Adhyaya 20
Lord Viṣṇu Instructs Pṛthu: Forgiveness, Ātmā-Deha Viveka, and the Bhakti Ideal of Kingship
ইন্দ্ৰই পৃথুৰ শততম অশ্বমেধত বিঘ্ন ঘটোৱাত সৃষ্টি হোৱা উত্তেজনা দূৰ কৰি ধৰ্ম ৰক্ষা কৰিবলৈ ভগৱান বিষ্ণু স্বয়ং ইন্দ্ৰসহ প্ৰকট হৈ বিবাদ শান্ত কৰে। তেওঁ পৃথুক ইন্দ্ৰক ক্ষমা কৰিবলৈ ক’লে আৰু বুজালে—প্ৰকৃত মহত্ত্ব অদ্বেষ, সমত্ব আৰু দেহ-আত্মা বিবেকত নিহিত। নিষ্কামভাবে ভগৱদ্ভক্ত ৰজা অন্তৰে তৃপ্ত, সমদৰ্শী আৰু সুখ-দুখত অচঞ্চল থাকে। বিষ্ণুৱে ৰাজধৰ্ম নিৰ্ধাৰণ কৰে—ব্ৰাহ্মণৰ পথপ্ৰদৰ্শন আৰু পৰম্পৰা-আধাৰিত ধৰ্ম অনুসাৰে প্ৰজাৰ ৰক্ষা; ৰক্ষা নকৰাকৈ কৰ লোৱা নিন্দনীয়। বিষ্ণু বৰ দিব খুজিলেও পৃথুৱে ভৌতিক বৰ আৰু সায়ুজ্যও অস্বীকাৰ কৰি শুদ্ধ ভক্তৰ মুখে অনন্তকাল ভগৱানৰ গুণকথা শুনিব পৰা শক্তি প্ৰাৰ্থনা কৰে। বিষ্ণুৱে তেওঁক দৃঢ় ভক্তি দান কৰি দিৱ্য আজ্ঞা সাৱধানে মানিবলৈ উপদেশ দিয়ে; পূজা আৰু মিলনৰ পাছত ভগৱান প্ৰস্থান কৰে, আৰু ভক্তি-নম্ৰতাৰে স্থাপিত পৃথুৰ শাসন আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच । भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः । यज्ञैर्यज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে: হে বিদুৰ, নিৰানব্বই অশ্বমেধ যজ্ঞে তুষ্ট হৈ যজ্ঞপতি বৈকুণ্ঠনাথ ভগৱান বিষ্ণু প্ৰকট হ’ল। তেওঁৰ সৈতে মঘবা ইন্দ্ৰও আছিল, আৰু ভগৱানে তেতিয়া কথা ক’লে।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच एष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह । क्षमापयत आत्मानममुष्य क्षन्तुमर्हसि ॥ २ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: প্ৰিয় পৃথু ৰাজন, স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰে তোমাৰ শত যজ্ঞৰ অনুষ্ঠানত বিঘ্ন ঘটাইছে। এতিয়া সি মোৰ সৈতে আহি ক্ষমা বিচাৰে; সেয়ে তুমি তাক ক্ষমা কৰা।
Verse 3
सुधिय: साधवो लोके नरदेव नरोत्तमा: । नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥ ३ ॥
হে নৰদেৱ, যি সুধী আৰু সাধুস্বভাৱৰ, পৰহিতত তৎপৰ—সেই মানুহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। দেহ আত্মা নহয় বুলি জানি সি কোনো প্ৰাণীৰ প্ৰতি দ্ৰোহ নকৰে।
Verse 4
पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देवमायया । श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ४ ॥
পূৰ্বাচাৰ্যৰ আদেশ মানি ইমান উন্নত হোৱা তোমাৰ দৰে পুৰুষো যদি মোৰ দেৱমায়াত মোহিত হয়, তেন্তে দীঘলীয়া সময় ধৰি বৃদ্ধসেৱাৰে লাভ কৰা উন্নতি কেৱল শ্ৰম হৈ পৰে।
Verse 5
अत: कायमिमं विद्वानविद्याकामकर्मभि: । आरब्ध इति नैवास्मिन्प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते ॥ ५ ॥
সেয়ে যি জ্ঞানী জানে যে এই দেহ অবিদ্যা, কামনা আৰু মোহজনিত কৰ্মে গঠিত, সি সজাগ হৈ দেহত আসক্ত নহয়।
Verse 6
असंसक्त: शरीरेऽस्मिन्नमुनोत्पादिते गृहे । अपत्ये द्रविणे वापि क: कुर्यान्ममतां बुध: ॥ ६ ॥
যি দেহভাবৰ পৰা সম্পূৰ্ণ অসঙ্গ, সি এই দেহৰ পৰা উৎপন্ন ঘৰ, সন্তান, ধন আদিত মমতা কেনেকৈ কৰিব?
