে আৰু ৰাজশক্তি থাকিলেও ইন্দ্ৰৰ প্ৰতি সংযম দেখুৱাই দণ্ড দিবলৈ অনিচ্ছা প্ৰকাশ কৰে। শেষত তেওঁ যজ্ঞকর্মৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ বুদ্ধিময় ভক্তিসেৱাৰে ভগৱদ্ধাম লাভ কৰে। তেওঁৰ পুত্ৰ হৱিৰ্ধানৰ পৰা বৰ্হিষৎ জন্মে; যজ্ঞত কুশ ঘাঁহ বিস্তাৰ কৰাৰ বাবে তেওঁ প্ৰাচীনবৰ্হি নামে খ্যাত হয়। ব্ৰহ্মাৰ আদেশত প্ৰাচীনবৰ্হি শতদ্ৰুতীক বিবাহ কৰি দহ পুত্ৰ—প্ৰচেতাসকল—জন্ম দিয়ে আৰু প্ৰজাবৃদ্ধিৰ বাবে তেওঁলোকক প্ৰেৰণ কৰে। পশ্চিমযাত্ৰাত তেওঁলোকে পদ্মভৰা বিশাল সৰোবৰ আৰু দিৱ্য সংগীতধ্বনি দেখে; সেই জলৰ পৰা শিৱ মহাদেৱ গণসহ প্ৰকট হয়। তপ-ভক্তিত সন্তুষ্ট শিৱে কৃষ্ণ/বিষ্ণুৰ প্ৰতি নিজৰ পৰভক্তি প্ৰকাশ কৰি, দেৱতাপদলাভৰ কামনাতকৈ শৰণাগত ভক্তিৰ শ্ৰেষ্ঠতা বুজাই দিয়ে আৰু ভগৱানৰ বিশ্বকাৰ্য, ব্যূহ (সংকৰ্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন, অনিৰুদ্ধ) আৰু ভক্তপ্ৰিয় মনোহৰ ৰূপ বৰ্ণনা কৰা শক্তিশালী স্তোত্ৰ পাঠ কৰে। সেই স্তোত্ৰৰ জপ-ধ্যানকেই যোগোপায় বুলি উপদেশ দি শীঘ্ৰ সিদ্ধি আৰু কৰ্মবন্ধনমুক্তিৰ আশ্বাস দিয়ে; ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁলোকৰ দীঘলীয়া তপস্যা আৰু ভক্তিৰে সৃষ্টিৰ পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच विजिताश्वोऽधिराजासीत्पृथुपुत्र: पृथुश्रवा: । यवीयोभ्योऽददात्काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृवत्सल: ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—পৃথুৰ পুত্ৰ পৃথুশ্ৰৱা (বিজিতাশ্ব) সম্ৰাট হ’ল। ভ্ৰাতৃস্নেহে তেওঁ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলক শাসনৰ বাবে বিভিন্ন দিশা দিলে।
Verse 2
हर्यक्षायादिशत्प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् । प्रतीचीं वृकसंज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभु: ॥ २ ॥
সেই সমৰ্থ সম্ৰাটে হৰ্যক্ষক পূব, ধূম্ৰকেশক দক্ষিণ, বৃকক পশ্চিম আৰু দ্ৰবিণক উত্তৰ দিশৰ শাসন দিলে।
Verse 3
अन्तर्धानगतिं शक्राल्लब्ध्वान्तर्धानसंज्ञित: । अपत्यत्रयमाधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम् ॥ ३ ॥
পূৰ্বতে মহাৰাজ বিজিতাশ্বে স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰক সন্তুষ্ট কৰি তেওঁৰ পৰা ‘অন্তৰ্ধান’ উপাধি লাভ কৰিছিল। শিখণ্ডিনী নামৰ পত্নীৰ গৰ্ভে তেওঁ তিনিজন সৎপুত্ৰ জন্ম দিলে।
Verse 4
पावक: पवमानश्च शुचिरित्यग्नय: पुरा । वसिष्ठशापादुत्पन्ना: पुनर्योगगतिं गता: ॥ ४ ॥
মহাৰাজ অন্তৰ্ধানৰ তিনিজন পুত্ৰ পাৱক, পৱমান আৰু শুচি। পূৰ্বতে তেওঁলোক অগ্নিদেৱতা আছিল; মহর্ষি বশিষ্ঠৰ শাপত তেওঁলোক ইয়াত জন্ম লৈ, যোগসিদ্ধি লাভ কৰি পুনৰ অগ্নিদেৱত্বত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 5
अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानमविन्दत । य इन्द्रमश्वहर्तारं विद्वानपि न जघ्निवान् ॥ ५ ॥
মহাৰাজ অন্তৰ্ধানে নভস্বতী নামৰ আন এগৰাকী পত্নীৰ গৰ্ভে হৱিৰ্ধান নামৰ পুত্ৰ লাভ কৰিলে। যজ্ঞত পিতাৰ অশ্ব হৰণ কৰা ইন্দ্ৰক চিনিও, নিজৰ উদাৰতাৰ বাবে তেওঁ তাক বধ নকৰিলে।
Verse 6
राज्ञां वृत्तिं करादानदण्डशुल्कादिदारुणाम् । मन्यमानो दीर्घसत्त्रव्याजेन विससर्ज ह ॥ ६ ॥
কৰ আদায়, দণ্ড, শুল্ক আদি কঠোৰ ৰাজকাৰ্য তেওঁ দাৰুণ বুলি ভাবিছিল। সেয়ে দীৰ্ঘসত্ৰৰ বাহানাৰে সেই কৰ্তব্য ত্যাগ কৰি বিভিন্ন যজ্ঞ-অনুষ্ঠানত নিজকে নিয়োজিত কৰিলে।
Verse 7
तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानमात्मदृक् । यजंस्तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना ॥ ७ ॥
যজ্ঞত নিয়োজিত থাকিলেও তেওঁ আত্মদৰ্শী আছিল। কুশল সমাধিৰে তেওঁ ভক্তৰ ভয় হৰণ কৰা পৰমাত্মা—পৰম পুৰুষ হংসক—ভক্তিসেৱাৰে পূজিলে; এইদৰে আৰাধনা কৰি তেওঁ সহজে প্ৰভুৰ লোক লাভ কৰিলে।
Verse 8
हविर्धानाद्धविर्धानी विदुरासूत षट्सुतान् । बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम् ॥ ८ ॥
মহাৰাজ অন্তৰ্ধানৰ পুত্ৰ হৱিৰ্ধানৰ পত্নী হৱিৰ্ধানীয়ে, বিদুৰ, ছয় পুত্ৰ জন্ম দিলে—বৰ্হিষৎ, গয়, শুক্ল, কৃষ্ণ, সত্য আৰু জিতব্ৰত।
Verse 9
बर्हिषत् सुमहाभागो हाविर्धानि: प्रजापति: । क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह ॥ ९ ॥
