Adhyaya 14
King Vena’s Tyranny, the Sages’ Counsel, and the Birth of Niṣāda
অঙ্গৰাজ অঙ্গ অনুপস্থিত থাকাত সমাজ-শৃংখলা শিথিল হয়। ভৃগু আদি ঋষিসকলে ৰাণী সুনীথাৰ সন্মতিত, মন্ত্ৰীসকলৰ আশংকা সত্ত্বেও, বেনক সিংহাসনত বহুৱায়। আৰম্ভণিতে তেওঁৰ কঠোৰ দণ্ডত অপৰাধীসকল ভয় খায়; কিন্তু ঐশ্বৰ্য লাভ কৰি বেন অহংকাৰী হৈ যজ্ঞ-দান নিষিদ্ধ কৰি সমগ্ৰ ৰাজ্যত যজ্ঞ বন্ধ কৰায়। প্ৰজা একফালে ৰজাৰ অধৰ্ম, আনফালে পুনৰ উত্থিত চোৰ-ডাকাতৰ মাজত পীড়িত হয়। ঋষিসকলে ভাবে—ৰক্ষাৰ বাবে স্থাপন কৰা ৰজাই এতিয়া বিপদ। তেওঁলোকে নম্ৰভাৱে বুজায় যে ৰজাৰ বৈধতা প্ৰজাৰক্ষা, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম স্থাপন আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰা বিষ্ণু-আৰাধনা চলাই ৰখাত। বেন উপদেশ অগ্ৰাহ্য কৰি কয় যে ৰজাই পৰম পূজ্য, আৰু বিষ্ণুভক্তি তথা দেবতাসকলক নিন্দা কৰে। অধৰ্মে জগত দহিব বুলি নিশ্চিত হৈ ঋষিসকলে মন্ত্রবলেই তাক বধ কৰে। তাৰ মৃত্যুৰ পিছত অরাজকতা বাঢ়ে, লুণ্ঠন চলি যায়। অঙ্গবংশত শাসন অব্যাহত ৰাখিবলৈ ঋষিসকলে বেনৰ দেহ মন্থন কৰি ক’লা বামন বাহুকক জন্ম দিয়ে; তাক নিষাদ বোলা হয়—সিয়ে বেনৰ পাপ শোষণ কৰি আগলৈ ধৰ্মাত্মা পৃথুৰ আবিৰ্ভাৱ আৰু ধৰ্মস্থাপনৰ সেতু হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिन: । गोप्तर्यसति वै नृणां पश्यन्त: पशुसाम्यताम् ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বীৰ বিদুৰ! ভৃগু আদি মুনিসকল সদায় লোককল্যাণৰ কথা ভাবিছিল। ৰজা অঙ্গ অনুপস্থিত থাকাত প্ৰজাক ৰক্ষা কৰা কোনো গোপ্তা নাই বুলি দেখি, শাসক নাথাকিলে মানুহ নিয়মহীন হৈ পশুসদৃশ হ’ব বুলি তেওঁলোকে বুজিলে।
Verse 2
वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिन: । प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुव: ॥ २ ॥
তাৰ পাছত ব্ৰহ্মবাদী মুনিসকলে বীৰমাতা সুনীথাক আহ্বান কৰিলে। তেওঁৰ অনুমতিত তেওঁলোকে প্ৰজাৰ সন্মত বেনক পৃথিৱীৰ অধিপতি কৰি সিংহাসনত অভিষেক কৰিলে।
Verse 3
श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् । निलिल्युर्दस्यव: सद्य: सर्पत्रस्ता इवाखव: ॥ ३ ॥
বেন যে অতি কঠোৰ আৰু নিষ্ঠুৰ শাসক—এই কথা শুনি, সি সিংহাসনত উঠাৰ খবৰ পোৱাৰ লগে লগে চোৰ-ডকাইতসকল তৎক্ষণাৎ ভয়ত লুকাই পৰিল। সাপ দেখিলে ভয় পোৱা ইঁদুৰ যেন লুকায়, তেনেকৈ সিহঁত ইফালে-সিফালে গোপন হ’ল।
Verse 4
स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभि: । अवमेने महाभागान् स्तब्ध: सम्भावित: स्वत: ॥ ४ ॥
ৰাজসিংহাসনত আৰূঢ় হৈ সি অষ্টবিধ ঐশ্বৰ্য্যে মদোন্মত্ত হ’ল। মিথ্যা গৰ্বে মহাভাগসকলক অৱমাননা কৰিলে।
Verse 5
एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विप: । पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी ॥ ५ ॥
ঐশ্বৰ্য্যে মদান্ধ হৈ সি লাগামছাড়া হাতিৰ দৰে ৰথত উঠি ৰাজ্যজুৰি ঘূৰি ফুৰিলে; যেন আকাশ-পৃথিৱী কঁপাই তুলিছে।
Verse 6
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजा: क्वचित् । इति न्यवारयद्धर्मं भेरीघोषेण सर्वश: ॥ ६ ॥
সি ঘোষণা কৰিলে—“হে দ্বিজসকল, এতিয়া ক’তাও যজ্ঞ নকৰিবা, দান নিদিবা, ঘৃতাহুতি নকৰিবা।” এইদৰে ভেৰীঘোষে সৰ্বত্র ধৰ্মকর্ম বন্ধ কৰিলে।
Verse 7
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् । विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचु: स्म सत्रिण: ॥ ७ ॥