Verse 7
एक: शुद्ध: स्वयंज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रय: । सर्वगोऽनावृत: साक्षी निरात्मात्मात्मन: पर: ॥ ७ ॥
জীৱাত্মা এক, শুদ্ধ, জড়গুণাতীত আৰু স্বয়ংজ্যোতি। সি সদ্গুণৰ আশ্ৰয়, সৰ্বব্যাপী, আৱৰণহীন সাক্ষী; অন্য জীৱৰ পৰা পৃথক আৰু দেহধাৰীৰ ওপৰত পৰ।
Verse 8
य एवं सन्तमात्मानमात्मस्थं वेद पूरुष: । नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: स मयि स्थित: ॥ ८ ॥
যি ব্যক্তি এইদৰে অন্তৰত স্থিত পৰমাত্মা আৰু আত্মাক জানে, সি প্ৰকৃতিত থাকিলেও তাৰ গুণে লিপ্ত নহয়; কিয়নো সি মোৰ ভিতৰত স্থিত হৈ প্ৰেমভক্তি-সেৱাত থাকে।
Verse 9
य: स्वधर्मेण मां नित्यं निराशी: श्रद्धयान्वित: । भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९ ॥
যি নিজৰ স্বধৰ্মত স্থিত হৈ, ফলৰ আশা নকৰাকৈ, শ্ৰদ্ধাসহ নিত্য মোৰ ভজন কৰে, হে ৰাজন, তাৰ মন ধীৰে ধীৰে প্ৰসন্ন হয়।
Verse 10
परित्यक्तगुण: सम्यग्दर्शनो विशदाशय: । शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते ॥ १० ॥
যেতিয়া হৃদয়ৰ পৰা সকলো ভৌতিক কলুষ দূৰ হয়, তেতিয়া ভক্তৰ মন বিস্তৃত, নিৰ্মল আৰু সমদৰ্শী হয়। সেই অৱস্থাত শান্তি লাভ হয় আৰু সি মোৰ সচ্চিদানন্দ স্বৰূপত সমস্থিত হৈ ব্ৰহ্ম-কৈবল্য প্ৰাপ্ত কৰে।
Verse 11
उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् । कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥
যি জানে যে পঞ্চমহাভূত, ইন্দ্ৰিয়, কৰ্মেন্দ্ৰিয় আৰু মনৰে গঠিত এই দেহটো কেৱল স্থিৰ আত্মাই উদাসীনভাৱে অধিষ্ঠিত কৰি তত্ত্বাবধান কৰে, সি ভৌতিক বন্ধনৰ পৰা মুক্তিৰ যোগ্য হৈ শোভন মোক্ষ লাভ কৰে।
Verse 12
भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मन: । दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदा: ॥ १२ ॥
হে প্ৰিয় ৰজা, এই জগতৰ নিৰন্তৰ পৰিবর্তন ত্ৰিগুণৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ ফল। পঞ্চভূত, ইন্দ্ৰিয়, ইন্দ্ৰিয়াধিষ্ঠাতা দেৱতা আৰু আত্মাই চঞ্চল কৰা মন—এই সকলো মিলি দেহ গঠন কৰে; কিন্তু আত্মা এই স্থূল-সূক্ষ্ম সংযোগৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ভিন্ন। সেয়ে মোৰ প্ৰতি গাঢ় সৌহৃদ-প্ৰেমে বাঁধ খোৱা জ্ঞানী ভক্তসকল সুখ-দুখত কেতিয়াও বিচলিত নহয়।
Verse 13
सम: समानोत्तममध्यमाधम: सुखे च दु:खे च जितेन्द्रियाशय: । मयोपक्लृप्ताखिललोकसंयुतो विधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम् ॥ १३ ॥
হে বীৰ ৰজা, তুমি সদায় সমভাৱত থাকি, তোমাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, মধ্যম আৰু অধম—সকলৰ প্ৰতি সমান আচৰণ কৰা। ক্ষণস্থায়ী সুখ-দুখত বিচলিত নহ’বা; মন আৰু ইন্দ্ৰিয় সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিবা। মোৰ ব্যৱস্থাৰে যি অৱস্থাত তোমাক নিযুক্ত কৰা হৈছে, সেই অৱস্থাতেই ৰাজধৰ্ম পালন কৰা—তোমাৰ মুখ্য কৰ্তব্য প্ৰজাৰ ৰক্ষা।
Verse 14
श्रेय: प्रजापालनमेव राज्ञो यत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् । हर्तान्यथा हृतपुण्य: प्रजाना- मरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४ ॥