মৈত্ৰেয় মুনিয়ে ক’লে—হে বিদুৰ, হৱিৰ্ধানৰ অতি প্ৰভাৱশালী পুত্ৰ বৰ্হিষৎ ক্ৰিয়াকাণ্ডীয় যজ্ঞকর্মত নিষ্ণাত আছিল আৰু যোগসাধনাতো প্ৰৱীণ; গুণবলে তেওঁ প্ৰজাপতি নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 10
यस्येदं देवयजनमनुयज्ञं वितन्वत: । प्राचीनाग्रै: कुशैरासीदास्तृतं वसुधातलम् ॥ १० ॥
তেওঁ দেৱযজন বিস্তাৰ কৰি বহু যজ্ঞ সম্পাদন কৰিলে; পূৰ্বমুখী অগ্ৰভাগ থকা কুশঘাঁহ ছটিয়াই পৃথিৱীতল আচ্ছাদিত কৰিলে।
Verse 11
सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रुतिम् । यां वीक्ष्य चारुसर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्वलङ्कृताम् । परिक्रमन्तीमुद्वाहे चकमेऽग्नि: शुकीमिव ॥ ११ ॥
দেৱদেৱ ব্ৰহ্মাৰ আদেশত (বৰ্হিষৎ) সাগৰকন্যা শতদ্ৰুতীক বিবাহ কৰিলে। সৰ্বাঙ্গসুন্দৰী, কিশোৰী আৰু সুসজ্জিত সেই কন্যা যেতিয়া বিবাহমণ্ডপত পৰিক্ৰমা কৰিছিল, তেতিয়া অগ্নিদেৱ পূৰ্বে শুকীক যিদৰে কামনা কৰিছিল, তেনেদৰে তেওঁৰ সঙ্গ কামনা কৰিলে।
Verse 12
विबुधासुरगन्धर्वमुनिसिद्धनरोरगा: । विजिता: सूर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरै: ॥ १२ ॥
শতদ্ৰুতীৰ বিবাহকালত তেওঁৰ নূপুৰৰ ঝংকাৰ শুনি দেৱ, অসুৰ, গন্ধৰ্ব, মুনি, সিদ্ধ, মানুহ আৰু নাগ—সকলো দিশত, মহৎ হ’লেও, মুগ্ধ হৈ বশীভূত হ’ল।
Verse 13
प्राचीनबर्हिष: पुत्रा: शतद्रुत्यां दशाभवन् । तुल्यनामव्रता: सर्वे धर्मस्नाता: प्रचेतस: ॥ १३ ॥
ৰাজা প্ৰাচীনবৰ্হিয়ে শতদ্ৰুতিৰ গৰ্ভত দহ পুত্ৰ জন্ম দিলে। সকলেই সমনাম-সমব্ৰত, ধৰ্মনিষ্ঠ; ‘প্ৰচেতা’ নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 14
पित्रादिष्टा: प्रजासर्गे तपसेऽर्णवमाविशन् । दशवर्षसहस्राणि तपसार्चंस्तपस्पतिम् ॥ १४ ॥
পিতাৰ আদেশে প্ৰজাসৃষ্টি কৰিবলৈ তেওঁলোকে সাগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। দহ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰি তপস্যাৰ অধিপতি পৰম পুৰুষ ভগৱানক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 15
यदुक्तं पथि दृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता । तद्ध्यायन्तो जपन्तश्च पूजयन्तश्च संयता: ॥ १५ ॥
পথত কৃপাময় গিৰীশ (শিৱ)য়ে যি উপদেশ দিলে, সংযমে তেওঁলোকে তাক ধ্যান কৰিলে, জপ কৰিলে আৰু অতি যত্নে পূজা কৰিলে।
Verse 16
विदुर उवाच प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत्पथि सङ्गम: । यदुताह हर: प्रीतस्तन्नो ब्रह्मन् वदार्थवत् ॥ १६ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! পথত প্ৰচেতাসকলৰ গিৰিত্ৰ (শিৱ)ৰ সৈতে সাক্ষাৎ কেনেকৈ হ’ল? হৰ কেনেকৈ প্ৰসন্ন হ’ল আৰু কি উপদেশ দিলে? কৃপা কৰি অৰ্থৱতকৈ কওক।
Verse 17
सङ्गम: खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् । दुर्लभो मुनयो दध्युरसङ्गाद्यमभीप्सितम् ॥ १७ ॥
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! দেহধাৰী জীৱৰ বাবে ইয়াত শিৱৰ সৈতে সাক্ষাৎ সংযোগ অতি দুৰ্লভ। আসক্তিহীন মুনিসকলেও তেওঁৰ সান্নিধ্য কামনা কৰি ধ্যানত লীন থাকিলেও সহজে নাপায়।
Verse 18
आत्मारामोऽपि यस्त्वस्य लोककल्पस्य राधसे । शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भव: ॥ १८ ॥
ভগৱান ভৱ (শিৱ) আত্মাৰাম; তথাপি লোকহিতৰ বাবে কালী-দুৰ্গা আদি ঘোৰ শক্তিসহ সৰ্বত্ৰ সদা বিচৰণ কৰি কৰ্মৰত থাকে।
Verse 19
मैत्रेय उवाच प्रचेतस: पितुर्वाक्यं शिरसादाय साधव: । दिशं प्रतीचीं प्रययुस्तपस्यादृतचेतस: ॥ १९ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—সাধুস্বভাৱ প্ৰচেতসসকলে পিতৃবাক্য শিৰোধাৰ্য কৰি, দৃঢ়চিত্তে তপস্যাৰ বাবে পশ্চিম দিশলৈ গ’ল।
Verse 20
ससमुद्रमुप विस्तीर्णमपश्यन् सुमहत्सर: । महन्मन इव स्वच्छं प्रसन्नसलिलाशयम् ॥ २० ॥
যাত্ৰাৰ সময়ত প্ৰচেতসসকলে সমুদ্ৰসম বিস্তৃত এক মহান সৰোবৰ দেখিলে। তাৰ জল মহাত্মাৰ মনৰ দৰে স্বচ্ছ আৰু প্ৰশান্ত আছিল।
Verse 21
नीलरक्तोत्पलाम्भोजकह्लारेन्दीवराकरम् । हंससारसचक्राह्वकारण्डवनिकूजितम् ॥ २१ ॥
সেই সৰোবৰ নীলা-ৰঙা আৰু ৰঙা পদ্ম, উৎপল, কুমুদ, ইন্দীৱৰ আদি ফুলেৰে ভৰপূৰ আছিল; তীৰত হাঁহ, সাৰস, চক্ৰৱাক, কাৰণ্ডৱ আদি জলপক্ষী মধুৰ কূজন কৰিছিল।
Verse 22
मत्तभ्रमरसौस्वर्यहृष्टरोमलताङ्घ्रिपम् । पद्मकोशरजो दिक्षु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥ २२ ॥