দুৰ্বৃত্ত বেণৰ কুকাৰ্য দেখি যজ্ঞকৰ্তা মুনিসকলে ভাবিলে—লোকৰ ওপৰত মহাবিপদ আহি আছে। কৃপাৰে তেওঁলোকে পৰস্পৰে পৰামৰ্শ কৰিলে।
Verse 8
अहो उभयत: प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् । दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयो: ॥ ८ ॥
হায়! লোকসকল উভয় দিশৰ পৰা মহাবিপদত পৰিছে—যেন কাঠৰ দুয়ো মূৰত আগুন জ্বলিলে মাজৰ পিঁপড়াবোৰ বিপন্ন হয়; তেনেকৈ একফালে দায়িত্বহীন ৰজা, আনফালে চোৰ-দস্যু।
Verse 9
अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हण: । ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम् ॥ ९ ॥
অৰাজকতাৰ ভয়ত আমি এই অযোগ্য বেণক ৰজা পাতিছিলো, কিন্তু এতিয়া ৰজাৰ পৰাই ভয়ৰ সৃষ্টি হৈছে। এনে পৰিস্থিতিত প্ৰজাসকলৰ মংগল কেনেকৈ হ’ব?
Verse 10
अहेरिव पय:पोष: पोषकस्याप्यनर्थभृत् । वेन: प्रकृत्यैव खल: सुनीथागर्भसम्भव: ॥ १० ॥
সাপক গাখীৰ খুউৱাৰ দৰে, এই দুষ্ট ৰজাক পোহপাল দিয়াটো পোহপাল দিওঁতাৰ বাবেও বিপদজনক। সুনীথাৰ গৰ্ভৰ পৰা জন্ম হোৱা বাবে বেণ স্বভাৱতে দুষ্ট।
Verse 11
निरूपित: प्रजापाल: स जिघांसति वै प्रजा: । तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत् ॥ ११ ॥
আমি তেওঁক প্ৰজাপালক হিচাপে নিযুক্তি দিছিলো, কিন্তু তেওঁ প্ৰজাসকলকহে হত্যা কৰিব বিচাৰিছে। তথাপিও আমি তেওঁক শান্ত কৰা উচিত যাতে তেওঁৰ পাপে আমাক স্পৰ্শ নকৰে।
Verse 12
तद्विद्वद्भिरसद्वृत्तो वेनोऽस्माभि: कृतो नृप: । सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत् । लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्याम: स्वतेजसा ॥ १२ ॥
আমি তেওঁৰ দুষ্ট স্বভাৱৰ বিষয়ে জানিছিলো, তথাপিও আমি বেণক ৰজা পাতিছিলো। যদি তেওঁ আমাৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ নকৰে, তেন্তে লোকনিন্দাত দগ্ধ হোৱা তেওঁক আমি নিজৰ তেজেৰে ভস্ম কৰি দিম।
Verse 13
एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यव: । उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभि: ॥ १३ ॥
এনে সিদ্ধান্ত লৈ, নিজৰ খং লুকুৱাই ৰাখি মুনিসকলে ৰজা বেণৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁলোকে মিঠা কথাৰে তেওঁক শান্ত কৰিলে আৰু ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 14
मुनय ऊचु: नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भो: । आयु:श्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम् ॥ १४ ॥
মুনিসকলে ক’লে—হে শ্ৰেষ্ঠ ৰাজন, আমাৰ হিতোপদেশ মনোযোগেৰে শুনা। তেনে কৰিলে, হে তাত, তোমাৰ আয়ু, শ্ৰী, বল আৰু কীৰ্তি বৃদ্ধি পাব।
Verse 15
धर्म आचरित: पुंसां वाङ्मन:कायबुद्धिभि: । लोकान् विशोकान् वतरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम् ॥ १५ ॥
যিসকলে বাক্, মন, দেহ আৰু বুদ্ধিৰে ধৰ্ম আচৰণ কৰে, তেওঁলোকে শোকৰহিত লোকসমূহ লাভ কৰে। জড়াসক্তি ত্যাগ কৰি তেওঁলোকে অনন্ত সুখ পায়।
Verse 16
स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षण: । यस्मिन् विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति ॥ १६ ॥
হে বীৰ, সেয়ে প্ৰজাৰ কল্যাণৰ লক্ষণস্বৰূপ ধৰ্ম তোমাৰ কাৰণে নষ্ট নহওক। সেয়া নষ্ট হ’লে ৰজা নিশ্চিতভাৱে ঐশ্বৰ্য আৰু ৰাজপদৰ পৰা পতিত হয়।
Verse 17
राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्य: प्रजा नृप: । रक्षन्यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते ॥ १७ ॥
হে ৰাজন, যি ৰজা দুষ্ট মন্ত্ৰী আৰু চোৰ-দস্যুৰ উপদ্ৰৱৰ পৰা প্ৰজাক ৰক্ষা কৰে আৰু ন্যায়েৰে বলি (কৰ) গ্ৰহণ কৰে, সি ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োতে আনন্দ ভোগ কৰে।
Verse 18
यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितै: ॥ १८ ॥
যাৰ ৰাজ্য আৰু নগৰত বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্মত স্থিত জনসাধাৰণে নিজ নিজ কৰ্তব্যৰ দ্বাৰা ভগৱান যজ্ঞপুৰুষ (শ্ৰীহৰি)ক পূজা কৰে, সেই ৰজাই ধৰ্মাত্মা বুলি গণ্য।
Verse 19
तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावन: । परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥ १९ ॥
হে মহাভাগ! ৰজাই নিজৰ শাসনত বিশ্বাত্মা, ভূতভাবন, জগতৰ আদিকাৰণ শ্ৰীভগৱানৰ পূজা হোৱা দেখিলে, ভগৱান সন্তুষ্ট হন।
Verse 20
तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे । लोका: सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृता: ॥ २० ॥
জগতৰ ঈশ্বৰে শ্ৰীভগৱান সন্তুষ্ট হলে কি অপ্রাপ্য থাকে? সেয়ে লোকপাল দেৱতা আৰু তেওঁলোকৰ লোকবাসীয়ে আদৰে বলি-উপহাৰ অৰ্পণ কৰে।
Verse 21
तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥ २१ ॥
হে ৰাজন! সকলো লোকত হোৱা সকলো যজ্ঞৰ ফলভোগী, অধিদেৱতাসহ, সেই শ্ৰীভগৱানেই। তেওঁ ত্ৰয়ী-বেদময়, সকলো সম্পদৰ স্বামী আৰু তপস্যাৰ পৰম লক্ষ্য। সেয়ে আপোনাৰ মঙ্গলৰ বাবে দেশবাসীক নানা যজ্ঞত নিয়োজিত কৰি সদায় যজ্ঞাৰ্পণৰ দিশে পথ দেখুৱাব লাগে।
Verse 22
यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि- र्वितायमानेन सुरा: कला हरे: । स्विष्टा: सुतुष्टा: प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २२ ॥
আপোনাৰ ৰাজ্যত যেতিয়া দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলে যজ্ঞ বিস্তাৰ কৰি কৰে, তেতিয়া হৰিৰ কলাৰূপ দেৱতাসকল তাতে অতি সন্তুষ্ট হৈ আপোনাৰ ইচ্ছিত ফল প্ৰদান কৰে। সেয়ে হে বীৰ, যজ্ঞ ৰোধ কৰি দেৱতাসকলক অৱমাননা কৰা উচিত নহয়।
Verse 23
वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिन: । ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते ॥ २३ ॥
ৱেন ক’লে—হায়! তোমালোক অতি বালিশ; অধৰ্মকো ধৰ্ম বুলি মানিছা। যি ভৰণ-পোষণ কৰা সত্য স্বামীক ত্যাগ কৰি পৰপুৰুষক স্বামী বুলি পূজা কৰে, তোমালোকো তেনেকুৱাই।
Verse 24
अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् । नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥
যিসকল মূঢ় লোকে ৰজাৰূপে অৱস্থিত ঈশ্বৰক অৱজ্ঞা কৰি পূজা নকৰে, তেওঁলোকে ইহলোকে আৰু পৰলোকে কোনো মঙ্গল-সুখ নাপায়।
Verse 25
को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी । भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥ २५ ॥
তোমালোকে যাক ‘যজ্ঞপুৰুষ’ বুলি কোৱা, সি কোন? দেৱতাসকলৰ প্ৰতি তোমালোকৰ এই ভক্তি স্বামীৰ স্নেহ ত্যাগ কৰা কুলটা নাৰীৰ জাৰৰ প্ৰতি আসক্তিৰ দৰে।
Verse 26
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ, বায়ু, যম, সূৰ্য, পৰ্জন্য, কুবেৰ, সোম (চন্দ্ৰ), পৃথিৱীৰ অধিষ্ঠাত্রী দেৱতা, অগ্নি, বৰুণ আৰু বৰ-শাপ দিব পৰা অন্য দেৱসকল—সকলোৱে ৰজাৰ দেহত বাস কৰে; সেয়ে ৰজা ‘সৰ্বদেৱময়’।
Verse 27
