Adhyaya 17
Pṛthu Pursues the Earth and the Earth Takes the Form of a Cow (Bhūmi as Gauḥ)
সূত-মাগধ আদি গায়কে পৃথুৰ গুণগান কৰে; ৰজাই ব্ৰাহ্মণ, প্ৰশাসক, ঋত্বিজ, প্ৰজা আৰু আশ্ৰিতসকলক যথোচিত সন্মান দি স্থিৰ ৰাজর্ষি-শাসনৰ পৰিচয় দিয়ে। তাৰ পিছত বিদুৰে মৈত্ৰেয়ক সোধে—ভূমিয়ে কিয় গোৰূপ ধাৰণ কৰিলে, পৃথিৱী কেনেকৈ সমতল হ’ল, ইন্দ্ৰই কিয় যজ্ঞ-অশ্ব চুৰি কৰিলে, আৰু সনৎকুমাৰৰ উপদেশে পৃথুৱে কেনেকৈ পৰম গতি লাভ কৰিলে। মৈত্ৰেয় কাহিনী আগবঢ়ায়—অভিষেক সময়ত দুৰ্ভিক্ষে প্ৰজাক পীড়া দিলে; দিৱ্যশক্তিসম্পন্ন ৰক্ষক বুলি জানি তেওঁলোকে পৃথুৰ ওচৰত অন্ন আৰু জীৱিকাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে। কাৰণ অনুসন্ধান কৰি পৃথু ক্ৰোধে ধান্য লুকুৱাই ৰখা ভূমীক মুখামুখি হয়; ভীত ভূমি গোৰূপে লোকলোকান্তৰ পলাই যায়, কিন্তু ৰক্ষা নাপায়। শৰণাগত হৈ সি ধৰ্ম (স্ত্ৰীৰ প্ৰতি অহিংসা), সকলো জীৱৰ আধাৰ হিচাপে পৃথিৱীৰ নিৰ্ভৰতা, আৰু তত্ত্ব—পৃথু ভগৱানৰ শক্ত্যাবেশ, গুণাতীত—বুলি স্বীকাৰ কৰি নিবেদন কৰে। এই অধ্যায়ে ধ্বংস নহয়, ধৰ্মসম্মত উপায়—বিধিপূৰ্বক ভূমিদোহন—দ্বাৰা সমৃদ্ধি ঘূৰি আহিব বুলি সূচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्य: ख्यापितो गुणकर्मभि: । छन्दयामास तान् कामै: प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—এইদৰে ভগৱান বৈন্য (পৃথু)ৰ গুণ আৰু বীৰ কৰ্মৰ গীত গোৱা হ’ল। তাৰ পাছত মহাৰাজ পৃথুৱে তেওঁলোকক যথোচিত পূজা-সন্মান কৰি, অভিনন্দন জনাই, নানা দান-উপহাৰে সন্তুষ্ট কৰিলে।
Verse 2
ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधस: । पौराञ्जानपदान् श्रेणी: प्रकृती: समपूजयत् ॥ २ ॥
মহাৰাজ পৃথুৱে ব্ৰাহ্মণপ্ৰমুখ সকলো বৰ্ণৰ নেতাসকলক, নিজৰ ভৃত্য, অমাত্য আৰু পুৰোহিতসকলক, নগৰবাসী, দেশবাসী, অন্য সম্প্ৰদায়ৰ লোক, শ্ৰেণী আৰু সমৰ্থকসকলক—সকলকে সমান সন্মান দি সন্তুষ্ট কৰিলে; ফলত সকলোৱে আনন্দ পালে।
Verse 3
विदुर उवाच कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी । यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥ ३ ॥
বিদুৰে সুধিলে—হে ব্ৰাহ্মণ! বহুৰূপিণী ধৰিত্ৰীয়ে কিয় গোৰূপ ধাৰণ কৰিলে? আৰু পৃথুৱে যেতিয়া তাইক দোহন কৰিলে, তেতিয়া বাছুৰ কোন আছিল, দোহনৰ উপায় কি আছিল আৰু দোহনপাত্ৰ কি আছিল?
