Adhyaya 16
The Sūtas Foretell the Glories and Future Deeds of King Pṛthu
মৈত্রেয় বৰ্ণনা কৰে যে পৃথুৰ বিনয়ত আনন্দিত সূত/বন্দীসকলে উচ্চ প্ৰাৰ্থনাৰে পুনৰ তেওঁৰ স্তৱ কৰে। তেওঁলোকে পৃথুক বিষ্ণুৰ সাক্ষাৎ শক্ত্যাৱেশ বুলি ঘোষণা কৰি স্বীকাৰ কৰে যে ব্ৰহ্মা আৰু দেবতাসকলেও তেওঁৰ মহিমা সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে; তথাপি সিদ্ধ মহর্ষিসকলৰ আদেশত যিমান পাৰে সিমান গায়। স্তৱত পৃথুৰ আগন্তুক শাসনৰ ৰূপৰেখা—ধৰ্মৰক্ষা, অধৰ্মদমন, দেবতাসকলৰ দৰে বিভাগীয় শৃঙ্খলাৰে শাসন, আৰু কৰ গ্ৰহণ কৰি দয়াৰে প্ৰজাৰ কল্যাণত পুনৰ বিতৰণ, সূৰ্যৰ বাষ্পীভৱন-বৰ্ষাচক্ৰৰ দৰে। তেওঁ পৃথিৱীৰ দৰে সহিষ্ণু, বায়ুৰ দৰে নিৰপেক্ষ, আৰু বন্ধু-শত্ৰু উভয়ৰ প্ৰতি ন্যায়ত সমদৰ্শী হ’ব; তেওঁৰ প্ৰভাৱ সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডলত বিস্তৃত হৈ দুষ্টসকল তেওঁৰ আগমনত লুকাব। পৰৱৰ্তী কাহিনিৰ সংকেতো আছে—দিগ্বিজয়, পৃথিৱী ‘দোহন’ কৰি সমৃদ্ধি আনা, শত অশ্বমেধ (ইন্দ্ৰৰ অশ্বহৰণসহ), আৰু সনৎকুমাৰৰ সৈতে সাক্ষাৎ কৰি মোক্ষদায়ক উপদেশ লাভ; এইদৰে কাহিনি ৰাজজয়ৰ পৰা আধ্যাত্মিক পৰিণতিলৈ আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिता: । तुष्टुवुस्तुष्टमनसस्तद्वागमृतसेवया ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে—ৰাজা পৃথু এইদৰে কওঁতে, মুনিসকলৰ আদেশত প্ৰেৰিত গায়কসকলে তেওঁৰ অমৃতময় বিনয়বাক্যৰ সেবাত মন তৃপ্ত হ’ল; তাৰ পিছত তেওঁলোকে পুনৰ উৎকৃষ্ট স্তোত্ৰে ৰজাক মহিমামণ্ডিত কৰি স্তৱ কৰিলে।
Verse 2
नालं वयं ते महिमानुवर्णने यो देववर्योऽवततार मायया । वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धिय: ॥ २ ॥
সূতসকলে ক’লে—হে ৰাজন, আপুনি সাক্ষাৎ পৰমপুৰুষ ভগৱান বিষ্ণুৰ অৱতাৰ; তেওঁৰ অহৈতুক কৃপাৰে আপুনি পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হৈছে। সেয়ে আপোনাৰ মহিমা যথাৰ্থভাৱে বৰ্ণনা কৰা আমাৰ পক্ষে সম্ভৱ নহয়। আপুনি যদিও ৰজা বেনৰ দেহৰ পৰা প্ৰকাশিত, তথাপি ব্ৰহ্মা আদি দেৱতা আৰু মহাবক্তাসকলেও আপোনাৰ গৌৰৱময় কৰ্ম সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰে।
Verse 3
अथाप्युदारश्रवस: पृथोर्हरे: कलावतारस्य कथामृतादृता: । यथोपदेशं मुनिभि: प्रचोदिता: श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि ॥ ३ ॥
তথাপি, উদাৰ কীৰ্তিযুক্ত হৰিৰ কলা-অৱতাৰ পৃথু মহাৰাজৰ কথামৃতত আমাৰ দিৱ্য ৰুচি আছে। মুনিসকলৰ উপদেশ অনুসৰি প্ৰচোদিত হৈ আমি তেওঁৰ শ্লাঘ্য কৰ্মসমূহ বিস্তাৰ কৰি ক’ম; তথাপি আমাৰ বাক্য সদায় অপৰ্যাপ্তই থাকিব।
Verse 4
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् । गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ४ ॥
এই পৃথু মহাৰাজ ধৰ্মধাৰীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। তেওঁ সকলোকে ধৰ্মপথত অনুৱর্তিত কৰিব, ধৰ্ম-সেতুবোৰ ৰক্ষা কৰিব আৰু অধৰ্মী তথা নাস্তিকসকলক দণ্ড দিব।
Verse 5
एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनू: । काले काले यथाभागं लोकयोरुभयोर्हितम् ॥ ५ ॥
এই ৰজাই একাই নিজৰ দেহত কালেকালে লোকপালসকলৰ দৰে বিভিন্ন ৰূপ ধাৰণ কৰি, উভয় লোকৰ হিতৰ বাবে যথাভাগ বিভাগীয় কাৰ্য সম্পাদন কৰিব।
Verse 6
वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति । सम: सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभु: ॥ ६ ॥
এই পৃথু ৰজা সূৰ্যদেৱৰ দৰে প্ৰভাৱশালী আৰু তেজস্বী হ’ব। সূৰ্য যিদৰে সকলোকে সমভাবে পোহৰ দিয়ে, তেনেদৰে তেওঁ সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমভাবে কৃপা বিতৰণ কৰিব। আৰু সূৰ্য যিদৰে বহু মাহ জল শোষণ কৰি বৰ্ষাকালত প্ৰচুৰভাৱে উভতাই দিয়ে, তেনেদৰে তেওঁ প্ৰজাৰ পৰা কৰ লৈ প্ৰয়োজনৰ সময়ত সেই ধন উভতাই দিব।
Verse 7
तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि । भूतानां करुण: शश्वदार्तानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७ ॥
বৈন্য পৃথু ৰজা সকলো প্ৰজাৰ প্ৰতি অতি কৰুণাশীল হ’ব। কোনো দীনজন নিয়ম ভংগ কৰি যেন ৰজাৰ মূৰৰ ওপৰতো উঠি যায়, তথাপি তেওঁ অহৈতুক দয়াৰে সেয়া পাহৰি ক্ষমা কৰিব। লোকৰক্ষক হৈ তেওঁ পৃথিৱীৰ দৰে সহিষ্ণু থাকিব।
Verse 8
देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरि: । कृच्छ्रप्राणा: प्रजा ह्येष रक्षिष्यत्यञ्जसेन्द्रवत् ॥ ८ ॥
যেতিয়া দেৱতাই বৰষুণ নকৰে আৰু পানীৰ অভাৱত প্ৰজাৰ প্ৰাণ সংকটত পৰে, তেতিয়া এই নৰদেৱ-ৰূপ হৰি-সম ৰজাই ইন্দ্ৰৰ দৰে বৰষুণ যোগাব পাৰিব। এইদৰে তেওঁ খৰাৰ পৰা প্ৰজাক সহজে ৰক্ষা কৰিব।
Verse 9
आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना । सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९ ॥
এই পৃথু মহাৰাজে অমৃতময় মুখচন্দ্ৰ, স্নেহভৰা দৃষ্টি আৰু নিৰ্মল মনোহৰ হাঁহিৰে সমগ্ৰ লোকক তৃপ্ত কৰিব। তেওঁৰ অনুৰাগপূর্ণ চাৱনিয়ে সকলোৰে শান্ত জীৱন বৃদ্ধি কৰিব।
Verse 10
अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्योगम्भीरवेधा उपगुप्तवित्त: । अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामापृथु: प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ १० ॥
পাঠকে ক’লে: এই ৰজাৰ নীতিপথ কোনোবাই বুজিব নোৱাৰে। তেওঁৰ কাৰ্যসমূহ অতি গোপন আৰু গম্ভীৰ হ’ব; প্ৰতিটো কাম তেওঁ কেনেকৈ সফল কৰে সেয়া কাকেও জনা নাযাব। তেওঁৰ ধনভঁৰালও সকলোৰে অগোচৰ থাকিব। তেওঁ অনন্ত মহিমা আৰু সৎগুণৰ একমাত্ৰ ধাম হ’ব, আৰু জলেৰে সৰ্বত্ৰ আৱৃত বৰুণৰ দৰে, প্ৰচেতাৰ ন্যায় আৱৃতাত্মা হৈ নিজৰ অৱস্থান ঢাকি ৰাখিব।
Verse 11
दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् । नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनल: ॥ ११ ॥
পৃথু ৰজা হ’ব দুঃসাধ্য আৰু অসহনীয়। ওচৰত থাকিলেও শত্রুৰ বাবে তেওঁ দূৰৰ দৰে হ’ব। ভেনৰ মৃত দেহৰ পৰা তেওঁ অৰণি কাঠৰ পৰা অগ্নি উৎপন্ন হোৱাৰ দৰে জন্ম লৈছে; সেয়ে কোনোবাই তেওঁৰ শক্তিক পৰাভূত কৰিব নোৱাৰে, আৰু শত্রু ওচৰত থাকিও ওচৰ চাপিব নোৱাৰে।
Verse 12
अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणै: । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२ ॥
পৃথু মহাৰাজে গুপ্তচৰৰ দ্বাৰা প্ৰজাসকলৰ অন্তৰ-বাহিৰৰ সকলো কৰ্ম দেখিব; তথাপি তেওঁৰ গুপ্তচৰ-ব্যৱস্থা কোনেও জানিব নোৱাৰে। স্তুতি-নিন্দাত তেওঁ উদাসীন থাকিব—যেনে দেহত অন্তৰ-বাহিৰে ব্যাপি থকা প্ৰাণবায়ু সকলো কাৰ্যত নিৰপেক্ষ থাকে।
Verse 13
नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि । दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थित: ॥ १३ ॥
ধৰ্মপথত স্থিত সেই ৰজাই দণ্ডযোগ্য নহ’লে শত্ৰুৰ পুত্ৰকো দণ্ড নেদিব; আৰু দণ্ডযোগ্য হ’লে নিজৰ পুত্ৰকো তৎক্ষণাৎ দণ্ড দিব। ন্যায়ত তেওঁ সম আৰু নিৰপেক্ষ।
Verse 14
अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् । वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणै: ॥ १४ ॥
যেনে ভগবান সূৰ্য আমানসাচল (আৰ্কটিক) পৰ্যন্ত বাধাহীনভাৱে কিৰণ বিস্তাৰ কৰে, তেনে পৃথু মহাৰাজৰ অপ্রতিহত প্ৰভাৱো আমানসাচল পৰ্যন্ত সকলো ভূমিত ব্যাপি থাকিব আৰু তেওঁৰ জীৱনকাল জুৰি অবিঘ্নে চলি থাকিব।
Verse 15
रञ्जयिष्यति यल्लोकमयमात्मविचेष्टितै: । अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकै: प्रजा: ॥ १५ ॥
এই ৰজাই নিজৰ ব্যৱহাৰিক কৰ্মৰ দ্বাৰা সকলো লোকক আনন্দিত কৰিব, আৰু তেওঁৰ প্ৰজাসকল অতি সন্তুষ্ট থাকিব। সেইবাবে প্ৰজাই তেওঁৰ মনোৰঞ্জক গুণৰ বাবে আনন্দেৰে তেওঁক শাসক ৰজা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 16
दृढव्रत: सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवक: । शरण्य: सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सल: ॥ १६ ॥
সেই ৰজা হ’ব দৃঢ়ব্ৰতী, সত্যনিষ্ঠ আৰু ব্ৰাহ্মণ্য-সংস্কৃতিৰ অনুৰাগী। তেওঁ বৃদ্ধসকলক সেৱা কৰিব, শৰণাগতক আশ্ৰয় দিব, সকলোকে মান দিব আৰু দীন-নিৰ্দোষৰ প্ৰতি সদায় কৰুণাশীল থাকিব।
Verse 17
मातृभक्ति: परस्त्रीषु पत्न्यामर्ध इवात्मन: । प्रजासु पितृवत्स्निग्ध: किङ्करो ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७ ॥
সেই ৰজাই পৰস্ত্ৰীসকলক মাতৃসম সন্মান কৰিব আৰু নিজৰ পত্নীক নিজৰ দেহৰ অর্ধাংশ বুলি মানিব। প্ৰজাসকলৰ প্ৰতি স্নেহশীল পিতাৰ দৰে থাকিব আৰু ভগৱানৰ মহিমা প্ৰচাৰ কৰা ভক্তসকলৰ বিনীত সেৱক হ’ব।
Verse 18
देहिनामात्मवत्प्रेष्ठ: सुहृदां नन्दिवर्धन: । मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु ॥ १८ ॥
সেই ৰজাই সকলো দেহধাৰী জীৱক নিজৰ দৰে প্ৰিয় বুলি মানিব আৰু সুহৃদসকলৰ আনন্দ সদায় বৃদ্ধি কৰিব। তেওঁ মুক্তজনৰ সঙ্গ ঘনিষ্ঠভাৱে কৰিব আৰু অধাৰ্মিকসকলৰ বাবে দণ্ডধাৰী শাসক হ’ব।
Verse 19
अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीश:कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्ण: । यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकंपश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९ ॥
