Adhyaya 13
Dhruva-vaṁśa Continuation: Utkala’s Renunciation, Aṅga’s Sacrifice, and the Birth of Vena (Prelude to Pṛthu)
ধ্ৰুৱ মহাৰাজ বিষ্ণুলোকলৈ গমন কৰাৰ পাছত ভক্তিত বিহ্বল বিদুৰে প্ৰচেতাসকল আৰু নাৰদে ধ্ৰুৱ-গৌৰৱ গীত কৰা বিষয়ে মৈত্ৰেয়ক সোধে। মৈত্ৰেয় ধ্ৰুৱবংশৰ ধাৰাবাহিকতা বৰ্ণনা কৰে—উৎকল ব্ৰহ্মানুভৱ আৰু ভক্তিযোগত লীন হৈ ৰাজ্য গ্ৰহণ নকৰে; জাগতিক লোকৰ দৃষ্টিত সি উন্মত্ত যেন লাগে, সেয়ে বৎসৰ ৰজা হয় আৰু বংশ চাক্ষুষ মনুলৈকে গৈ, পাছত অঙ্গৰ ঘৰত ভেনৰ জন্ম হয়। তাৰ পাছত কাহিনী বংশাৱলীৰ পৰা সংকটলৈ ঘূৰে—অঙ্গৰ অশ্বমেধত দেৱতাসকলে হবি গ্ৰহণ নকৰে; কাৰণ পুত্ৰহীনতাৰ সৈতে জড়িত কৰ্মবিঘ্ন। যজ্ঞ হৰি (বিষ্ণু)লৈ অৰ্পণ কৰাত ঋত্বিজসকলে দিব্য প্ৰসাদ লাভ কৰি পুত্ৰ উৎপন্ন কৰে, কিন্তু ভেন নিষ্ঠুৰ আৰু অধাৰ্মিক হৈ উঠে। ফলত অঙ্গে ৰাজ্য-গৃহ ত্যাগ কৰি বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰে; প্ৰজাৰ শোক আৰু ঋষিসভাই ভেনৰ শাসন, ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে সংঘাত আৰু পৰৱৰ্তী ক্ৰমত পৃথুৰ প্ৰাকট্যৰ ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥
সূত ক’লে—কৌষাৰবি (মৈত্রেয়) ঋষিয়ে বৰ্ণনা কৰা ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ বৈকুণ্ঠপদলৈ আৰোহণ শুনি বিদুৰৰ হৃদয়ত অধোক্ষজ ভগৱানৰ প্ৰতি ভক্তিভাৱ অতি প্ৰবল হৈ উঠিল। তেতিয়া তেওঁ পুনৰ মৈত্রেয়ক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 2
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে সুব্ৰত, সেই প্ৰচেতাসসকল কোন আছিল? তেওঁলোক কাৰ সন্তান, কোন বংশত প্ৰখ্যাত, আৰু তেওঁলোকে মহাসত্র যজ্ঞ ক’ত কৰিছিল?
Verse 3
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येन प्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥
বিদুৰে ক’লে—মই দেবদৰ্শনপ্ৰাপ্ত মহাভাগৱত নাৰদ মুনিকেই শ্ৰেষ্ঠ ভক্ত বুলি মানো। তেঁৱেই হৰিৰ পৰিচৰ্যাৰ পাঞ্চৰাত্ৰ বিধি আৰু ক্ৰিয়াযোগ উপদেশ দিছিল।
Verse 4
स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥
স্বধৰ্মনিষ্ঠ ভক্তসকলে যজ্ঞপুৰুষ ভগৱানক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ যজ্ঞাদি কৰ্মে আৰাধনা কৰি থাকোঁতে, নাৰদ মুনিয়ে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ দিৱ্য গুণসমূহ কীৰ্তন কৰিলে।
Verse 5
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! তাত দেবৰ্ষি নাৰদে যি যি ভগৱৎকথা বৰ্ণনা কৰিছিল আৰু প্ৰভুৰ কীৰ্তন যিদৰে কৰিছিল, সেয়া শুনিবলৈ মই অতি আগ্ৰহী। অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব।
Verse 6
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥
মৈত্ৰেয় ঋষিয়ে ক’লে—হে বিদুৰ! মহাৰাজ ধ্ৰুৱ বনলৈ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত, তেওঁৰ পুত্ৰ উৎকল পিতাৰ সৰ্বভৌম ঐশ্বৰ্যযুক্ত অধিৰাজাসন গ্ৰহণ কৰিবলৈ ইচ্ছা নকৰিলে।
Verse 7
स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
জন্মৰ পৰাই উৎকল শান্তচিত্ত, নিঃসঙ্গ আৰু সমদৰ্শী আছিল। তেওঁ জগতত ব্যাপ্ত পৰমাত্মাক দেখিছিল আৰু সমগ্ৰ জগতক পৰমাত্মাৰ ভিতৰত অৱস্থিত দেখিছিল।
Verse 8
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