Verse 4
प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । तस्य मेध्यं हयं देव: कस्य हेतोरपाहरत् ॥ ४ ॥
পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগ স্বভাৱতে ক’ত উঁচু ক’ত নিচু। মহাৰাজ পৃথুৱে তাক কেনেকৈ সমান কৰিলে? আৰু যজ্ঞৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত মেধ্য অশ্বটো দেৱৰাজ ইন্দ্ৰই কিয় চুৰি কৰিলে?
Verse 5
सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षि: कां गतिं गत: ॥ ५ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! ৰাজৰ্ষি পৃথুৱে ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ শ্ৰেষ্ঠ জ্ঞানী সনৎকুমাৰৰ পৰা স-বিজ্ঞান জ্ঞান লাভ কৰি কোন ইষ্ট গতি প্ৰাপ্ত কৰিলে?
Verse 6
यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥
আপুনি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰভুৰ শক্ত্যাবেশ অৱতাৰ; সেয়ে তেওঁৰ লীলা-শ্ৰৱণ অতি মধুৰ আৰু পুণ্যদায়ক, পূৰ্বদেহকথাৰ আশ্ৰয়। মই আপোনাৰো আৰু অধোক্ষজ ভগৱানৰো অনুৰক্ত ভক্ত; সেয়ে বেনৰ পুত্ৰৰূপে গোৰূপিণী পৃথিৱীক দোহন কৰা ৰাজা পৃথুৰ সকলো কাহিনী কৃপা কৰি কওক।
Verse 7
यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥
আপুনি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰভুৰ শক্ত্যাবেশ অৱতাৰ; সেয়ে তেওঁৰ লীলা-শ্ৰৱণ অতি মধুৰ আৰু পুণ্যদায়ক, পূৰ্বদেহকথাৰ আশ্ৰয়। মই আপোনাৰো আৰু অধোক্ষজ ভগৱানৰো অনুৰক্ত ভক্ত; সেয়ে বেনৰ পুত্ৰৰূপে গোৰূপিণী পৃথিৱীক দোহন কৰা ৰাজা পৃথুৰ সকলো কাহিনী কৃপা কৰি কওক।
Verse 8
सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति । प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेय: प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥
সূত গোস্বামীয়ে ক’লে: বিদুৰ এইদৰে বাসুদেৱ-কথা শুনিবলৈ উদ্দীপিত হোৱাত, সূতে তেওঁক প্ৰশংসা কৰিলে; আৰু বিদুৰত প্ৰসন্ন হৈ মৈত্ৰেয়েও তেওঁক স্তুতি কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 9
मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्त: पृथुरङ्ग विप्रै-रामन्त्रितो जनतायाश्च पाल: । प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्यक्षुत्क्षामदेहा: पतिमभ्यवोचन् ॥ ९ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে: প্ৰিয় বিদুৰ! যেতিয়া বিপ্ৰ-ঋষিসকলে পৃথুক অভিষিক্ত কৰি জনতাৰ পালক বুলি ঘোষণা কৰিলে, তেতিয়া পৃথিৱীত অন্নৰ অভাৱ আছিল। ক্ষুধাত কৃশ দেহধাৰী প্ৰজাসকলে ৰজাৰ ওচৰলৈ আহি নিজৰ সত্য অৱস্থা জনালে।
Verse 10
वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥
হে ৰাজন! গছৰ কোটৰত জ্বলি থকা আগুনে যেনেকৈ গছ ধীৰে ধীৰে শুকাই যায়, তেনেকৈ উদৰৰ ক্ষুধাগ্নিয়ে আমি শুকাই গৈছোঁ। আপুনি শৰণাগতসকলৰ ৰক্ষক আৰু আমাৰ জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা কৰিবলৈ নিযুক্ত; সেয়ে আমি আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ।
Verse 11
वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥
হে নৰদেৱদেৱ! ক্ষুধাত কাতৰ আমাৰ বাবে দয়া কৰি অন্নৰ যথাযথ বণ্টন কৰি ভোক নিবাৰণ কৰক। আমাৰ শক্তি নিঃশেষ হোৱাৰ আগতেই আমাক ৰক্ষা কৰক; আপুনিই আমাৰ জীৱিকাৰ অধিপতি আৰু লোকপাল।
Verse 12
मैत्रेय उवाच पृथु: प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् । दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत ॥ १२ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—প্ৰজাসকলৰ কৰুণ বিলাপ শুনি আৰু তেওঁলোকৰ দীন অৱস্থা দেখি ৰজা পৃথুৱে দীঘলীয়া সময় ধৰি চিন্তা কৰিলে, এই দুৰ্দশাৰ অন্তৰ্নিহিত কাৰণ কি।
Verse 13
इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासन: । सन्दधे विशिखं भूमे: क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा ॥ १३ ॥
এইদৰে সিদ্ধান্ত কৰি ৰজাই ধনু-বাণ ধৰি ক্ৰোধে পৃথিৱীৰ ফালে বাণ সংধান কৰিলে; যেনেকৈ ক্ৰুদ্ধ ত্ৰিপুৰহৰ শিৱ সংহাৰৰ বাবে উদ্যত হয়।
Verse 14
प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । गौ: सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता ॥ १४ ॥
ৰজাই অস্ত্ৰ তুলি লোৱা দেখি পৃথিৱী কঁপিবলৈ ধৰিলে। ভয়ত সি গাইৰ ৰূপ ধৰি দৌৰি পলাই গ’ল; যেনেকৈ শিকারীৰ পিছুৱা লাগিলে হৰিণী দ্ৰুত দৌৰে।
Verse 15
तामन्वधावत्तद्वैन्य: कुपितोऽत्यरुणेक्षण: । शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥ १५ ॥
এই কথা দেখি বৈন্য মহাৰাজ পৃথু অতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল; তেওঁৰ চকু প্ৰভাতৰ অৰুণ সূৰ্যৰ দৰে ৰঙা হৈ উঠিল। ধনুত শৰ সংধাই, গোৰূপিণী পৃথিৱী য’তে য’তে পলাই গ’ল ত’তে ত’তে তেওঁ ধাওঁ দিলে।
Verse 16
सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयो: । धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम् ॥ १६ ॥
গোৰূপিণী দেবী পৃথিৱী দিশ-বিদিশ আৰু স্বৰ্গলোক আৰু পৃথিৱীৰ মাজৰ অন্তৰীক্ষত ইফালে-সিফালে দৌৰি ফুৰিলে; আৰু য’তে য’তে গ’ল, ত’তে ত’তে ৰজাক ধনু-বাণ উঠাই পিছু লোৱা দেখিলে।
Verse 17
लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजा: । त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥ १७ ॥
যেনেকৈ প্ৰজাই নিষ্ঠুৰ মৃত্যুৰ হাতৰ পৰা ৰক্ষা নাপায়, তেনেকৈ গোৰূপিণী পৃথিৱীয়েও বৈন্যৰ হাতৰ পৰা ত্ৰাণ নাপালে। শেষত ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে, হৃদয় ব্যথিত হৈ, নিৰুপায়ে ঘূৰি আহিল।
Verse 18
उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल । त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान् ॥ १८ ॥
তেতিয়া তাই ধৰ্মজ্ঞ আৰু শৰণাগতৱৎসল মহাভাগ মহাৰাজ পৃথুক ক’লে— “মোকো ৰক্ষা কৰক। আপুনি সকলো জীৱৰ পালনকৰ্তা; এতিয়া আপুনি এই লোকৰ ৰজা হিচাপে স্থিত।”
Verse 19
स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम् । अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मत: ॥ १९ ॥
গোৰূপিণী পৃথিৱীয়ে পুনৰ মিনতি কৰিলে— “মই দীন, আৰু মই কোনো পাপ কৰোঁ নাছিলোঁ; তেন্তে আপুনি মোক কিয় হত্যা কৰিব বিচাৰে? আপুনি ধৰ্মজ্ঞ বুলি জনা যায়; তেন্তে মোৰ প্ৰতি ঈৰ্ষা কিয়, আৰু এজনী নাৰীক মাৰিবলৈ ইমান উদ্গ্ৰীৱ কিয়?”
