Adhyaya 15
The Appearance and Coronation of King Pṛthu (Pṛthu-avatāra) and His Humble Refusal of Premature Praise
অধাৰ্মিক ৰজা বেণৰ পতন আৰু মৃত্যুৰ পিছত ব্ৰাহ্মণ আৰু ঋষিসকলে তেওঁৰ দেহ মথি ৰাজ্য-সঙ্কটৰ দেৱীয় সমাধান উলিয়ায়। তেওঁৰ বাহুৰ পৰা পুৰুষ-স্ত্ৰী যুগল—পৃথু আৰু অর্চি—প্ৰকট হয়; পৃথিবু বিষ্ণুৰ শাসনশক্তিৰ শক্ত্যাৱেশ অৱতাৰ, আৰু অর্চি শ্ৰীলক্ষ্মীৰ আংশিক প্ৰকাশ—যাতে ধৰ্ম আৰু সমৃদ্ধি একেলগে জগতলৈ ঘূৰি আহে। গন্ধৰ্বসকলে গায়, সিদ্ধসকলে পুষ্পবৃষ্টি কৰে; ব্ৰহ্মা আহি হাতৰ তলুৱাত চক্ৰচিহ্ন আৰু পদতলত পদ্মচিহ্ন আদি বিষ্ণুলক্ষণ দেখি পৃথিবুৰ অৱতাৰত্ব নিশ্চিত কৰে। ব্ৰাহ্মণসকলে ৰাজ্যাভিষেক সম্পন্ন কৰে; নদী, পৰ্বত আৰু দেৱগণে অস্ত্ৰ, ৰাজচিহ্ন, জ্ঞান-কৱচ আৰু ঐশ্বৰ্য উপহাৰ দি পৃথিবুক সৰ্বভৌম সম্ৰাট ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কিন্তু সূত-মাগধ-ৱন্দীৰ অতিশয় প্ৰশংসাত পৃথিবু সংযম দেখুৱাই—কৰ্মে যোগ্যতা প্ৰমাণ নোহোৱালৈকে অপ্রকট গুণাৰোপণ নমানি, স্তৱক পৰমেশ্বৰলৈ ঘূৰাই দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ तस्य पुनर्विप्रैरपुत्रस्य महीपते: । बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ! তাৰ পাছত পুত্ৰহীন মৃত ৰজা ৱেনৰ দুয়োটা বাহু ব্ৰাহ্মণ আৰু মহর্ষিসকলে পুনৰ মথিলে। তাৰ ফলত এজন পুৰুষ আৰু এজনী নাৰীৰ যুগল প্ৰকাশ পালে।
Verse 2
तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातमृषयो ब्रह्मवादिन: । ऊचु: परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम् ॥ २ ॥
সেই পুৰুষ-নাৰী যুগল জন্ম হোৱা দেখি বেদজ্ঞ ঋষিসকল পৰম সন্তুষ্ট হ’ল। তেওঁলোকে বুজিলে যে এই যুগল পৰমেশ্বৰ বিষ্ণুৰ অংশ-কলাৰ বিস্তাৰ; সেয়ে তেওঁলোক আনন্দে উল্লসিত হ’ল।
Verse 3
ऋषय ऊचु: एष विष्णोर्भगवत: कला भुवनपालिनी । इयं च लक्ष्म्या: सम्भूति: पुरुषस्यानपायिनी ॥ ३ ॥
ঋষিসকলে ক’লে—এই পুৰুষ সৰ্বভুবন পালনকাৰী ভগৱান বিষ্ণুৰ শক্তিৰ এক অংশ; আৰু এই নাৰী লক্ষ্মীদেৱীৰ অংশসম্ভূতি, যি প্ৰভুৰ পৰা কেতিয়াও বিচ্ছিন্ন নহয়।
Verse 4
अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यश: । पृथुर्नाम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवा: ॥ ४ ॥
এই দুজনৰ ভিতৰত এই পুৰুষ ৰজাসকলৰ মাজত প্ৰথম হ’ব আৰু নিজৰ যশ সৰ্বত্র বিস্তাৰ কৰিব। তাৰ নাম হ’ব পৃথু; তেওঁ মহাৰাজ পৃথুশ্ৰৱা হ’ব।
Verse 5
इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा । अर्चिर्नाम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती ॥ ५ ॥
এই দেৱী সুধন্তী; গুণ-ভূষণে এনেকৈ ভূষিতা যে পৰিধান কৰা অলংকাৰকো অধিক শোভা দিয়ে। তাইৰ নাম হ’ব অৰ্চি; এই বৰাৰোহা ভৱিষ্যতে পৃথুকেই স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 6
एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
পৃথুৰূপে এইজন সাক্ষাৎ হৰিৰ অংশ, লোকৰ ৰক্ষাৰ বাবে জন্ম লৈছে। আৰু প্ৰভুৰ নিত্যসঙ্গিনী অনপায়িনী শ্ৰীলক্ষ্মী অৰ্চিৰূপে আংশিক অৱতীৰ্ণ হৈ পৃথুৰ ৰাণী হ’ব।
Verse 7
मैत्रेय उवाच प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्वप्रवरा जगु: । मुमुचु: सुमनोधारा: सिद्धा नृत्यन्ति स्व:स्त्रिय: ॥ ७ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—প্ৰিয় বিদুৰজী, সেই সময়ত সকলো ব্ৰাহ্মণে পৃথু মহাৰাজক অতি উচ্চভাবে প্ৰশংসা কৰিলে; গন্ধৰ্বলোকৰ শ্ৰেষ্ঠ গায়কে তেওঁৰ কীৰ্তি গালে। সিদ্ধলোকবাসীয়ে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে, আৰু স্বৰ্গলোকৰ সুন্দৰী নাৰীসকলে আনন্দাৱেশত নৃত্য কৰিলে।
Verse 8
शङ्खतूर्यमृदङ्गाद्या नेदुर्दुन्दुभयो दिवि । तत्र सर्व उपाजग्मुर्देवर्षिपितृणां गणा: ॥ ८ ॥
আকাশত শঙ্খ, তূৰ্য, মৃদংগ আদি আৰু দুন্দুভিৰ ধ্বনি উঠিল। তেতিয়া দেবর্ষি, পিতৃগণ আৰু স্বৰ্গলোকৰ নানা গণ তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 9
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
জগদ্গুৰু ব্ৰহ্মা সকলো দেৱতা আৰু তেওঁলোকৰ অধিপতিসকলৰ সৈতে তাত আহিল। বৈন্যপুত্ৰ পৃথুৰ সোঁহাতত গদাধৰ বিষ্ণুৰ চিহ্ন আৰু পাদতলত পদ্মমুদ্ৰা দেখি ব্ৰহ্মাই বুজিলে—সেইজন শ্ৰীহৰিৰ অংশ-কলা। যাৰ কৰতলত চক্ৰচিহ্ন আদি থাকে, তাক পৰমেশ্বৰৰ অংশাৱতাৰ বুলি জানিব লাগে।
Verse 10
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवै: सहासृत्य सुरेश्वरै: । वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृत: ॥ ९ ॥ पादयोररविन्दं च तं वै मेने हरे: कलाम् । यस्याप्रतिहतं चक्रमंश: स परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
জগদ্গুৰু ব্ৰহ্মা দেৱতা আৰু তেওঁলোকৰ অধিপতিসকলৰ সৈতে তাত আহিল। পৃথুৰ সোঁহাতত গদাধৰ বিষ্ণুৰ চিহ্ন আৰু পাদতলত পদ্মমুদ্ৰা দেখি তেওঁ বুজিলে—সেইজন শ্ৰীহৰিৰ অংশ-কলা; যাৰ কৰতলত চক্ৰচিহ্ন আদি থাকে, তাক পৰমেশ্বৰৰ অংশাৱতাৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।
Verse 11
तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । आभिषेचनिकान्यस्मै आजह्रु: सर्वतो जना: ॥ ११ ॥
তাৰ পিছত বেদবিধিত নিষ্ঠ ব্ৰহ্মবাদী ব্ৰাহ্মণসকলে ৰজাৰ অভিষেক আৰম্ভ কৰিলে। সকলো দিশৰ পৰা লোকে অভিষেকৰ সকলো সামগ্ৰী আনি দিলে; এইদৰে সকলো সম্পূৰ্ণ হ’ল।
Verse 12
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गाव: खगा मृगा: । द्यौ: क्षिति: सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥ १२ ॥