সৰোবৰ চাৰিওফালে গছ-লতা আছিল; মত্ত ভ্ৰমৰৰ মধুৰ গুঞ্জনত সিহঁত যেন পুলকিত। পদ্মৰ পৰাগ বতাহত উৰি দিশেদিশে ছড়াই পৰিছিল, যেন তাত উৎসৱ চলিছে।
Verse 23
तत्र गान्धर्वमाकर्ण्य दिव्यमार्गमनोहरम् । विसिस्म्यू राजपुत्रास्ते मृदङ्गपणवाद्यनु ॥ २३ ॥
তাত দিৱ্য গন্ধৰ্ব-সঙ্গীত পথক মনোহৰ কৰি তুলিছিল; মৃদংগ, পণৱ আদি বাদ্যৰ সুশৃঙ্খল মধুৰ ধ্বনি শুনি সেই ৰাজপুত্ৰসকল অতি বিস্মিত হ’ল।
Verse 24
तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥
সেই মুহূর্ততে সেই সৰোবৰৰ পৰা অনুচৰসকলৰ সৈতে দেৱশ্ৰেষ্ঠ ভগৱান শিৱ ওলাই আহিল; দেবগণ গীত গাই তেখেতক স্তৱ কৰিছিলে। তেখেতৰ দেহকান্তি গলিত সোণৰ দৰে, কণ্ঠ নীল, ত্ৰিনয়ন, আৰু মুখ প্ৰসন্ন-কৰুণাময়। তেখেতক দেখি প্ৰচেতাসকলে বিস্ময়ে সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 25
तर्ह्येव सरसस्तस्मान्निष्क्रामन्तं सहानुगम् । उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगै: ॥ २४ ॥ तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्जातकौतुका: ॥ २५ ॥
গলিত সোণৰ দৰে দেহকান্তি, নীলকণ্ঠ, ত্ৰিনয়ন আৰু প্ৰসন্ন-কৰুণাময় মুখবিশিষ্ট ভগৱান শিৱক দেখি প্ৰচেতাসকলে বিস্ময়ে প্ৰভুৰ পদপদ্মত সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 26
स तान् प्रपन्नार्तिहरो भगवान्धर्मवत्सल: । धर्मज्ञान् शीलसम्पन्नान् प्रीत: प्रीतानुवाच ह ॥ २६ ॥
শৰণাগতসকলৰ দুখ হৰণ কৰা, ধৰ্মৱৎসল ভগৱান শিৱ সেই ধৰ্মজ্ঞ আৰু শীলসম্পন্ন ৰাজপুত্ৰসকলক দেখি অতি প্ৰসন্ন হ’ল আৰু আনন্দচিত্তে এইদৰে ক’লে।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच यूयं वेदिषद: पुत्रा विदितं वश्चिकीर्षितम् । अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम् ॥ २७ ॥
শ্ৰীৰুদ্ৰে ক’লে—তোমালোক সকলো বেদিষদ (প্ৰাচীনবৰ্হি) ৰ পুত্ৰ; তোমালোকৰ উদ্দেশ্য মোৰ জানা। তোমালোকৰ মঙ্গল আৰু অনুগ্ৰহৰ বাবেই মই তোমালোকক দৰ্শন দিলোঁ।
Verse 28
य: परं रंहस: साक्षात्त्रिरगुणाज्जीवसंज्ञितात् । भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्न: स प्रियो हि मे ॥ २८ ॥
যি ত্ৰিগুণাতীত, জীৱ আৰু প্ৰকৃতি—দুয়োৰে নিয়ন্তা ভগৱান বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণৰ শৰণ লয়, সেয়াই মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 29
स्वधर्मनिष्ठ: शतजन्मभि: पुमान् विरिञ्चतामेति तत: परं हि माम् । अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधा: कलात्यये ॥ २९ ॥
যি মানুহে স্বধৰ্মত নিষ্ঠাৰে শত জন্ম ধৰি কৰ্তব্য সঠিকভাৱে পালন কৰে, সি ব্ৰহ্মা-পদ লাভ কৰে; আৰু অধিক যোগ্য হ’লে মোৰ ওচৰলৈ আহে। কিন্তু যি ভাগৱত-ভাবত অনন্য ভক্তিসেৱাৰে সোজাকৈ শ্ৰীকৃষ্ণ/বিষ্ণুৰ শৰণ লয়, সি তৎক্ষণাৎ অব্যক্ত বৈষ্ণৱ পদ—আধ্যাত্মিক লোক—প্ৰাপ্ত হয়; মই আৰু অন্য দেৱতাসকল জগতৰ প্ৰলয়ৰ পাছত সেই পদ লাভ কৰোঁ।
Verse 30
अथ भागवता यूयं प्रिया: स्थ भगवान् यथा । न मद्भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति कर्हिचित् ॥ ३० ॥
তোমালোক সকলেই ভগৱানৰ ভাগৱত ভক্ত; সেয়ে তোমালোক মোৰ বাবে ভগৱানৰ দৰেই প্ৰিয় আৰু মান্য। আৰু মোৰ ভক্তসকলৰ বাবে মোৰ চেয়ে অধিক প্ৰিয় আন কেতিয়াও কোনো নাই।
Verse 31
इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् । नि:श्रेयसकरं चापि श्रूयतां तद्वदामि व: ॥ ३१ ॥
এতিয়া মই এটা মন্ত্ৰ জপিম; ই দিৱ্য, পবিত্ৰ, পৰম মঙ্গলময় আৰু পৰম শ্ৰেয়—নিঃশ্ৰেয়স—দায়ক। মই যি কওঁ, সেয়া মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 32
मैत्रेय उवाच इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिव: । बद्धाञ्जलीन् राजपुत्रान्नारायणपरो वच: ॥ ३२ ॥
মৈত্রেয় ক’লে: অহেতুক কৃপাৰে কৰুণাহৃদয় ভগৱান শিৱ, যি নাৰায়ণৰ পৰম ভক্ত, হাত জোৰি থিয় হৈ থকা ৰাজপুত্ৰসকলৰ প্ৰতি পুনৰ কথা ক’লে।
Verse 33
श्रीरुद्र उवाच जितं त आत्मविद्वर्यस्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे । भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नम: ॥ ३३ ॥
শ্ৰীৰুদ্ৰ ক’লে—হে পৰম পুৰুষোত্তম, আপোনাৰ জয় হওক। আপুনি আত্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; আত্মসিদ্ধসকলৰ বাবে আপুনি সদায় মঙ্গলময়, সেয়ে মোৰ বাবেও মঙ্গল হওক। আপোনাৰ সম্পূৰ্ণ উপদেশে আৰাধনা সিদ্ধ কৰে; আপুনি পৰমাত্মা, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 34