Verse 20
प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृताग:स्वपि जन्तव: । किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सला: ॥ २० ॥
স্ত্ৰী যদি কিবা পাপো কৰে, তথাপি তাইৰ ওপৰত হাত তোলা উচিত নহয়। তেন্তে, হে ৰাজন, দীনৱৎসল কৰুণাময় আপোনাৰ কথা ক’নো কেনেকৈ ক’ম!
Verse 21
मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् । आत्मानं च प्रजाश्चेमा: कथमम्भसि धास्यसि ॥ २१ ॥
হে ৰাজন, মই অজৰা দৃঢ় নাওঁৰ দৰে, যাৰ ওপৰত এই বিশ্ব প্ৰতিষ্ঠিত। আপুনি যদি মোক ছিন্নভিন্ন কৰে, তেন্তে আপুনি আৰু আপোনাৰ প্ৰজাসকল পানীত ডুবাৰ পৰা কেনেকৈ ৰক্ষা পাব?
Verse 22
पृथुरुवाच वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्मुखीम् । भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥ २२ ॥
পৃথু ৰজাই ক’লে—হে বসুধে, তুমি মোৰ শাসন অমান্য কৰিছা। যজ্ঞত তুমি তোমাৰ ভাগ লোৱা, কিন্তু আমাক যথেষ্ট ধান্য-সম্পদ দিয়া নাই; সেয়ে মই তোমাক দণ্ড দিম।
Verse 23
यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पय: । तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥ २३ ॥
তুমি প্ৰতিদিন সেউজ ঘাঁহ খোৱা, তথাপি দুধৰ থলি নাভৰোৱা যাতে আমি দুধ ল’ব পাৰোঁ। তুমি ইচ্ছাকৃতভাৱে অপৰাধ কৰিছা; সেয়ে গৰুৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলেও তুমি দণ্ডৰ পৰা মুক্ত নহয়।
Verse 24
त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधी: ॥ २४ ॥
স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই পূৰ্বে সৃষ্টি কৰা ঔষধি আৰু শস্যৰ বীজ তোমাৰ ভিতৰত লুকাই আছে; কিন্তু মোৰ আদেশ অৱজ্ঞা কৰি তুমি সেয়া উলিয়াই দিয়া নাই—তোমাৰ বুদ্ধি মন্দ হৈছে।
Verse 25
अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम् । शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा ॥ २५ ॥
এতিয়া মই মোৰ শৰৰ দ্বাৰা তোমাক খণ্ড-বিখণ্ড কৰিম আৰু তোমাৰ মেদেৰে মোৰ ক্ষুধাতুৰ প্ৰজাসকলক তৃপ্ত কৰিম, যিসকলে অন্নৰ অভাৱত হাহাকাৰ কৰিছে।
Verse 26
पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधम: । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवध: ॥ २६ ॥
যিকোনো নিষ্ঠুৰ ব্যক্তি—সেয়া পুৰুষ, মহিলা বা নপুংসক যিয়েই নহওক—যি কেৱল নিজৰ ভৰণ-পোষণত আগ্ৰহী আৰু অন্য জীৱৰ প্ৰতি যাৰ কোনো দয়া নাই, ৰজাৰ দ্বাৰা তেওঁৰ বধক প্ৰকৃত বধ বুলি গণ্য কৰা নহয়।