ৰাজাৰ বাবে শ্ৰেয়স্কৰ কৰ্তব্য হৈছে প্ৰজাপালন; কিয়নো পৰলোকত সি প্ৰজাৰ পুণ্যফলৰ ষষ্ঠাংশ লাভ কৰে। কিন্তু যি ৰজা কেৱল কৰ সংগ্ৰহ কৰে আৰু মানুহ হিচাপে প্ৰজাক যথোচিত ৰক্ষা নকৰে, তাৰ নিজৰ পুণ্য প্ৰজাই হৰণ কৰে আৰু ৰক্ষা নকৰাৰ বিনিময়ত সি প্ৰজাৰ পাপকৰ্মৰ দণ্ডভাগী হয়।
Verse 15
एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त धर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्या: । ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोक: ॥ १५ ॥
শ্ৰীবিষ্ণুৱে ক’লে—হে ৰজা পৃথু! যদি তুমি শিষ্য-পরম্পৰাত শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা লাভ কৰা দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলৰ নিৰ্দেশ অনুসাৰে প্ৰজাক ৰক্ষা কৰা আৰু মনগঢ়া মতৰ আসক্তি ত্যাগ কৰি তেওঁলোকে স্থাপন কৰা ধৰ্মনীতি অনুসৰণ কৰা, তেন্তে তোমাৰ সকলো প্ৰজা সুখী হ’ব আৰু তোমাক ভাল পাব; অল্প সময়তে সনকাদি চাৰি কুমাৰ আদি সিদ্ধ-মুক্ত মহাত্মাসকলৰ দৰ্শন তুমি পাবা।
Verse 16
वरं च मत्कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रित: । नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभि- र्योगेन वा यत्समचित्तवर्ती ॥ १६ ॥
হে মানৱেন্দ্ৰ ৰজা! তোমাৰ উৎকৃষ্ট গুণ আৰু শীলত মই আকৃষ্ট হৈ প্ৰসন্ন; সেয়ে তুমি যি বৰ ইচ্ছা কৰা, মোৰ পৰা বিচাৰা। উচ্চ গুণ-শীল নথকা জনে কেৱল যজ্ঞ, কঠোৰ তপস্যা বা যোগৰ দ্বাৰা মোৰ অনুগ্ৰহ লাভ কৰিব নোৱাৰে। কিন্তু যি সকলো অৱস্থাত সমচিত্ত, তাৰ হৃদয়ত মইও সমভাবেই অৱস্থিত থাকোঁ।
Verse 17
मैत्रेय उवाच स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् । अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरे: ॥ १७ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে—হে বিদুৰ! এইদৰে লোকগুৰু বিষ্বক্সেন শ্ৰীহৰিৰ উপদেশ পাই, সমগ্ৰ জগতজয়ী মহাৰাজ পৃথুৱে ভগৱানৰ আদেশ শিৰোধাৰ্য কৰিলে।
Verse 18
स्पृशन्तं पादयो: प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा । शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १८ ॥
ইন্দ্ৰ নিজৰ কৰ্মৰ বাবে লজ্জিত হৈ থিয় আছিল; প্ৰেমেৰে পৃথুৰ পদ স্পৰ্শ কৰিবলৈ সি লুটাই পৰিল। কিন্তু মহাৰাজ পৃথুৱে তৎক্ষণাৎ শতক্ৰতু ইন্দ্ৰক পৰমানন্দে আলিঙ্গন কৰি, যজ্ঞৰ ঘোঁৰা চুৰি কৰাৰ বাবে থকা সকলো বিদ্বেষ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 19
भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हण: । समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुज: ॥ १९ ॥
ভগৱান বিশ্বাত্মাই পৃথুৰ অৰ্পিত আৰাধনা গ্ৰহণ কৰি তাৰ প্ৰতি কৃপালু হ’ল। মহাৰাজ পৃথুৱে প্ৰভুৰ চৰণকমল প্ৰচুৰভাৱে পূজা কৰিলে; আৰু পূজা কৰোঁতে কৰোঁতে তেওঁৰ ভক্তি ক্ৰমে ক্ৰমে বৃদ্ধি পাই, ভক্তিসেৱাৰ পৰমানন্দ অধিকাধিক উচ্ছ্বসিত হ’ল।
Verse 20
प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनमनुग्रहविलम्बित: । पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम् ॥ २० ॥
প্ৰভু প্ৰস্থান কৰিবলৈ উদ্যত আছিল, কিন্তু মহাৰাজ পৃথুৰ সদাচাৰত অনুগ্ৰহবশে বিলম্বিত হ’ল। পদ্মপলাশ-নয়নে ভক্তহিতৈষী প্ৰভু সেয়ে নাযায়।
Verse 21