नम: पङ्कजनाभाय भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मने । वासुदेवाय शान्ताय कूटस्थाय स्वरोचिषे ॥ ३४ ॥
কমলনাভ প্ৰভুক নমস্কাৰ, যি ভূতসমূহৰ সূক্ষ্ম তত্ত্ব আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহৰো অন্তৰ্যামী। সৰ্বব্যাপী বাসুদেৱ, পৰম শান্ত, কূটস্থ আৰু স্বপ্ৰকাশ স্বৰূপক প্ৰণাম।
Verse 35
सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च । नमो विश्वप्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तरात्मने ॥ ३५ ॥
সূক্ষ্ম তত্ত্বৰ মূল, সংযোগ-ভাঙনৰ অধিপতি, দুঃজয় আৰু অন্তকৰূপ শঙ্কর্ষণক নমস্কাৰ। বিশ্বক জাগ্ৰত কৰা, বুদ্ধিৰ অধিষ্ঠাতা, অন্তৰাত্মা প্ৰদ্যুম্নক প্ৰণাম।
Verse 36
नमो नमोऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने । नम: परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने ॥ ३६ ॥
অনিরুদ্ধ, হৃষীকেশ—ইন্দ্ৰিয়ৰ স্বামী আৰু মনৰ নিয়ন্তা—আপোনাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ। পৰমহংস, পূৰ্ণ আৰু অন্তর্মুখ শান্ত আত্মস্বৰূপ প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 37
स्वर्गापवर्गद्वाराय नित्यं शुचिषदे नम: । नमो हिरण्यवीर्याय चातुर्होत्राय तन्तवे ॥ ३७ ॥
স্বৰ্গ আৰু অপৱৰ্গ (মোক্ষ)ৰ দুৱাৰ খোলোৱা প্ৰভুক নমস্কাৰ, যি জীৱৰ শুদ্ধ হৃদয়ত নিত্য অধিষ্ঠিত। সোণসদৃশ তেজধাৰী হিৰণ্যবীৰ্যক, আৰু চাতুৰ্হোত্র আদি যজ্ঞ-তন্তুত অগ্নিৰূপে সহায় কৰা প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 38
नम ऊर्ज इषे त्रय्या: पतये यज्ञरेतसे । तृप्तिदाय च जीवानां नम: सर्वरसात्मने ॥ ३८ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি পিতৃলোক আৰু সকলো দেৱতাৰ পোষক, চন্দ্ৰৰ অধিদেৱতা আৰু ত্ৰয়ী বেদৰ স্বামী। সকলো জীৱৰ তৃপ্তিৰ আদিস্ৰোত, সৰ্বৰসাত্মন আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 39
सर्वसत्त्वात्मदेहाय विशेषाय स्थवीयसे । नमस्त्रैलोक्यपालाय सह ओजोबलाय च ॥ ३९ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি সেই মহান বিশ্বৰূপ, যাৰ ভিতৰত সকলো জীৱৰ পৃথক দেহ অন্তৰ্ভুক্ত। আপুনি বিশিষ্ট আৰু মহত্তম। ত্ৰিলোকৰ পালনকৰ্তা, আৰু ওজ-বলসহ আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 40
अर्थलिङ्गाय नभसे नमोऽन्तर्बहिरात्मने । नम: पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरिवर्चसे ॥ ४० ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ দিব্য নাদৰ বিস্তাৰে আপুনি সকলো বস্তুৰ প্ৰকৃত অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে। আপুনি অন্তৰ-বাহিৰে সৰ্বব্যাপী আকাশস্বৰূপ, আৰু এই লোক আৰু পৰলোকত কৰা পুণ্যকৰ্মৰ পৰম লক্ষ্য। সেই মহাতেজস্বী আপোনাক পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 41
प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृदेवाय कर्मणे । नमोऽधर्मविपाकाय मृत्यवे दु:खदाय च ॥ ४१ ॥
হে প্ৰভু! পুণ্যকৰ্মৰ ফলৰ দ্ৰষ্টা সাক্ষী আপুনি; প্ৰবৃত্তি, নিবৃত্তি আৰু তাৰ পৰা জন্ম লোৱা কৰ্মও আপুনি। অধৰ্মৰ বিপাকত উদ্ভৱ হোৱা দুখময় অৱস্থাৰ কাৰণৰূপে আপুনি মৃত্যু। আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 42
नमस्त आशिषामीश मनवे कारणात्मने । नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्ययोगेश्वराय च ॥ ४२ ॥
হে ঈশ্বৰ! আপুনি আশীৰ্বাদৰ পৰম দাতা, আদিমনু, আৰু কাৰণসমূহৰো কাৰণ। মহান ধৰ্মস্বৰূপ শ্ৰীকৃষ্ণ—যাৰ মেধা কেতিয়াও ৰুদ্ধ নহয়—আপোনাক নমস্কাৰ। আদিপুৰুষ, পুৰাতন পুৰুষ, আৰু সাঙ্খ্য-যোগেশ্বৰ—আপোনাক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম।
Verse 43
शक्तित्रयसमेताय मीढुषेऽहङ्कृतात्मने । चेतआकूतिरूपाय नमो वाचो विभूतये ॥ ४३ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি ত্ৰিশক্তিসহ কৰ্ম, ইন্দ্ৰিয়-কাৰ্য আৰু তাৰ ফলৰ পৰম নিয়ন্তা; দেহ-মন-ইন্দ্ৰিয়ৰ অধীশ্বৰ। অহংকাৰৰূপ ৰুদ্ৰৰো অধিপতি, আৰু বৈদিক বাণী আৰু বিধি-প্ৰবৃত্তিৰ বিভূতিক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 44