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ, বায়ু, যম, সূৰ্য, পৰ্জন্য, কুবেৰ, সোম (চন্দ্ৰ), পৃথিৱীৰ অধিষ্ঠাত্রী দেৱতা, অগ্নি, বৰুণ আৰু বৰ-শাপ দিব পৰা অন্য দেৱসকল—সকলোৱে ৰজাৰ দেহত বাস কৰে; সেয়ে ৰজা ‘সৰ্বদেৱময়’।
Verse 28
तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सरा: । बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्य: कोऽग्रभुक्पुमान् ॥ २८ ॥
সেয়ে, হে বিপ্ৰসকল, মোৰ প্ৰতি মত্সৰ ত্যাগ কৰি তোমালোকৰ কৰ্মকাণ্ডেৰে মোকেই পূজা কৰা আৰু মোকেই বলি-উপহাৰ আগবঢ়োৱা। মোৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ হৈ প্ৰথম হৱি গ্ৰহণ কৰা আন কোন আছে?—এনেদৰে বেণ ৰজাই ক’লে।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्ययमति: पापीयानुत्पथं गत: । अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गल: ॥ २९ ॥
মৈত্রেয় মুনিয়ে ক’লে: এইদৰে পাপময় জীৱন আৰু কুপথত যোৱাৰ বাবে ৰজাৰ বুদ্ধি ভ্ৰষ্ট হৈছিল আৰু তেওঁ সকলো মংগলৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল। ঋষিসকলে অতি শ্ৰদ্ধাৰে কৰা অনুৰোধ তেওঁ প্ৰত্যাখ্যান কৰিলে।
Verse 30
इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजा: पण्डितमानिना । भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधु: ॥ ३० ॥
হে বিদুৰ! নিজকে মহাপণ্ডিত বুলি ভবা সেই মূৰ্খ ৰজাই ঋষিসকলক অপমান কৰিলে। ৰজাৰ কথাত মৰ্মাহত হৈ ঋষিসকল তেওঁৰ ওপৰত অত্যন্ত ক্ৰোধিত হ’ল।
Verse 31
हन्यतां हन्यतामेष पाप: प्रकृतिदारुण: । जीवञ्जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम् ॥ ३१ ॥
সকলো ঋষিয়ে চিঞৰি ক’লে: ইয়াক মাৰি পেলাওক! ইয়াক মাৰি পেলাওক! ই স্বভাৱতে অত্যন্ত ক্ৰুৰ আৰু পাপী। যদি ই জীয়াই থাকে, তেন্তে ই সমগ্ৰ জগতখনক ভস্ম কৰি পেলাব।
Verse 32
नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् । योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रप: ॥ ३२ ॥
সাধু ঋষিসকলে ক’লে: এই দুৰাচাৰী আৰু নিৰ্লজ্জ ব্যক্তিজন ৰাজসিংহাসনত বহাৰ যোগ্য নহয়। সি ইমানেই লাজহীন যে যজ্ঞপতি ভগৱান বিষ্ণুকো নিন্দা কৰাৰ সাহস কৰিছে।
Verse 33
को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् । प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजन: ॥ ३३ ॥
এই অমংগলকাৰী বেণৰ বাহিৰে আন কোনে ভগৱান বিষ্ণুক নিন্দা কৰিব? যাৰ কৃপাত জীৱই সকলো ধৰণৰ সম্পদ আৰু ঐশ্বৰ্য লাভ কৰে।
Verse 34
इत्थं व्यवसिता हन्तुमृषयो रूढमन्यव: । निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया ॥ ३४ ॥
এইদৰে গোপন ক্ৰোধ প্ৰকাশ কৰি মহর্ষিসকলে তৎক্ষণাৎ ৰজাক বধ কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। অচ্যুতৰ নিন্দাৰ ফলত বেনা আগতেই মৃতপ্ৰায় হৈছিল; সেয়ে অস্ত্ৰ নোলোৱাকৈ, কেৱল উচ্চ হুঙ্কাৰধ্বনিয়ে ঋষিসকলে তাক নিধন কৰিলে।
Verse 35
ऋषिभि: स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् । सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती ॥ ३५ ॥
ঋষিসকল নিজ নিজ আশ্ৰমলৈ উভতি যোৱাৰ পিছত, বেনাৰ মাতৃ সুনীথা পুত্ৰ-মৃত্যুত গভীৰ শোকত পৰিল। তেওঁ মন্ত্রযোগ আৰু কিছুমান দ্ৰব্যৰ প্ৰয়োগে পুত্ৰৰ মৃতদেহ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ স্থিৰ কৰিলে।
Verse 36
एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलाप्लुता: । हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुरुपविष्टा: सरित्तटे ॥ ३६ ॥
এদিনাখন সেই মুনিসকলে সৰস্বতীৰ জলে স্নান কৰি যজ্ঞাগ্নিত আহুতি দি নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে। তাৰপিছত নদীৰ তীৰত বহি পৰম পুৰুষ আৰু তেওঁৰ লীলাসমূহৰ পবিত্ৰ কথাবাৰ্তা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 37
वीक्ष्योत्थितांस्तदोत्पातानाहुर्लोकभयङ्करान् । अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुव: ॥ ३७ ॥
সেই সময়ত দেশত লোকভয়ংকৰ নানা উপদ্ৰৱ উঠিল, যিয়ে সমাজত আতংক সৃষ্টি কৰিছিল। সেয়া দেখি ঋষিসকলে পৰস্পৰে ক’লে—ৰজা মৃত, জগত ৰক্ষকহীন; চোৰ-দস্যুৰ কাৰণে সাধাৰণ জনৰ ওপৰত যেন অমঙ্গল নপৰে।
Verse 38
एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् । पांसु: समुत्थितो भूरिश्चोराणामभिलुम्पताम् ॥ ३८ ॥
ঋষিসকলে এইদৰে আলোচনা কৰি থাকোঁতেই তেওঁলোকে সকলো দিশৰ পৰা ধূলিৰ ডাঙৰ ঘূৰ্ণি উঠা দেখিলে। নাগৰিকক লুটিবলৈ ব্যস্ত চোৰ-দস্যুসকল দৌৰাদৌৰি কৰাতেই সেই ধূলি উৰিছিল।
Verse 39
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
বেণ ৰজাৰ মৃত্যুৰ ফলত লোকসমাজত মহা উপদ্ৰৱ উঠিছে বুলি মুনিসকলে বুজিলে। শাসন নথকাৰ বাবে জনপদ অরাজক হৈ পৰিল; চোৰ‑দুষ্টসকলে পৰস্পৰ হত্যাত উদ্যত হৈ জনসাধাৰণৰ ধন লুণ্ঠন কৰিছিল; শক্তিমান হ’লেও মুনিসকলে ইয়াক অনুচিত বুলি ভাবি দমন নকৰিলে।
Verse 40
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
অরাজক জনপদত প্ৰজাসকল দুৰ্বলচিত্ত হৈ পৰিল আৰু সমগ্ৰ দেশ চোৰেৰে ভৰি থকা যেন হ’ল। মুনিসকলে নিজৰ শক্তিৰে লোকক ৰোধ কৰিব পাৰিলেও দোষ দেখি আৰু স্বধৰ্ম ভাবি তাক অনুচিত বুলি মানিলে।
Verse 41
ब्राह्मण: समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षक: । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा ॥ ४१ ॥
ব্ৰাহ্মণ সমদৰ্শী আৰু শান্ত হ’লেও দীনজনক অৱহেলা কৰা তাৰ কৰ্তব্য নহয়। অৱহেলাত তাৰ ব্ৰহ্মতেজ ক্ষয় হয়, যেন ফাটা পাত্ৰৰ পৰা গাখীৰ সৰি যায়।
Verse 42
नाङ्गस्य वंशो राजर्षेरेष संस्थातुमर्हति । अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रया: ॥ ४२ ॥
মুনিসকলে স্থিৰ কৰিলে যে ৰাজর্ষি অঙ্গৰ বংশধাৰা ৰোধ কৰা উচিত নহয়; কিয়নো এই বংশৰ নৃপসকল অমোঘবীৰ্য আৰু কেশৱৰ আশ্ৰিত—ভগৱদ্ভক্তিত স্বাভাৱিকভাৱে প্ৰৱণ।
Verse 43
विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपते: । ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नर: ॥ ४३ ॥
এনেদৰে সিদ্ধান্ত কৰি ঋষিসকলে মৃত বেণ ৰজাৰ দেহৰ উৰু অংশক বিধিমতে প্ৰবল বেগে মন্থন কৰিলে। সেই মন্থনৰ ফলত তাতেই ‘বাহুক’ নামৰ এক বামনাকৃতি পুৰুষ জন্মিল।
Verse 44
काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनु: । ह्रस्वपान्निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धज: ॥ ४४ ॥
ৱেন ৰজাৰ উৰুৰ পৰা জন্ম লোৱা সেই ব্যক্তি ‘বাহুক’ নামে পৰিচিত হ’ল। তাৰ বৰ্ণ কাকৰ দৰে ক’লা; অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ অতি খৰ্ব, বাহু-পা সৰু, হনু ডাঙৰ, নাক চেপেটা, চকু ৰক্তিম আৰু চুলি তাম্ৰবৰ্ণ আছিল।
Verse 45
तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् । निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४५ ॥