स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिं विलोकितुं नाशकदश्रुलोचन: । न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवो हृदोपगुह्यामुमधादवस्थित: ॥ २१ ॥
আদিৰাজ পৃথু কৰজোড়ে থিয় হৈ থাকিল; অশ্ৰুপূৰ্ণ নয়নে হৰিক স্পষ্টকৈ দেখা নাপালে। কণ্ঠ বাষ্পে ৰুদ্ধ হোৱাত একো ক’ব নোৱাৰিলে; হৃদয়ত প্ৰভুক আলিঙ্গন কৰি তেনেদৰে স্থিৰ ৰ’ল।
Verse 22
अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्- नतृप्तदृग्गोचरमाह पूरुषम् । पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते विन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विष: ॥ २२ ॥
তাৰ পাছত ৰজাই অশ্ৰু মচি পুৰুষোত্তমক চালে; তথাপি দৃষ্টি তৃপ্ত নহ’ল। প্ৰভু পদ্মপাদে যেন ভূমি স্পৰ্শ কৰিছে, আৰু সৰ্পশত্ৰু গৰুড়ৰ উঁচা কাঁধত হাতৰ আগভাগ থৈ থিয় আছিল। তেতিয়া পৃথুৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 23
पृथुरुवाच वरान्विभो त्वद्वरदेश्वराद् बुध: कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् । ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥ २३ ॥
পৃথু ক’লে—হে বিভো! বৰ দান কৰা দেৱসকলৰ মাজত আপুনি শ্ৰেষ্ঠ; তেন্তে প্ৰকৃতি-গুণে মোহিত জীৱসকলৰ বাবে জ্ঞানী কিয় বৰ বিচাৰে? এনে বৰ নৰকত দুখ ভোগা দেহীসকলেও সহজে পায়। হে কৈবল্যপতে! আপোনাৰ সায়ুজ্যও মই নাচাওঁ।
Verse 24
न कामये नाथ तदप्यहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्चरणाम्बुजासव: । महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतो विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वर: ॥ २४ ॥
হে নাথ! য’ত আপোনাৰ চৰণকমলৰ অমৃতৰস নাই, তেনে সায়ুজ্যও মই কেতিয়াও নাচাওঁ। মোৰ বৰ এই—মোক কোটি কোটি কাণ দিয়া, যাতে শুদ্ধ ভক্তসকলৰ মুখৰ পৰা আপোনাৰ চৰণকমলৰ মহিমা শুনিব পাৰোঁ।
Verse 25
स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतो भवत्पदाम्भोजसुधा कणानिल: । स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरै: ॥ २५ ॥
হে উত্তমশ্লোক প্ৰভু! মহাভক্তসকলৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত আপোনাৰ পদ্মপদৰ সুধাকণাৰ কেশৰ-সুগন্ধি ধ্বনিয়ে বিস্মৃত জীৱক ধীৰে ধীৰে চিৰন্তন সম্পৰ্ক স্মৰণ কৰায়; সেয়ে মোক আন বৰ নালাগে, শুদ্ধ ভক্তৰ মুখৰ পৰা শ্ৰৱণৰ সুযোগেই যথেষ্ট।
Verse 26
यश: शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् । कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६ ॥
হে মহাযশস্বী প্ৰভু! আৰ্য-সৎসঙ্গত যি কোনোবাই যাদৃচ্ছিকভাৱে একবাৰো আপোনাৰ মঙ্গলময় যশ শ্ৰৱণ কৰে, সি—পশু নহ’লে—ভক্তসঙ্গ কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব? আপোনাৰ অনন্ত লীলা-গুণ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰি লক্ষ্মীদেৱীয়েও এই সিদ্ধি গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 27
अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालस: । अप्यावयोरेकपतिस्पृधो: कलि- र्न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयो: ॥ २७ ॥
এতিয়া মই অখিলপুৰুষোত্তম, গুণালয় আপোনাৰ পদ্মচৰণৰ সেৱাত—হাতে পদ্ম ধৰা লক্ষ্মীদেৱীৰ দৰে—লালসাৰে ভজন কৰিব বিচাৰোঁ; কিন্তু একে সেৱাত একতান থাকিলে আমাৰ দুজনৰ মাজত স্পৰ্ধা নঘটে বুলি আশংকা হয়।