दर्शनं नो दिदृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् । रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम् ॥ ४४ ॥
হে প্ৰভু! আমি/আমি সকলোৱে দৰ্শন কামনা কৰোঁ; ভাগৱত ভক্তসকলে যি ৰূপ আৰাধনা কৰে, সেই ৰূপ দয়া কৰি দেখুৱাওক। আপোনাৰ স্বজনৰ অতি প্ৰিয় আৰু সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ গুণ-আকাঙ্ক্ষা সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত কৰা সেই ৰূপ আমাক দান কৰক।
Verse 45
स्निग्धप्रावृड्घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥
প্ৰভুৰ সৌন্দৰ্য বৰ্ষাকালৰ স্নিগ্ধ ঘন-শ্যাম মেঘৰ দৰে; তেওঁ সকলো সৌন্দৰ্যৰ সাৰসঙ্গ্ৰহ। তেওঁৰ চাৰিখন বাহু, অতি মনোহৰ মুখ; পদ্মপত্ৰ সদৃশ চকু, সুন্দৰ ভ্ৰূ, উন্নত নাসিকা। দীপ্ত দন্তপংক্তি, ৰম্য কপোল, আৰু দুয়োটা কাণ সমভাবে অলংকৃত।
Verse 46
स्निग्धप्रावृड्घनश्यामं सर्वसौन्दर्यसङ्ग्रहम् । चार्वायतचतुर्बाहु सुजातरुचिराननम् ॥ ४५ ॥ पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्दरभ्रु सुनासिकम् । सुद्विजं सुकपोलास्यं समकर्णविभूषणम् ॥ ४६ ॥
প্ৰভুৰ সৌন্দৰ্য বৰ্ষাকালৰ স্নিগ্ধ ঘন-শ্যাম মেঘৰ দৰে; তেওঁ সকলো সৌন্দৰ্যৰ সাৰসঙ্গ্ৰহ। তেওঁৰ চাৰিখন বাহু, অতি মনোহৰ মুখ; পদ্মপত্ৰ সদৃশ চকু, সুন্দৰ ভ্ৰূ, উন্নত নাসিকা। দীপ্ত দন্তপংক্তি, ৰম্য কপোল, আৰু দুয়োটা কাণ সমভাবে অলংকৃত।
Verse 47
प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥
প্ৰভুৰ কৰুণাময় উন্মুক্ত হাঁহি আৰু ভক্তসকলৰ প্ৰতি তিৰ্যক দৃষ্টি তেওঁৰ সৌন্দৰ্য অধিক বৃদ্ধি কৰে। কুঞ্চিত কৃষ্ণ কেশে তেওঁ শোভিত; বতাহত দুলা পীতাম্বৰ পদ্মৰ কেশৰ-ধূলিৰ দৰে দীপ্ত। ঝলমল কুণ্ডল, দীপ্ত কিৰীট, বালা, হাৰ, নূপুর, মেখলা; আৰু শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, পদ্ম, মণিময় মালা—এই সকলো মিলি বক্ষস্থলৰ কৌস্তুভমণিৰ স্বাভাৱিক শোভা অধিক কৰে।
Verse 48
प्रीतिप्रहसितापाङ्गमलकै रूपशोभितम् । लसत्पङ्कजकिञ्जल्कदुकूलं मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ स्फुरत्किरीटवलयहारनूपुरमेखलम् । शङ्खचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमर्द्धिमत् ॥ ४८ ॥
প্ৰভু ভক্তসকলৰ প্ৰতি প্ৰেমময় কৰুণ হাসি আৰু কটাক্ষে অতি মনোহৰ। তেওঁৰ কুঞ্চিত শ্যাম কেশ, আৰু বতাহত দুলা পীতাম্বৰ পদ্মৰ পৰাগৰ দৰে দীপ্ত। ঝলমল কুণ্ডল, মুকুট, বালা, হাৰ, নূপুর, মেখলা আৰু শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্ম, মালা-ৰত্নসমূহ মিলি বক্ষস্থলৰ কৌস্তুভমণিৰ স্বাভাৱিক শোভা অধিক বৃদ্ধি কৰে।
Verse 49
सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत्सौभगग्रीवकौस्तुभम् । श्रियानपायिन्या क्षिप्तनिकषाश्मोरसोल्लसत् ॥ ४९ ॥
প্ৰভুৰ কাঁধ সিংহৰ দৰে দীপ্তিময়। সেই কাঁধত মালা, হাৰ আৰু ভুজাভৰণ সদায় ঝলমল কৰে। সৌভাগ্যময় গ্ৰীৱাত কৌস্তুভমণি শোভিত, আৰু তেওঁৰ শ্যাম বক্ষে শ্ৰীৱৎস-চিহ্ন লক্ষ্মীদেৱীৰ নিদৰ্শন। সেই দীপ্তি সোণ পৰীক্ষাৰ পাথৰত দেখা সোনালী ৰেখাৰ সৌন্দৰ্যকো অতিক্ৰম কৰে।
Verse 50
पूररेचकसंविग्नवलिवल्गुदलोदरम् । प्रतिसङ्क्रामयद्विश्वं नाभ्यावर्तगभीरया ॥ ५० ॥
প্ৰভুৰ উদৰ তিনিটা সুন্দৰ ভাঁজে শোভিত। গোলাকাৰ সেই উদৰ বটপাতাৰ দৰে লাগে, আৰু শ্বাস-প্ৰশ্বাসে ভাঁজবোৰৰ স্পন্দন অতি মনোৰম। প্ৰভুৰ নাভিৰ আবর্ত ইমান গভীৰ যে যেন সমগ্ৰ বিশ্ব সেখানৰ পৰাই অঙ্কুৰিত হৈ পুনৰ সেখানেই উভতি যাবলৈ ইচ্ছা কৰে।
Verse 51
श्यामश्रोण्यधिरोचिष्णुदुकूलस्वर्णमेखलम् । समचार्वङ्घ्रिजङ्घोरुनिम्नजानुसुदर्शनम् ॥ ५१ ॥
প্ৰভুৰ কঁকালৰ তলৰ অংশ শ্যামবৰ্ণ; তাৰ ওপৰত পীতাম্বৰ আৰু সোণালী কঢ়াইযুক্ত মেখলা শোভা পায়। তেওঁৰ সমমিত পদ্মপদ, পিণ্ডলি, উৰু আৰু হাঁটুৰ সন্ধি অতি সুন্দৰ। সঁচাকৈ, প্ৰভুৰ সমগ্ৰ দেহ সুগঠিত আৰু অনুপম।
Verse 52
पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा नखद्युभिर्नोऽन्तरघं विधुन्वता । प्रदर्शय स्वीयमपास्तसाध्वसं पदं गुरो मार्गगुरुस्तमोजुषाम् ॥ ५२ ॥
হে গুৰুদেৱ! আপোনাৰ পদযুগল শৰৎকালত ফুটি উঠা পদ্মৰ পাপড়িৰ দৰে দীপ্ত। আপোনাৰ পদনখৰ জ্যোতিয়ে আমাৰ অন্তৰৰ অন্ধকাৰ তৎক্ষণাৎ দূৰ কৰে। কৃপা কৰি ভক্তৰ হৃদয়ৰ সকলো ভয় আৰু তমসা অপসাৰণ কৰা আপোনাৰ সেই স্বৰূপ মোক দেখুৱাওক। হে প্ৰভু! আপুনি সকলোৰে পৰম আধ্যাত্মিক গুৰু; অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰত আচ্ছন্ন জীৱ আপোনাৰ গুৰুত্বে আলোকিত হয়।