পৰব্ৰহ্মৰ জ্ঞানৰ বিস্তাৰৰ দ্বাৰা তেওঁ শৰীৰৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিছিল। ভক্তিযোগৰ অগ্নিৰে কৰ্মৰ মল দগ্ধ কৰি তেওঁ কেৱল পৰমাত্মাক দৰ্শন কৰিছিল।
Verse 9
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
পৰব্ৰহ্মৰ জ্ঞানৰ বিস্তাৰৰ দ্বাৰা তেওঁ শৰীৰৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিছিল। ভক্তিযোগৰ অগ্নিৰে কৰ্মৰ মল দগ্ধ কৰি তেওঁ কেৱল পৰমাত্মাক দৰ্শন কৰিছিল।
Verse 10
जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥
যদিও তেওঁ প্ৰকৃততে তেনে নাছিল, তথাপি পথৰ সাধাৰণ মানুহে উৎকলক মূৰ্খ, অন্ধ, বধিৰ আৰু উন্মাদ বুলি ভাবিছিল। তেওঁ ছাইৰে ঢকা জুইৰ দৰে আছিল।
Verse 11
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥
এই কাৰণে মন্ত্ৰী আৰু পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠ সদস্যসকলে উৎকলক বুদ্ধিহীন আৰু উন্মাদ বুলি ভাবিছিল। সেয়েহে তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভাতৃ, ভ্ৰমিৰ পুত্ৰ বৎসৰক ৰজা পতা হ'ল।
Verse 12
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
ৰজা বৎসৰৰ স্বৰ্বীথি নামৰ এগৰাকী অতি মৰমৰ পত্নী আছিল। তেওঁ পুষ্পাৰ্ণ, তিগ্মকেতু, ইষ, উৰ্জ, বসু আৰু জয় নামৰ ছয়জন পুত্ৰক জন্ম দিছিল।
Verse 13
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥
পুষ্পাৰ্ণৰ দুজনী পত্নী আছিল—প্ৰভা আৰু দোষা। প্ৰভাৰ তিনিজন পুত্ৰ জন্মিল—প্ৰাতৰ, মধ্যন্দিন আৰু সায়ম।
Verse 14
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
দোষাৰ তিনিজন পুত্ৰ—প্ৰদোষ, নিশিথ আৰু ব্যুষ্ট। ব্যুষ্টৰ পত্নী পুষ্কৰিণীৰ গৰ্ভে সৰ্বতেজা নামৰ মহাতেজস্বী পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 15
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
সৰ্বতেজাৰ পত্নী আকূতিৰ গৰ্ভে চাক্ষুষ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল; মন্বন্তৰৰ অন্তত তেওঁ ষষ্ঠ মনু হ’ল। চাক্ষুষ মনুৰ মহিষী নড্বলা (বিৰজা) এই নিৰ্দোষ পুত্ৰসকল জন্ম দিলে—পুরু, কুত্স, ত্ৰিত, দ্যুম্ন, সত্যবান, ঋত, ব্ৰত, অগ্নিষ্টোম, অতীৰাত্ৰ, প্ৰদ্যুম্ন, শিবি আৰু উল্মুক।
Verse 16
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
সৰ্বতেজাৰ পত্নী আকূতিৰ গৰ্ভে চাক্ষুষ নামৰ পুত্ৰ জন্মিল; মন্বন্তৰৰ অন্তত তেওঁ ষষ্ঠ মনু হ’ল। চাক্ষুষ মনুৰ মহিষী নড্বলা (বিৰজা) এই নিৰ্দোষ পুত্ৰসকল জন্ম দিলে—পুরু, কুত্স, ত্ৰিত, দ্যুম্ন, সত্যবান, ঋত, ব্ৰত, অগ্নিষ্টোম, অতীৰাত্ৰ, প্ৰদ্যুম্ন, শিবি আৰু উল্মুক।
Verse 17
उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
উল্মুকে পত্নী পুষ্কৰিণীৰ গৰ্ভে ছয়জন উত্তম পুত্ৰ জন্ম দিলে। তেওঁলোকৰ নাম—অঙ্গ, সুমনা, খ্যাতি, ক্রতু, অঙ্গিৰা আৰু গয়।
Verse 18
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
অঙ্গৰ পত্নী সুনীথাই বেন নামৰ অতি দুষ্ট স্বভাৱৰ পুত্ৰক জন্ম দিলে। বেনৰ দুশ্চৰিত্ৰ দেখি ৰাজর্ষি অঙ্গ বিমনা হৈ নগৰ-ৰাজ্য ত্যাগ কৰি অৰণ্যলৈ গ’ল।
Verse 19
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
হে বিদুৰ, মহর্ষিসকলৰ শাপবাক্য বজ্ৰৰ দৰে অজেয়। ক্ৰোধত তেওঁলোকে ৰজা বেনক শাপ দিলে আৰু সি মৃত্যুবৰণ কৰিলে। ৰজা নথকাৰ বাবে চোৰ-দস্যু বাঢ়িল, ৰাজ্য অশাসিত হ’ল আৰু প্ৰজাসকল ভীষণ কষ্ট পালে। সেয়া দেখি ঋষিসকলে বেনৰ সোঁ হাতক মন্থনদণ্ড কৰি মন্থন কৰিলে, আৰু নাৰায়ণৰ অংশৰূপে পৃথু নামৰ আদ্য ক্ষিতীশ্বৰ প্ৰকাশ পালে।