নদী, সাগৰ, পৰ্বত-গিৰি, নাগ, গাই, খগ, মৃগ, দ্যুলোক, পৃথিৱী আৰু সকলো জীৱ—নিজ নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ৰজালৈ উপায়ন (উপহাৰ) সংগ্ৰহ কৰি আনিলে।
Verse 13
सोऽभिषिक्तो महाराज: सुवासा: साध्वलड़्क़ृत: । पत्न्यार्चिषालड्क़ृतया विरेजेऽग्निरिवापर: ॥ १३ ॥
এইদৰে মহাৰাজ পৃথু উৎকৃষ্ট বস্ত্ৰ-অলংকাৰ পিন্ধি অভিষিক্ত হৈ সিংহাসনত অধিষ্ঠিত হ’ল। অলংকৃত ৰাণী অর্চিৰ সৈতে তেওঁ দুয়ো অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিল।
Verse 14
तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् । वरुण: सलिलस्रावमातपत्रं शशिप्रभम् ॥ १४ ॥
তেতিয়া ধনদ কুবেৰ তেওঁক সোণৰ শ্ৰেষ্ঠ ৰাজাসন উপহাৰ দিলে। বৰুণদেৱে চন্দ্ৰপ্ৰভাৰ দৰে দীপ্ত এক ছত্ৰ দিলে, যাৰ পৰা সদায় সূক্ষ্ম জলকণা ঝৰে।
Verse 15
वायुश्च वालव्यजने धर्म: कीर्तिमयीं स्रजम् । इन्द्र: किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यम: ॥ १५ ॥
বায়ুদেৱে তেওঁক কেশ-চামৰৰ দুটা ব্যজন দিলে। ধৰ্মৰাজে কীৰ্তি বিস্তাৰ কৰা পুষ্পমালা দিলে। ইন্দ্ৰে উৎকৃষ্ট মুকুট দিলে, আৰু যমৰাজে জগত্-শাসনৰ বাবে সংযমন দণ্ড (ৰাজদণ্ড) উপহাৰ দিলে।
Verse 16
ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारमुत्तमम् । हरि: सुदर्शनं चक्रं तत्पत्न्यव्याहतां श्रियम् ॥ १६ ॥
ব্ৰহ্মাই তেওঁক ব্ৰহ্মজ্ঞানময় ৰক্ষাকৱচ দিলে, আৰু তেওঁৰ পত্নী ভাৰতী (সৰস্বতী) উৎকৃষ্ট হাৰ দিলে। হৰি (বিষ্ণু) সुदৰ্শন চক্ৰ দিলে, আৰু তেওঁৰ পত্নী লক্ষ্মীদেৱীয়ে অক্ষয়, অব্যাহত শ্ৰী-ঐশ্বৰ্য দান কৰিলে।
Verse 17
दशचन्द्रमसिं रुद्र: शतचन्द्रं तथाम्बिका । सोमोऽमृतमयानश्वांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् ॥ १७ ॥
ৰুদ্ৰ (শিৱ) এ দশ চন্দ্ৰচিহ্নযুক্ত খাপসহ তৰোৱাল দিলে, আৰু অম্বিকা (দুৰ্গা) এ শত চন্দ্ৰচিহ্নযুক্ত ঢাল দিলে। সোমদেৱে অমৃতময় অশ্ব দিলে আৰু ত্বষ্টা (বিশ্বকৰ্মা) এ অতি সুন্দৰ ৰথ উপহাৰ দিলে।
Verse 18
अग्निराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिषून् । भू: पादुके योगमय्यौ द्यौ: पुष्पावलिमन्वहम् ॥ १८ ॥
অগ্নিদেৱে ছাগলী আৰু গাইৰ শিঙেৰে নিৰ্মিত অজগৱ ধনু দিলে। সূৰ্যদেৱে সূৰ্যকিৰণৰ দৰে দীপ্ত বাণ দিলে। ভূৰ্লোকৰ অধিষ্ঠাত্ৰী দেৱতাই যোগময় পাদুকা দিলে, আৰু আকাশচাৰী দেৱতাসকলে বাৰে বাৰে পুষ্পমালা অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 19
नाट्यं सुगीतं वादित्रमन्तर्धानं च खेचरा: । ऋषयश्चाशिष: सत्या: समुद्र: शङ्खमात्मजम् ॥ १९ ॥
আকাশত বিচৰণ কৰা দেৱতাসকলে নাট্য, সুগীত, বাদ্যবিদ্যা আৰু ইচ্ছামতে অন্তৰ্ধান হোৱাৰ কৌশল দিলে। মহর্ষিসকলে সত্য আৰু অব্যৰ্থ আশীৰ্বাদ দিলে। সমুদ্ৰই সমুদ্ৰজাত শঙ্খ অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 20