এই ৰজা ত্ৰিলোকৰ অধীশ আৰু সাক্ষাৎ ভগৱানৰ শক্তিৰে আৱিষ্ট; তেওঁ কূটস্থ, অবিকাৰী আত্মা, শক্ত্যাবেশ অৱতাৰ ৰূপে অৱতীৰ্ণ। মুক্ত আৰু সম্পূৰ্ণ জ্ঞানী হোৱাৰ বাবে, অবিদ্যাৰে ৰচিত ভৌতিক বৈচিত্ৰ্যক দেখা পেলালেও অৰ্থহীন বুলি দেখে।
Verse 20
अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे-र्गोप्तैकवीरो नरदेवनाथ: । आस्थाय जैत्रं रथमात्तचाप:पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्क: ॥ २० ॥
এই ৰজা ভূ-মণ্ডলৰ ৰক্ষক, একক বীৰ আৰু নিৰ্বিৰোধী হ’ব। জয়ৰথত আৰোহণ কৰি, হাতত অজেয় ধনু ধৰি, দক্ষিণ দিশৰ পৰা নিজৰ কক্ষপথে ঘূৰি ফুৰা সূৰ্যৰ দৰে, সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডল পৰিভ্ৰমণ কৰিব।
Verse 21
अस्मै नृपाला: किल तत्र तत्रबलिं हरिष्यन्ति सलोकपाला: । मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजंचक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्य: ॥ २१ ॥
ৰজা যেতিয়া সমগ্ৰ পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰিব, তেতিয়া ঠাই ঠাই অন্য ৰজাসকল আৰু লোকপাল দেৱতাসকলে তেওঁক নানা উপহাৰ-বলি অৰ্পণ কৰিব। তেওঁলোকৰ ৰাণীসকলেও তেওঁক গদা-চক্ৰধাৰী আদিৰাজ বুলি মানি তেওঁৰ যশ গাই উঠিব, কিয়নো তেওঁৰ খ্যাতি ভগৱানৰ দৰে হ’ব।
Verse 22
अयं महीं गां दुदुहेऽधिराज:प्रजापतिर्वृत्तिकर: प्रजानाम् । यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्याभिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्र: ॥ २२ ॥
এই অধিৰাজ প্ৰজাপতিসকলৰ সমান এক অসাধাৰণ প্ৰজাপালক। প্ৰজাৰ জীৱিকাৰ বাবে তেওঁ পৃথিৱীক গাইৰ দৰে দোহন কৰিব আৰু ইন্দ্ৰৰ দৰে ধনুৰ অগ্ৰভাগত পাহাৰ ভাঙি ভূমি সমতল কৰিব।
Verse 23
विस्फूर्जयन्नाजगवं धनु: स्वयंयदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ । तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तोलाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्र: ॥ २३ ॥
যেতিয়া তেওঁ নিজে অজগৱ ধনুৰ জৰী গর্জাই, যুদ্ধত অপ্রতিহত হৈ ৰাজ্যত বিচৰণ কৰিব, তেতিয়া দুষ্ট দানৱস্বভাৱী আৰু চোৰবোৰ সিংহে পুচ উঁচাই চলাৰ দৰে দেখি যেনেকৈ সৰু জন্তু লুকায়, তেনেকৈ সকলো দিশে লুকাই পৰিব।
Verse 24
एषोऽश्वमेधाञ् शतमाजहारसरस्वती प्रादुरभावि यत्र । अहार्षीद्यस्य हयं पुरन्दर:शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने ॥ २४ ॥
সৰস্বতী নদীৰ উদ্ভৱস্থানত এই ৰজাই শত অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিব। শেষ যজ্ঞ চলি থাকোঁতে শতক্ৰতু পুৰন্দৰ ইন্দ্ৰে যজ্ঞৰ ঘোঁৰা চুৰি কৰিব।
Verse 25
एष स्वसद्मोपवने समेत्यसनत्कुमारं भगवन्तमेकम् । आराध्य भक्त्यालभतामलं तज्ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति ॥ २५ ॥
এই ৰজাই নিজৰ ৰাজপ্ৰাসাদৰ উপবনত চাৰি কুমাৰৰ এজন ভগৱান সনৎকুমাৰক সাক্ষাৎ কৰিব। ভক্তিৰে তেওঁৰ আৰাধনা কৰি তেওঁ নিৰ্মল জ্ঞান লাভ কৰিব, যাৰ দ্বাৰা পৰব্ৰহ্মৰ বোধ আৰু দিব্য আনন্দৰ আস্বাদ হয়।
Verse 26
तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रम: । श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथा: पृथु: पृथुपराक्रम: ॥ २६ ॥