Verse 20
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
ৰজা নথকাৰ বাবে চোৰ-দস্যুৱে প্ৰজাক পীড়া দিলে; ৰাজ্য অশাসিত হ’ল আৰু লোকসকল ভীষণ দুখী হ’ল। তেতিয়া ঋষিসকলে বেনৰ সোঁ হাত মন্থন কৰি নাৰায়ণৰ অংশৰূপে পৃথু নামৰ আদ্য ক্ষিতীশ্বৰক প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 21
विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে সাধু, শীলনিধি, ব্ৰাহ্মণ্যধৰ্মপ্ৰিয় মহাত্মা! ইমান সজ্জন ৰজা অঙ্গৰ কেনেকৈ বেনৰ দৰে দুষ্ট পুত্ৰ হ’ল, যাৰ বাবে তেওঁ বিমনা হৈ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি গ’ল?
Verse 22
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥
বিদুৰে সুধিলে—ধৰ্মত নিপুণ মুনিসকলে বেনক লক্ষ্য কৰি কি কাৰণে দণ্ডব্ৰতধাৰী ৰজা বেনৰ ওপৰত ব্ৰহ্মদণ্ডৰূপ শাপ প্ৰয়োগ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে?
Verse 23
नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥
ৰাজাই কেতিয়াবা পাপময় কাম কৰা যেন লাগিলেও প্ৰজাই কেতিয়াও ৰজাক অপমান কৰা উচিত নহয়। কিয়নো নিজৰ তেজ আৰু পৰাক্ৰমে ৰজা আন সকলো শাসকতকৈ অধিক প্ৰভাৱশালী।
Verse 24
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, অনুগ্ৰহ কৰি মোক সুনীথাৰ পুত্ৰ বেনৰ সকলো আচৰণ কওক। আপুনি অতীত-ভৱিষ্যৎসহ সকলো বিষয়ত পাৰদৰ্শী; মই শ্ৰদ্ধাৱান ভক্ত, সেয়ে দয়া কৰি ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 25
मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥
শ্ৰী মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ, ৰাজর্ষি অঙ্গই মহাক্ৰতু অশ্বমেধ যজ্ঞ আয়োজন কৰিছিল। ব্ৰহ্মবাদী ঋত্বিজে দেৱতাক আহ্বান কৰিলেও, চেষ্টা সত্ত্বেও কোনো দেৱতা সেই যজ্ঞত নাহিল, প্ৰকাশো নহ’ল।
Verse 26
तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥
তেতিয়া যজ্ঞস্থলত থকা ঋত্বিজসকল বিস্মিত হৈ যজমান ৰজা অঙ্গক ক’লে—হে ৰাজন, আমি ঘৃত আদি হৱি বিধিপূৰ্বক আহুতি দিছোঁ; তথাপি দেৱতাই তাক গ্ৰহণ কৰা নাই।
Verse 27
राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥
হে ৰাজন, আপুনি শ্ৰদ্ধাৰে সংগ্ৰহ কৰা হৱি-সামগ্ৰী সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ আৰু নিৰ্দোষ; তাত কোনো দোষ নাই। আৰু ইয়াত থকা ধৃতব্ৰত ব্ৰাহ্মণসকলে বৈদিক ছন্দ-মন্ত্ৰ অযাতযাম, অৰ্থাৎ ত্ৰুটিহীনভাৱে, বিধিপূৰ্বক উচ্চাৰণ কৰিছে।
Verse 28
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥
হে ৰাজন, দেৱতাসকলৰ অপমান বা অৱহেলা হোৱা কোনো কাৰণ আমি অণুমাত্ৰো নেদেখোঁ; তথাপি যজ্ঞৰ সাক্ষী দেৱতাসকলে নিজৰ ভাগ গ্ৰহণ নকৰে—কিয় এনেকুৱা হৈছে আমি নাজানো।
Verse 29
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—দ্বিজসকলৰ বাক্য শুনি যজমান ৰজা অঙ্গ অতি বিষণ্ণ হ’ল। তেতিয়া তেওঁলোকৰ অনুমতি লৈ নীৰৱতা ভাঙি যজ্ঞমণ্ডপত উপস্থিত সকলো ঋত্বিজক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 30
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
ৰজা অঙ্গে ক’লে—আহ্বান কৰা সত্ত্বেও দেৱতাসকল নাহে, আৰু ইয়াত নিজৰ গ্ৰহণীয় ভাগো গ্ৰহণ নকৰে। হে সদসস্পতিসকল, কওক, মই কি অপৰাধ কৰিছোঁ?