सिन्धव: पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मन: । सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे ॥ २० ॥
সাগৰ, পৰ্বত আৰু নদীসকলে সেই মহাত্মাৰ বাবে ৰথ চলাবলৈ বাধাহীন পথ দিলে। আৰু সূত, মাগধ আৰু বন্দী স্তৱ-প্ৰশংসা কৰিবলৈ উপস্থিত হ’ল। তেওঁলোকে সকলেই নিজ নিজ কৰ্তব্য পালন কৰিবলৈ তেওঁৰ সন্মুখত আহিল।
Verse 21
स्तावकांस्तानभिप्रेत्य पृथुर्वैन्य: प्रतापवान् । मेघनिर्ह्रादया वाचा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ २१ ॥
সেই স্তৱকাৰসকলক দেখি প্ৰতাপশালী বেনপুত্ৰ ৰজা পৃথুৱে তেওঁলোকক অভিনন্দন জনাবলৈ মৃদু হাঁহিলে আৰু মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ কণ্ঠে এইদৰে ক’লে।
Verse 22
पृथुरुवाच भो: सूत हे मागध सौम्य वन्दिँ- ल्लोकेऽधुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात् । किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्यभूवन्वितथा गिरो व: ॥ २२ ॥
পৃথুৱে ক’লে—হে সৌম্য সূত, হে মাগধ, হে বন্দী! তোমালোকে যি গুণৰ কথা কৈছা, সেয়া এতিয়া মোৰ ভিতৰত স্পষ্ট নহয়। তেন্তে মোৰ আশ্ৰয়ত এই স্তৱ কিয় জুৰিব? মই নাচাওঁ যে তোমালোকৰ বাক্য মোৰ বিষয়ে বৃথা হওক; ই কোনো যোগ্যজনলৈ অৰ্পণ কৰাই উত্তম।
Verse 23
तस्मात्परोक्षेऽस्मदुपश्रुतान्यलं करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाच: । सत्युत्तमश्लोकगुणानुवादे जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्या: ॥ २३ ॥
সেয়ে, হে মধুৰবাক্য গায়কসকল, তোমালোকে মোৰ বিষয়ে যি গুণ শুনিছা, সেয়া যেতিয়া সত্যই মোৰ ভিতৰত প্ৰকাশ পাব, তেতিয়া উপযুক্ত সময়ত স্তোত্ৰ কৰা। উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ গুণানুবাদত নিষ্ঠ সজ্জনসকলে, যাৰ ভিতৰত গুণ নাই, তেনে মানুহক মিছা গুণ আৰোপ কৰি স্তৱ নকৰে।
Verse 24
महद्गुणानात्मनि कर्तुमीश: क: स्तावकै: स्तावयतेऽसतोऽपि । तेऽस्याभविष्यन्निति विप्रलब्धो जनावहासं कुमतिर्न वेद ॥ २४ ॥
এনে মহৎ গুণ ধাৰণ কৰিবলৈ সক্ষম বুদ্ধিমান মানুহে, সেই গুণ যদি সঁচাকৈ নাথাকে, তেন্তে অনুগামীসকলক দিয়ে নিজকে কেনেকৈ স্তৱ কৰাব? ‘ইয়াত ভৱিষ্যতে এই গুণ হব’ বুলি কোৱা প্ৰশংসা কেৱল প্ৰতাৰণা; আৰু যি মূৰ্খে তাক গ্ৰহণ কৰে, সি নাজানে যে লোকসকলে তাক উপহাস কৰিছে।
Verse 25
प्रभवो ह्यात्मन: स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुता: । ह्रीमन्त: परमोदारा: पौरुषं वा विगर्हितम् ॥ २५ ॥
যেনে মানবোধ আৰু মহোদাৰতা থকা মানুহে নিজৰ নিন্দনীয় কৰ্মৰ বৰ্ণনা শুনিবলৈ নচায়, তেনেকৈ অতি খ্যাতিমান আৰু শক্তিশালী মানুহেও নিজৰ প্ৰশংসা শুনিবলৈ ভাল নাপায়।