Verse 27
त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलश: शरै: । आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजा: ॥ २७ ॥
তুমি গৰ্ৱত ওফন্দি উঠিছা আৰু প্ৰায় উন্মাদ হৈ পৰিছা। বৰ্তমান তুমি তোমাৰ মায়া শক্তিৰে গৰুৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছা। তথাপিও মই তোমাক তিলৰ দৰে সৰু সৰু টুকুৰাত কাটি পেলাব আৰু মোৰ নিজৰ যোগবলেৰে সমগ্ৰ প্ৰজাক ৰক্ষা কৰিম।
Verse 28
एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् । प्रणता प्राञ्जलि: प्राह मही सञ्जातवेपथु: ॥ २८ ॥
সেই সময়ত পৃথু মহাৰাজক ঠিক যমৰাজৰ দৰে দেখা গৈছিল আৰু তেওঁৰ গোটেই শৰীৰটো ক্ৰোধত জ্বলি উঠিছিল। তেওঁক দেখি পৃথিৱী দেৱী কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু হাত যোৰ কৰি প্ৰণাম জনাই ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 29
धरोवाच नम: परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने । नम: स्वरूपानुभवेन निर्धुत द्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ २९ ॥
পৃথিৱীয়ে ক’লে: হে পৰম পুৰুষ, মই আপোনাক নমস্কাৰ জনাইছো। আপুনি আপোনাৰ মায়াৰে বিভিন্ন ৰূপত বিস্তাৰ কৰে, তথাপিও আপুনি দিব্য আৰু নিৰ্লিপ্ত হৈ থাকে। ভৌতিক জগতৰ ক্ৰিয়া-কলাপবোৰে আপোনাক মোহিত কৰিব নোৱাৰে।
Verse 30
येनाहमात्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रह: । स एव मां हन्तुमुदायुध: स्वरा- डुपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये ॥ ३० ॥
পৃথিৱী ক’লে— হে প্ৰভু! আপোনাৰ মায়াশক্তিৰে গুণসৃষ্টিসহ এই জগত সৃষ্টি কৰি মোক সকলো জীৱৰ আশ্ৰয়স্থান কৰিলে। আপুনি সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ; এতিয়া অস্ত্ৰ লৈ মোক বধ কৰিবলৈ উপস্থিত। কাক শৰণ ল’ম? কোনে মোক ৰক্ষা কৰিব—কৃপা কৰি কওক।
Verse 31
य एतदादावसृजच्चराचरं स्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया । तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यत: कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति ॥ ३१ ॥
হে প্ৰভু! সৃষ্টিৰ আদিতে আপোনাৰ অচিন্ত্য, আত্মাশ্ৰিত মায়াৰে চলমান-অচল সকলো জীৱ সৃষ্টি কৰিলে। সেই একে মায়াৰে এতিয়া জীৱসমূহক ৰক্ষা কৰিবলৈ আপুনি উদ্যত; আপুনি ধৰ্মৰ পৰম ৰক্ষক। তেন্তে গোৰূপে থকা মোক কিয় বধ কৰিব বিচাৰে?