Verse 53
एतद्रूपमनुध्येयमात्मशुद्धिमभीप्सताम् । यद्भक्तियोगोऽभयद: स्वधर्ममनुतिष्ठताम् ॥ ५३ ॥
যিসকলে আত্মশুদ্ধি কামনা কৰে, তেওঁলোকে সদায় আপোনাৰ পদপদ্মৰ ধ্যান কৰিব লাগে। স্বধৰ্ম নিষ্ঠাৰে পালন কৰি অভয় বিচৰা লোকসকলে ভক্তিযোগৰ আশ্ৰয় লওক।
Verse 54
भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभ: सर्वदेहिनाम् । स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्गति: ॥ ५४ ॥
হে প্ৰভু, ভক্তৰ বাবে আপুনি সহজে লভ্য, কিন্তু সকলো দেহধাৰীৰ বাবে দুঃলভ। স্বৰ্গৰাজ্যতকৈও অধিক কাম্য, একান্ত আত্মবিদসকলৰ পৰম গতি আপুনিই।
Verse 55
तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत्पादमूलं विना बहि: ॥ ५५ ॥
হে প্ৰভু, আপুনি দুঃআৰাধ্য; সৎজনৰ বাবেও অন্য সাধনাৰে আপুনিক পোৱা কঠিন। কিন্তু একান্ত ভক্তিতেই আপুনি সন্তুষ্ট; তেন্তে আপোনাৰ পদমূল এৰি কোনে অন্য পথ বিচাৰিব?
Verse 56
यत्र निर्विष्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । विश्वं विध्वंसयन् वीर्यशौर्यविस्फूर्जितभ्रुवा ॥ ५६ ॥
যিজনে আপোনাৰ পদপদ্মত সম্পূৰ্ণ আশ্ৰয় লৈ মৃত্যুকো তুচ্ছ কৰিছে, তাৰ ওচৰলৈ কৃতান্তৰূপ কালো নাহে। অথচ সেই কাল আপোনাৰ ভ্ৰূবিকাশমাত্ৰে ক্ষণাৰ্ধতে সমগ্ৰ বিশ্ব ধ্বংস কৰিব পাৰে।
Verse 57
क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ ५७ ॥
ভগৱদ্ভক্তৰ সঙ্গ যদি অর্ধক্ষণো মিলে, তেন্তে মানুহে ন স্বৰ্গক, ন অপুনৰ্ভৱ-মোক্ষক—একোকে তুলনা নকৰে। তেন্তে জন্ম-মৃত্যুৰ অধীন দেৱতাসকলৰ আশীৰ্বাদত তাৰ আগ্ৰহ ক’ত থাকিব?
Verse 58
अथानघाङ्घ्रेस्तव कीर्तितीर्थयो- रन्तर्बहि:स्नानविधूतपाप्मनाम् । भूतेष्वनुक्रोशसुसत्त्वशीलिनां स्यात्सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ নিৰ্দোষ পদপদ্ম সকলো মঙ্গলৰ কাৰণ আৰু পাপমল নাশক। আপোনাৰ পদসেৱাৰে অন্তৰ-বাহিৰ শুদ্ধ হোৱা, বন্ধিত জীৱৰ প্ৰতি কৰুণাশীল আপোনাৰ ভক্তসকলৰ সৎসঙ্গ মোক দান কৰক—ইয়াই আপোনাৰ সত্য অনুগ্ৰহ।
Verse 59
न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धमाविशत् । यद्भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा मुनिर्विचष्टे ननु तत्र ते गतिम् ॥ ५९ ॥
যাৰ চিত্ত ভক্তিযোগৰ অনুগ্ৰহে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ হৈছে, সি অন্ধকূপ সদৃশ বাহ্য বিষয়-মোহত বিভ্ৰান্ত নহয়। এইদৰে নিৰ্মল হৈ ভক্তে আনন্দেৰে আপোনাৰ নাম, যশ, ৰূপ আৰু লীলাদি স্পষ্টকৈ উপলব্ধি কৰে।
Verse 60
यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्नवभाति यत् । तत् त्वं ब्रह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥
হে প্ৰভু! আকাশ বা সূৰ্যপ্ৰভাৰ দৰে সৰ্বত্ৰ বিস্তৃত যি নিৰাকার ব্ৰহ্ম, আৰু যাৰ ভিতৰত এই বিশ্ব প্ৰকাশ পায় আৰু তাতেই দীপ্ত হয়—সেই পৰব্ৰহ্ম, পৰম জ্যোতি আপুনি নিজেই।
Verse 61
यो माययेदं पुरुरूपयासृजद् बिभर्ति भूय: क्षपयत्यविक्रिय: । यद्भेदबुद्धि: सदिवात्मदु:स्थया त्वमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥
হে ভগৱান! আপুনি আপোনাৰ মায়াশক্তিৰে বহু ৰূপত এই জগত সৃষ্টি কৰে, তাক স্থিৰ যেন ধৰি ৰাখে আৰু শেষত লয়ো কৰে; তথাপি আপুনি অবিকাৰী। জীৱে নিজৰ আত্মদুঃস্থিতিৰ বাবে ভেদবুদ্ধিৰে আপোনাক জগতৰ পৰা পৃথক ভাবে; কিন্তু মই আপোনাক সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্র পৰমাত্মা ৰূপে জানো।
Verse 62
क्रियाकलापैरिदमेव योगिन: श्रद्धान्विता: साधु यजन्ति सिद्धये । भूतेन्द्रियान्त:करणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदा: ॥ ६२ ॥
হে প্ৰভু! পঞ্চমহাভূত, ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি, ভৌতিক অহংকাৰ আৰু সকলো নিয়ন্তা আপোনাৰ অংশ—পৰমাত্মা—ইয়াৰেই আপোনাৰ বিশ্বৰূপ গঠিত। ভক্ত ব্যতীত কৰ্মযোগী আৰু জ্ঞানযোগীয়েও নিজ নিজ কৰ্মৰ দ্বাৰা, শ্ৰদ্ধাসহ, সিদ্ধিৰ বাবে আপোনাকেই আৰাধনা কৰে। বেদ আৰু বেদানুগ শাস্ত্ৰ সর্বত্র ঘোষণা কৰে—পূজ্য একমাত্র আপুনিই; ইয়াই বেদৰ নিপুণ সিদ্ধান্ত।
Verse 63