Verse 26
वयं त्वविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभि: । कर्मभि: कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत् ॥ २६ ॥
হে সূত আদি ভক্তসকল, এতিয়ালৈকে মই মোৰ শ্ৰেষ্ঠ কৰ্মৰ বাবে জগতত বিশেষ পৰিচিত নহয়, কিয়নো তোমালোকে গাব পৰা দৰে প্ৰশংসনীয় একো মই কৰা নাই। তেন্তে শিশুসমে মোৰ কৰ্মকথা গাবলৈ তোমালোকক মই কেনেকৈ নিয়োগ কৰিম?
Frequently Asked Questions
The churning is a dhārmic intervention to extract order from chaos after Vena’s misrule. Śāstrically, it shows that when adharma destabilizes society, the brāhmaṇas’ spiritual power and the Lord’s plan can reconstitute governance. Symbolically, it mirrors samudra-manthana: from disturbance, providence brings forth what is needed for universal maintenance—here, the righteous king Pṛthu and his śrī-sahacāriṇī, Arci.
Pṛthu is described as a partial manifestation empowered by Viṣṇu’s maintaining potency—fit to become the first among kings in exemplary rule—while Arci is a partial manifestation of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī), who is never separated from the Lord. Their pairing teaches that righteous sovereignty and prosperity must co-exist under divine alignment.
Brahmā observes auspicious marks associated with Viṣṇu—such as the cakra sign on the palm and lotus impressions on the soles—classical indicators in Purāṇic and āyur-physiognomic traditions that denote an avatāric or divinely empowered status. This establishes Pṛthu’s legitimacy beyond mere heredity.
The offerings depict cosmic cooperation when dharma is restored: each deva empowers the king’s service—protection (weapons), moral authority (scepter), fame aligned with virtue (garland), and inner protection (Brahmā’s ‘garment’ of spiritual knowledge). The message is that nature and heaven support a ruler who rules as Viṣṇu’s representative, not as an egoistic enjoyer.
Pṛthu rejects praise for qualities not yet demonstrated, calling it deceitful and ultimately insulting. He teaches that kīrtana and stuti must be truthful and properly directed: the Supreme Lord is the rightful object of unqualified glorification, while a human leader should accept praise only when earned through verifiable dhārmic action—an essential safeguard against royal vanity.