সেইজন দীন আৰু বিনীত হৈ নত হৈ ক’লে, “মই কি কৰিম?” ঋষিসকলে ক’লে, “বহা (নিষীদ)।” এইদৰে সি ‘নিষাদ’ নামে পৰিচিত হৈ নৈষাদ বংশৰ পিতা হ’ল।
Verse 46
तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचरा: । येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४६ ॥
নিষাদ জন্ম হোৱাৰ লগে লগে সি ৱেনৰ ঘোৰ পাপকৰ্মৰ ফলভাৰ নিজৰ ওপৰত গ্ৰহণ কৰিলে। সেয়ে নৈষাদসকল চুৰি, লুণ্ঠন আৰু শিকাৰ আদি পাপকর্মত লিপ্ত থাকে আৰু তেওঁলোকক পাহাৰ-অৰণ্যতহে বাস কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হয়।
Frequently Asked Questions
The sages perceived that without a ruler, society would become unregulated and vulnerable to thieves and rogue elements—an anarchy that would rapidly destroy dharma. In rāja-dharma terms, imperfect kingship can seem preferable to no kingship. Their later regret underscores a Bhāgavatam principle: political necessity cannot override moral qualification for leadership, because an adharmic ruler can become a greater calamity than external criminals.
In the Bhāgavatam’s framework, yajña is not mere ritualism; it sustains reciprocal harmony between humans, devas (as administrative powers), and the Supreme Lord as the ultimate enjoyer of sacrifice. By stopping sacrifice, charity, and offerings, Vena severed the religious economy that stabilizes varṇāśrama duties and divine satisfaction. The result is both inner decline (loss of spiritual culture) and outer breakdown (law-and-order deterioration and fear-driven social unrest).
Vena’s claim is the theological error of conflating delegated authority with the Absolute. While śāstra describes the king as embodying administrative aspects of various devas (a functional representation of cosmic governance), this does not make him Bhagavān. Vena turns a symbolic principle into self-worship, rejects Viṣṇu-yajña, and commits blasphemy—thereby violating the Bhāgavatam’s central axiom that all power is subordinate to the Supreme Lord.
The text presents brāhmaṇa-śakti: the potency of truth-aligned speech and mantra, rooted in tapas (austerity), purity, and realization. Their “high-sounding words” function as a sanctioned spiritual force, not personal vengeance. The narrative also implies a moral jurisprudence: when a ruler becomes a systemic threat to dharma and blasphemes the Lord, saintly authority may enact extraordinary correction to prevent wider catastrophe.
Niṣāda (first named Bāhuka) emerges when the sages churn Vena’s thigh, producing a being who immediately takes on the karmic residue of Vena’s sins. Symbolically, the “thigh” indicates a lower, supporting stratum of the social body, and the resulting Naiṣāda lineage is described as inclined toward activities like hunting and plundering. The episode frames a purification mechanism: extracting sin before generating a righteous successor, thereby preparing the state for restoration of dharma.