Verse 28
जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्यादेव यत्कर्मणि न: समीहितम् । करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सल: स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥
হে জগদীশ! জগতজননী লক্ষ্মীদেৱী যি সেৱাভূমিত অতি আসক্ত, তাত মোৰ হস্তক্ষেপে তেওঁ ৰুষ্ট হ’ব পাৰে; তথাপি, হে দীনবৎসল, আপুনি মোৰ পক্ষ ল’ব বুলি আশা কৰোঁ, কিয়নো আপুনি তুচ্ছ সেৱাকো মহান কৰি তোলে। আৰু আপুনি স্বয়ংসম্পূর্ণ—তেওঁৰ ৰোষে আপোনাৰ কি ক্ষতি?
Verse 29
भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् । भवत्पदानुस्मरणादृते सतां निमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ २९ ॥
সেইবাবে মায়াৰ গুণ-ভ্ৰমৰ পৰা মুক্ত সাধুসকলে আপোনাৰ ভক্তি কৰে, কিয়নো ভক্তিৰ দ্বাৰাই জড়-মোহ দূৰ হয়। হে ভগৱান, সৎজনৰ বাবে আপোনাৰ পদ্মচৰণৰ নিৰন্তৰ স্মৰণৰ বাহিৰে আন কোনো কাৰণ আমি নাজানো।
Verse 30
मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् । वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसित: कथं पुन: कर्म करोति मोहित: ॥ ३० ॥
হে প্ৰভু, আপোনাৰ বাণী জগতক মোহিত কৰে; শুদ্ধ ভক্তক ‘বৰ বিচাৰ’ বুলি কোৱা মোৰ মতে উচিত নহয়। বেদৰ মধুৰ বাক্যত বাঁধ খোৱা সাধাৰণ লোক ফলাসক্তিত পুনৰ পুনৰ কৰ্মত লিপ্ত হয় আৰু কৰ্মফলত মোহিত থাকে।
Verse 31
त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितो यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुध: । यथा चरेद् बालहितं पिता स्वयं तथा त्वमेवार्हसि न: समीहितुम् ॥ ३१ ॥
হে ঈশ্বৰ, আপোনাৰ মায়াৰ বাবে জীৱে নিজৰ সত্য স্বৰূপ পাহৰি অজ্ঞতাবশত অন্য ভৌতিক সুখ কামনা কৰে। যেনেকৈ পিতা পুত্ৰৰ মঙ্গলৰ বাবে নিজে আগবাঢ়ে, তেনেকৈ আপুনি মোৰ বাবে যি শ্ৰেয় মনে কৰে সেয়াই কৃপা কৰি দান কৰক।
Verse 32
मैत्रेय उवाच इत्यादिराजेन नुत: स विश्वदृक् तमाह राजन्मयि भक्तिरस्तु ते । दिष्ट्येदृशी धीर्मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ ३२ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—আদিৰাজ পৃথুৰ স্তৱ শুনি বিশ্বদৰ্শী ভগৱানে ক’লে: হে ৰাজন, মোৰ প্ৰতি তোমাৰ ভক্তি স্থিৰ থাকক। ধন্য তোমাৰ এনে শুদ্ধ বুদ্ধি, যাৰ দ্বাৰা মোৰ দুস্ত্যজ মায়াও অতিক্ৰম হয়।
Verse 33
तत्त्वं कुरु मयादिष्टमप्रमत्त: प्रजापते । मदादेशकरो लोक: सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥ ३३ ॥
হে প্ৰজাপতে, মই যি আদেশ দিছোঁ সেয়া অপ্রমাদে পালন কৰা; কেতিয়াও অসাৱধান নহ’বা। যিয়ে বিশ্বাসে মোৰ আদেশ মানে, সি জগতত সৰ্বত্র মঙ্গল আৰু সৌভাগ্য লাভ কৰে।
Verse 34
मैत्रेय उवाच इति वैन्यस्य राजर्षे: प्रतिनन्द्यार्थवद्वच: । पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम् ॥ ३४ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—বৈন্য ৰাজর্ষি পৃথুৰ অৰ্থৱৎ বাক্য প্ৰশংসা কৰি অচ্যুত ভগৱানে ৰজাৰ পূজা গ্ৰহণ কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁক অনুগ্ৰহ কৰি আশীৰ্বাদ দি প্ৰস্থান কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 35
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