Verse 32
नूनं बतेशस्य समीहितं जनै- स्तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभि: । न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद् योऽनेक एक: परतश्च ईश्वर: ॥ ३२ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি এক হৈও আপোনাৰ অজেয়, অচিন্ত্য শক্তিৰে বহু ৰূপে বিস্তাৰিত। ব্ৰহ্মাৰ মাধ্যমে আপুনি এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰাইছে; সেয়ে আপুনি সাক্ষাৎ পৰমেশ্বৰ। কিন্তু যিসকল আপোনাৰ দুৰ্জয় মায়াৰে আচ্ছন্ন, তেওঁলোকে আপোনাৰ দিব্য লীলা বুজি নাপায়।
Verse 33
सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि- र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभि: । तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तये नम: परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३३ ॥
হে প্ৰভু! দ্ৰব্য, ক্ৰিয়া, কৰণ (ইন্দ্ৰিয়), কৰ্তা (দেৱতা), চিত্ত, বুদ্ধি আৰু অহংকাৰ—এই সকলোৰ আদিকাৰণ আপোনাৰ শক্তি। আপোনাৰ শক্তিৰে সৃষ্টিৰ প্ৰকাশ, স্থিতি আৰু লয় হয়; কেতিয়াবা ব্যক্ত, কেতিয়াবা অব্যক্ত। কাৰণৰো কাৰণ সেই পৰম পুৰুষলৈ মোৰ নমস্কাৰ।
Verse 34
स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्त:करणात्मकं विभो । संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला- दभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकर: ॥ ३४ ॥
হে বিভো! এই জগত আপোনাৰেই নিৰ্মিত—ভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু অন্তঃকৰণৰূপে। আপুনি অজ। একবাৰ আদিসূকৰ (বৰাহ) ৰূপে ৰসাতলৰ পানীত নিমগ্ন মোক ওপৰলৈ তুলি উদ্ধাৰ কৰিছিল, জগত স্থাপনাৰ বাবে।
Verse 35
अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिता: प्रजा भवानद्य रिरक्षिषु: किल । स वीरमूर्ति: समभूद्धराधरो यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥ ३५ ॥
হে প্ৰভু! আগতে পানীৰ মাজৰ পৰা মোক উদ্ধাৰ কৰি আপুনি প্ৰজাক ৰক্ষা কৰিছিল; সেয়ে আপোনাৰ ‘ধৰাধৰ’ নাম প্ৰসিদ্ধ। কিন্তু আজি বীৰমূৰ্তি হৈ তীক্ষ্ণ শৰৰে মোক বধ কৰিবলৈ উদ্যত; মই ত পানীত নাওঁৰ দৰে সকলোকে ভাসাই ৰাখোঁ।
Verse 36
नूनं जनैरीहितमीश्वराणा- मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया । न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि- स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्य: ॥ ३६ ॥
হে ঈশ্বৰ! ত্ৰিগুণময় মায়াৰে সৃষ্ট আমাৰ দৰে লোক মোহিতচিত্তৰ পথত চলাৰ বাবে আপোনাৰ চেষ্টিতৰ অৰ্থ বুজি নাপায়। আপোনাৰ ভক্তসকলৰ কৰ্মও বুজা কঠিন; তেন্তে আপোনাৰ লীলাৰ কথা ক’ত! সেই বীৰ-যশ বৃদ্ধি কৰা ভক্তসকলক নমস্কাৰ।
Frequently Asked Questions
The cow-form communicates that nature is meant to nourish when approached through dharma: like a cow gives milk when properly cared for and milked with the right method, Bhūmi yields grains and prosperity when governance is righteous and yajña-based reciprocity is honored. The imagery also frames the king’s role: not exploitation, but disciplined stewardship that converts latent abundance into sustenance for all beings.
Pṛthu argues from kṣatriya duty: when a powerful agent withholds essential sustenance and causes suffering, the ruler must correct it—even by force—because protecting citizens is primary. The narrative teaches that punishment in dharma is not personal vengeance but restoration of order; yet it also prepares for a higher resolution where coercion yields to cooperation—Bhūmi’s surrender leads to a regulated ‘milking’ rather than destruction.
Vidura asks this here, but the detailed identifications unfold in the subsequent narration: different beings ‘milk’ the earth using various calves and vessels, symbolizing that resources manifest according to the consciousness, method, and purpose of the seeker. The Bhagavata’s point is that nature’s gifts are accessed through qualified instruments and rightful intent, not merely by force.
It establishes the Bhagavata model of kingship: the ruler is accountable for both livelihood and moral order. The citizens address Pṛthu as protector of the surrendered, implying that political authority is legitimate only when it alleviates suffering and organizes society so that food, work, and dharma are sustained.
Because Pṛthu functions as the Lord’s empowered manifestation (śaktyāveśa) to restore dharma. Her theological praise emphasizes Bhagavān’s transcendence—remaining untouched by the guṇas while directing creation, maintenance, and dissolution—thereby framing the episode not as mere mythic conflict but as a revelation of divine governance operating through a righteous king.