Verse 31
सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥
সদসস্পতিসকলে ক’লে—হে নৰদেৱ, এই জীৱনত আপোনাৰ মনতেও পাপৰ লেশমাত্ৰ নাই; আপুনি একেবাৰে অপৰাধী নহয়। কিন্তু পূৰ্বজন্মৰ এটা পাপ আছে, যাৰ ফলত সকলো গুণ থাকিলেও আপুনি নিঃসন্তান।
Verse 32
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
সেয়ে হে নৃপ, আপোনাৰ মঙ্গল হওক। আপুনি শীঘ্ৰে সুপুত্ৰলাভৰ উপায় গ্ৰহণ কৰক। পুত্ৰকামনাৰে আপুনি যি যজ্ঞ কৰিব, যজ্ঞভোক্তা পৰমেশ্বৰ প্ৰসন্ন হৈ আপোনাক পুত্ৰ দান কৰিব।
Verse 33
तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥
যেতিয়া পুত্ৰলাভৰ কামনাৰে যজ্ঞপুৰুষ স্বয়ং হৰিক আহ্বান কৰা হয়, তেতিয়া সকলো দেৱতাও তেওঁৰ সৈতে আহি যজ্ঞত নিজৰ নিজৰ ভাগ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 34
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥
মানুহে যি যি কামনা কৰে, আৰাধিত হৰিয়ে সেই সেই কামনা দান কৰে; যেনেকৈ আৰাধনা, তেনেকৈয়ে ফলৰ উদয় হয়।
Verse 35
इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
এইদৰে বিপ্ৰসকলে ৰজা অঙ্গৰ সন্তানলাভৰ বাবে স্থিৰ কৰি, সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অৱস্থিত শিপিবিষ্ট বিষ্ণুক পুৰোডাশ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 36
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
অগ্নিত আহুতি দিয়া মাত্ৰেই যজ্ঞবেদীৰ পৰা এজন পুৰুষ উদ্ভৱ হ’ল—সোণৰ মালা আৰু শুভ্ৰ বস্ত্ৰধাৰী—আৰু সোণৰ পাত্ৰত দুধত সিদ্ধ পায়স লৈ।
Verse 37
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥
বিপ্ৰসকলৰ অনুমতি লৈ উদাৰবুদ্ধি ৰজাই জোৰা হাতত সেই অন্নপ্ৰসাদ ল’লে, সেয়া ঘ্ৰাণ কৰি আনন্দিত হৈ তাৰ এটা অংশ পত্নীক দিলে।
Verse 38
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
যদিও ৰাণীৰ কোনো সন্তান নাছিল, সেই পুংসৱন অন্ন ভক্ষণ কৰাৰ পাছত তেওঁ গৰ্ভৱতী হ’ল আৰু যথাসময়ত এটি পুত্ৰ সন্তান প্ৰসৱ কৰিলে।
Verse 39
स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥
সেই ল’ৰাজনে তেওঁৰ ককাক (মাকৰ দেউতাক) মৃত্যুৰ পদাংক অনুসৰণ কৰিছিল, যি অধৰ্মৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছিল; সেয়েহে তেওঁ অত্যন্ত অধাৰ্মিক হৈ পৰিছিল।
Verse 40
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥
সেই নিষ্ঠুৰ ল’ৰাজনে ধনু-কাড় লৈ হাবিলৈ গৈ নিৰীহ হৰিণবোৰক হত্যা কৰিছিল। মানুহে তেওঁক দেখি চিঞৰিছিল, 'সৌৱা নিষ্ঠুৰ বেণ আহিছে! সৌৱা নিষ্ঠুৰ বেণ আহিছে!'