त्वमेक आद्य: पुरुष: सुप्तशक्ति- स्तया रज:सत्त्वतमो विभिद्यते । महानहं खं मरुदग्निवार्धरा: सुरर्षयो भूतगणा इदं यत: ॥ ६३ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি একমাত্ৰ আদ্য পুৰুষ, সকলো কাৰণৰ কাৰণ। সৃষ্টিৰ আগতে আপোনাৰ মায়াশক্তি সুপ্ত থাকে; সেয়া আন্দোলিত হ’লে ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃ গুণ সক্ৰিয় হয়, আৰু মহৎ, অহংকাৰ, আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল, পৃথিৱী তথা দেব-ঋষিসকল প্ৰকাশ পাই এই জগত সৃষ্টি হয়।
Verse 64
सृष्टं स्वशक्त्येदमनुप्रविष्ट- श्चचतुर्विधं पुरमात्मांशकेन । अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्त- र्भुङ्क्ते हृषीकैर्मधु सारघं य: ॥ ६४ ॥
হে প্ৰভু! নিজৰ শক্তিৰে এই সৃষ্টি কৰি আপুনি নিজৰ আত্মাংশেৰে তাত প্ৰৱেশ কৰি চাৰিধৰণৰ ৰূপত অৱস্থিত হয়। জীৱৰ হৃদয়ত থাকি তেওঁলোকে ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা কেনেকৈ ভোগ কৰে সেয়া আপুনি জানে। এই জগতৰ তথাকথিত সুখ মৌচাকত সঞ্চিত মধু ভ্ৰমৰে আস্বাদ লোৱাৰ দৰে।
Verse 65
स एष लोकानतिचण्डवेगो विकर्षसि त्वं खलु कालयान: । भूतानि भूतैरनुमेयतत्त्वो घनावलीर्वायुरिवाविषह्य: ॥ ६५ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি কালৰূপে অতি প্ৰচণ্ড বেগে লোকসমূহক টানি লৈ যায়। আপোনাৰ অধিকার প্ৰত্যক্ষ নহয়, কিন্তু জগতৰ ক্ৰিয়াৰ পৰা অনুমান হয় যে সময়ৰ ধাৰাত সকলো নাশ হয়—এটা প্ৰাণী আন এটা প্ৰাণীৰে গ্ৰাসিত হয়। আপুনি অসহ্য বায়ুৰ দৰে আকাশৰ মেঘমালা ছড়াই দিয়ে।
Verse 66
प्रमत्तमुच्चैरिति कृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ६६ ॥
হে প্ৰভু! জীৱ কৰ্মচিন্তাত প্ৰমত্ত হৈ বিষয়ত লালসিত আৰু বাঢ়ি উঠা লোভে আবদ্ধ থাকে। কিন্তু আপুনি সদা সজাগ; সময় আহিলে আপুনি হঠাৎ তাক গ্ৰাস কৰে—যেনেকৈ ইঁদুৰঘাতী সাপে ইঁদুৰক ধৰি সহজে গিলে পেলায়।
Verse 67
कस्त्वत्पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस्तेऽवमानव्ययमानकेतन: । विशङ्कयास्मद्गुरुरर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश्चतुर्दश ॥ ६७ ॥
হে প্ৰভু! যি পণ্ডিত জানে যে আপোনাৰ পূজা নকৰিলে জীৱন সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থ হয়, সি কেনেকৈ আপোনাৰ পদপদ্ম ত্যাগ কৰিব? আমাৰ পিতা আৰু গুৰু ব্ৰহ্মাও নিঃশঙ্কে আপোনাক আৰাধনা কৰিছিল, আৰু চৌদ্দ মনুৱে তেওঁৰ পদাঙ্ক অনুসৰণ কৰিছিল।
Verse 68
अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् । विश्वं रुद्रभयध्वस्तमकुतश्चिद्भया गति: ॥ ६८ ॥
হে ব্ৰহ্মন, হে পৰমাত্মন! জ্ঞানীসকলে আপোনাকেই পৰব্ৰহ্ম আৰু অন্তৰ্যামী বুলি জানে। ৰুদ্ৰভয়ত কঁপা বিশ্বতেও আপুনি বিদ্বান ভক্তসকলৰ বাবে নিৰ্ভয় আশ্ৰয়-গতি।
Verse 69
इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दना: । स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो भगवत्यर्पिताशया: ॥ ६९ ॥
হে ৰজাৰ পুত্ৰসকল! বিশুদ্ধ হৃদয়ে তোমালোকৰ ৰাজধৰ্ম নিষ্ঠাৰে পালন কৰা। প্ৰভুৰ পদপদ্মত মন স্থিৰ কৰি এই স্তোত্ৰ জপ কৰা; তাতে তোমালোকৰ সৰ্বমঙ্গল হ’ব, কিয়নো ভগৱান প্ৰসন্ন হ’ব।
Verse 70
तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्ववस्थितम् । पूजयध्वं गृणन्तश्च ध्यायन्तश्चासकृद्धरिम् ॥ ७० ॥
সেই হৰিয়েই পৰমাত্মা; সকলো জীৱৰ হৃদয়ত আৰু তোমালোকৰ হৃদয়তো তেওঁ অৱস্থিত। সেয়ে প্ৰভুৰ মহিমা কীৰ্তন কৰা, পূজা কৰা, আৰু অবিৰত হৰিৰ ধ্যান কৰা।
Verse 71
योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिव्रता: । समाहितधिय: सर्व एतदभ्यसतादृता: ॥ ७१ ॥
হে ৰাজকুমাৰসকল! প্ৰাৰ্থনাৰ ৰূপে মই নামজপৰ যোগপদ্ধতি বৰ্ণনা কৰিছোঁ। তোমালোক সকলোৱে ইয়াক মনত ধৰি, মুনিব্ৰত গ্ৰহণ কৰি, নীৰৱভাৱে, শ্ৰদ্ধা-আদৰে আৰু একাগ্ৰচিত্তে এই সাধনা অভ্যাস কৰা।
Verse 72
इदमाह पुरास्माकं भगवान् विश्वसृक्पति: । भृग्वादीनामात्मजानां सिसृक्षु: संसिसृक्षताम् ॥ ७२ ॥
এই প্ৰাৰ্থনা প্ৰথমে আমাক ভগৱান ব্ৰহ্মা—সকল সৃষ্টিকৰ্তাৰ অধিপতি—এ কৈছিল। সৃষ্টি কৰিবলৈ ইচ্ছুক ভৃগু আদি তেওঁৰ পুত্ৰসকলকো সৃষ্টি-কাৰ্যৰ বাবে এই স্তোত্ৰই উপদেশ দিয়া হৈছিল।
Verse 73
ते वयं नोदिता: सर्वे प्रजासर्गे प्रजेश्वरा: । अनेन ध्वस्ततमस: सिसृक्ष्मो विविधा: प्रजा: ॥ ७३ ॥
ব্ৰহ্মাই যেতিয়া আমাক সকলো প্ৰজাপতিক প্ৰজাসৃষ্টিৰ বাবে আদেশ দিলে, তেতিয়া আমি পৰম পুৰুষ ভগৱানক স্তৱ কৰিলোঁ; অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰ নাশ হ’ল আৰু আমি নানা প্ৰকাৰ প্ৰজা সৃষ্টি কৰিবলৈ সক্ষম হ’লোঁ।