এইদৰে ৰজা পৃথুৰ বীৰ্যকীৰ্তি সৰ্বত্ৰ প্ৰসিদ্ধ হ’লে, বিশাল পৰাক্ৰমী পৃথু সদায় নিজৰ সৈতে সম্পৃক্ত, নিজৰ মহিমা গোৱা গাথাসমূহ শুনি থাকিব।
Verse 27
दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्र:स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्य: । सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमानमहानुभावो भविता पतिर्भुव: ॥ २७ ॥
পৃথু মহাৰাজৰ আদেশ কোনেও অমান্য কৰিব নোৱাৰে। তেওঁ জগত জয় কৰি নিজৰ তেজে প্ৰজাৰ ত্ৰিবিধ দুখ সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ কৰিব। তেতিয়া তেওঁ সৰ্বত্র খ্যাত হ’ব, আৰু দেৱ-অসুৰেন্দ্ৰসকলে তেওঁৰ মহান কৰ্মৰ স্তৱগান নিশ্চয় কৰিব।
Frequently Asked Questions
Their statement underscores two Bhāgavata principles: (1) Bhagavān-tattva and His empowered manifestations are ultimately beyond the reach of finite speech, even for celestial intellects; and (2) praise becomes valid when it is śruti-smṛti-sādhu guided—spoken under instruction from realized authorities rather than from ego. Thus, their humility safeguards the glorification from becoming mere rhetoric and frames it as service (kīrtana) aligned with paramparā.
An ideal king is portrayed as simultaneously compassionate and strict: he protects dharma, supports yajña and brāhmaṇical culture, shelters the surrendered, and cares for the poor—yet he also punishes irreligion and theft. He is impartial (punishes even his own son if guilty), administratively intelligent (confidential policies, effective espionage), and welfare-oriented (taxation returned as public benefit), reflecting cosmic order through analogies to the sun, earth, air, and Varuṇa.
It foreshadows a coming conflict that tests the limits of royal ambition and divine hierarchy. The aśvamedha establishes sovereignty, but Indra’s theft introduces envy and rivalry even among devas, setting up later chapters where Pṛthu’s power, restraint, and ultimate orientation toward spiritual instruction are highlighted. The episode functions as narrative tension and as a lesson that even dharmic power must remain subordinate to higher devotional and transcendental aims.
Sanat-kumāra is one of the four Kumāras—primordial sages renowned for jñāna and devotion. His meeting with Pṛthu signals the canto’s shift from external conquest to internal liberation: the ideal ruler culminates not merely in prosperity and order, but in receiving and embodying teachings that grant ānanda beyond material success. This encounter anchors kingship within the Bhāgavata telos—bhakti leading to realization.