ৰাজা পৃথুৱে দেৱতা, দেৱর্ষি, পিতৃলোকবাসী, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ, চাৰণ, পন্নগ, কিন্নৰ, অপ্সৰা, মর্ত্য আৰু খগসহ যজ্ঞমণ্ডপত উপস্থিত বহু জীৱক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে।
Verse 36
देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥
ৰাজাই যজ্ঞেশ্বৰ শ্ৰীবিষ্ণু আৰু তেওঁৰ পাৰ্ষদসকলকো ধ্যানপূৰ্বক পূজা কৰি, মধুৰ বাক্য, যথাশক্তি ধনদান আৰু অঞ্জলি-বদ্ধ ভক্তিৰে সকলোকে সন্মান কৰিলে; তাৰ পাছত তেওঁলোক সকলোৱে বৈকুণ্ঠপথ অনুসৰি নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল।
Verse 37
भगवानपि राजर्षे: सोपाध्यायस्य चाच्युत: । हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥
অচ্যুত ভগৱানে ৰজা আৰু উপস্থিত পুৰোহিতসকলৰ মন যেন মোহিত কৰি, তাৰ পাছত নিজৰ দিব্য ধামলৈ প্ৰত্যাৱর্তন কৰিলে।
Verse 38
अदृष्टाय नमस्कृत्य नृप: सन्दर्शितात्मने । अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ॥ ३८ ॥
ৰাজা পৃথুৱে ইন্দ্ৰিয়গোচৰ নহয় তথাপি কৃপাৰে দৰ্শন দিয়া, দেৱসকলৰো দেৱ সেই অব্যক্ত প্ৰভুক নমস্কাৰ কৰি, তাৰ পাছত নিজৰ নগৰলৈ উভতি গ’ল।
Frequently Asked Questions
Viṣṇu’s intervention protects both the sacrificial order and the devotee’s character. He teaches that true advancement is marked by kṣamā, absence of malice, and steady intelligence rooted in ātmā-deha viveka. If Pṛthu—an exemplary king following ācārya-instructions—were to be carried away by anger and rivalry, even religious success (yajña) could become spiritually hollow. Forgiveness thus preserves bhakti and public dharma simultaneously.
The chapter defines protection of citizens as the king’s primary occupational duty. A ruler who protects under brāhmaṇical guidance and paramparā-based principles shares in citizens’ piety, whereas one who merely collects taxes without protection incurs liability for their impiety and loses his own merit. The teaching frames governance as service-accountability before Bhagavān, not as entitlement.
Pṛthu identifies material boons as automatically available within saṁsāra and therefore unworthy of a learned devotee’s request. He also rejects sāyujya because it lacks the ‘nectar’ of devotion—service and relish of the Lord’s lotus feet. By asking for limitless capacity to hear from pure devotees, he chooses śravaṇa-bhakti as the enduring benediction that awakens one’s forgotten relationship with Bhagavān and sustains liberated devotion.
Sanaka, Sanātana, Sanandana, and Sanat-kumāra are eternally liberated sages associated with pristine jñāna and devotion. Viṣṇu indicates that when Pṛthu rules according to brāhmaṇa guidance and avoids mental concoction, such liberated personalities become accessible—signaling that righteous governance aligned with bhakti attracts the highest spiritual association and instruction.