Verse 74
अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्नवहित: पुमान् । अचिराच्छ्रेय आप्नोति वासुदेवपरायण: ॥ ७४ ॥
যি ভক্তে বাসুদেৱত মন সদায় নিবদ্ধ কৰি শ্ৰদ্ধা আৰু সাৱধানতাৰে এই স্তৱ জপ কৰে, সি অল্প সময়তে পৰম শ্ৰেয়—জীৱনৰ সৰ্বোচ্চ সিদ্ধি—লাভ কৰে।
Verse 75
श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं नि:श्रेयसं परम् । सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननौर्व्यसनार्णवम् ॥ ७५ ॥
এই সংসাৰত নানা ধৰণৰ শ্ৰেয় আছে, কিন্তু সৰ্বশ্ৰেয় জ্ঞানকেই পৰম শ্ৰেয় বোলা হয়; কিয়নো জ্ঞানৰ নাওত উঠিয়েই মানুহে অজ্ঞানৰ দুৰপাৰ দুঃখ-সমুদ্ৰ পাৰ হয়।
Verse 76
य इमं श्रद्धया युक्तो मद्गीतं भगवत्स्तवम् । अधीयानो दुराराध्यं हरिमाराधयत्यसौ ॥ ७६ ॥
যি শ্ৰদ্ধাযুক্ত হৈ মোৰ ৰচিত আৰু গীত এই ভগৱৎস্তৱ পঢ়ে বা উচ্চাৰণ কৰে, সি দুঃসাধ্য আৰাধ্য ভগৱান হৰিকো সহজে আৰাধনা কৰি তেওঁৰ কৃপা লাভ কৰে।
Verse 77
विन्दते पुरुषोऽमुष्माद्यद्यदिच्छत्यसत्वरम् । मद्गीतगीतात्सुप्रीताच्छ्रेयसामेकवल्लभात् ॥ ७७ ॥
পৰম পুৰুষ ভগৱানেই সকলো শ্ৰেয়ৰ একমাত্ৰ অতি-প্ৰিয় লক্ষ্য। যি মোৰ গীত এই গান গায়, সি ভগৱানক প্ৰসন্ন কৰে; আৰু ভক্তিত স্থিৰ হৈ প্ৰভুৰ পৰা ইচ্ছিত ফল লাভ কৰে।
Verse 78
इदं य: कल्य उत्थाय प्राञ्जलि: श्रद्धयान्वित: । शृणुयाच्छ्रावयेन्मर्त्यो मुच्यते कर्मबन्धनै: ॥ ७८ ॥
যি ভক্তে পুৱাতে উঠি শ্ৰদ্ধাসহ কৰজোড়ে এই শিৱদেৱৰ গীত স্তৱ শুনে আৰু আনকো শুনিবলৈ সুবিধা দিয়ে, সি নিশ্চয়েই কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 79
गीतं मयेदं नरदेवनन्दना: परस्य पुंस: परमात्मन: स्तवम् । जपन्त एकाग्रधियस्तपो महत् चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम् ॥ ७९ ॥
হে ৰজাপুত্ৰসকল! মই গোৱা এই স্তৱ পৰম পুৰুষ পৰমাত্মাক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ। একাগ্ৰচিত্তে ইয়াৰ জপ কৰা; ই মহাতপস্যাৰ সমান ফলদায়ক। শেষত তোমালোকে ইপ্সিত ফল নিশ্চয় পাবা।
Frequently Asked Questions
Because they were obedient and pious princes acting under their father’s order, they became fit recipients of divine guidance. Lord Śiva, as protector of sādhus and foremost Vaiṣṇava, manifested to redirect their mission of progeny-creation from mere prajā-vṛddhi (population increase) through karma to creation empowered by bhakti—ensuring their austerity would culminate in devotion to Hari rather than fruitive ambition.
The episode highlights the tension between kṣatriya administration and the saintly king’s compassion. Antardhāna’s restraint toward Indra reflects tolerance and freedom from envy, while his reluctance to punish and tax indicates detachment from coercive power. The Bhāgavata frames his resolution—engagement in sacrifice combined with realized devotional service—as the mature integration of duty with transcendence, culminating in attainment of the Lord’s planet.
Śiva explicitly states that those surrendered to Kṛṣṇa are dearest to him and that pure devotion grants immediate access to spiritual realms, whereas even exalted demigods attain those realms only after cosmic dissolution. The stotra positions demigods within the Lord’s governance but establishes Viṣṇu/Kṛṣṇa as the ultimate object of worship taught by the Vedas, with Śiva modeling ideal devotion.
Śiva presents the stotra as a mantra-like discipline: hear attentively, chant with reverence, fix the mind on the Lord’s lotus feet and personal form, and maintain continuous remembrance. He describes it as a form of nāma-yoga and stotra-sādhana that purifies the heart, frees one from bondage to karma, and quickly grants the highest perfection when practiced regularly (especially morning recitation and sharing with others).