Verse 41
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
সেই ল’ৰাজন ইমানেই নিষ্ঠুৰ আছিল যে সমনীয়া ল’ৰাবোৰৰ লগত খেলি থাকোঁতে সিহঁতক পশুৰ দৰে নিৰ্দয়ভাৱে হত্যা কৰিছিল।
Verse 42
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥
নিজ পুত্ৰ বেণৰ নিষ্ঠুৰ আচৰণ দেখি ৰজা অংগই তেওঁক শুধৰাবলৈ নানা ধৰণে শাস্তি দিছিল, কিন্তু তেওঁক সৎ পথলৈ আনিব নোৱাৰিলে। সেয়েহে ৰজা অত্যন্ত মৰ্মাহত হ’ল।
Verse 43
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
ৰাজাই মনে মনে ভাবিলে—যিসকলৰ পুত্ৰ নাই, তেওঁলোক নিশ্চয় ধন্য। পূৰ্বজন্মত ভগৱানক আৰাধনা কৰিছিল বুলিয়েই কুপুত্ৰজনিত অসহ্য দুখ তেওঁলোকে ভোগ নকৰে।
Verse 44
यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥
কুপুত্ৰৰ বাবে মানুহৰ কীৰ্তি লুপ্ত হয় আৰু পাপময় অপকীৰ্তি বাঢ়ে। ঘৰত তাৰ অধৰ্মে সকলোৰে মাজত বিবাদ জন্মায়, আৰু তাৰ পৰা অন্তহীন উদ্বেগহে হয়।
Verse 45
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥
যি বিবেচক আৰু বুদ্ধিমান, সি এনে মূল্যহীন পুত্ৰক কিয় কামনা কৰিব? এনে পুত্ৰ জীৱৰ বাবে মোহৰ বন্ধন, আৰু তাৰ বাবে ঘৰেই ক্লেশদায়ক হয়।
Verse 46
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥
তাৰপিছত ৰজাই ভাবিলে—সুপুত্ৰতকৈ কুপুত্ৰেই ভাল; কিয়নো সুপুত্ৰে ঘৰৰ প্ৰতি আসক্তি বঢ়ায়, কুপুত্ৰে নুবঢ়ায়। কুপুত্ৰে ঘৰক নৰকৰ দৰে কৰি তোলে, সেয়ে বুদ্ধিমান মানুহ সহজে ঘৰৰ পৰা নিৰ্বেদ লাভ কৰে।
Verse 47
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा- न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
এনেদৰে ভাবি ৰজা অঙ্গ ৰাতি ঘুমাব নোৱাৰিলে আৰু গৃহজীৱনৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ নিৰাসক্ত হ’ল। এদিন গভীৰ নিশীথত শয্যা এৰি উঠি, গভীৰ নিদ্ৰাত শুই থকা ভেনৰ মাতৃ (পত্নী)ক ত্যাগ কৰি, মহাসমৃদ্ধ ৰাজ্যৰ প্ৰতি সকলো আসক্তি পৰিত্যাগ কৰি, কাকো নেদেখাকৈ নীৰৱে ঘৰ এৰি অৰণ্যলৈ গ’ল।
Verse 48
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा: पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥
ৰাজাই বৈৰাগ্যৰে গৃহ ত্যাগ কৰি গ’ল বুলি জানি প্ৰজা, পুৰোহিত, মন্ত্ৰী, বন্ধু আদি গভীৰ শোকত কাতৰ হ’ল। তেওঁলোকে সৰ্বত্র তেওঁক বিচাৰিলে, যেন অদক্ষ যোগীয়ে নিজৰ অন্তৰত গূঢ় পৰমাত্মাক অনুসন্ধান কৰে।
Verse 49
अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते- र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
সৰ্বত্র বিচাৰিও ৰজাৰ কোনো চিন নাপাই নাগৰিকসকল হতাশ হ’ল। তেওঁলোকে নগৰলৈ উভতি আহিল; ৰজাৰ অনুপস্থিতিৰ বাবে তাত দেশৰ মহর্ষিসকল সমবেত হৈছিল। অশ্ৰুসজল নয়নে তেওঁলোকে ঋষিসকলক প্ৰণাম কৰি ৰজা ক’তো নাপোৱাৰ কথা বিস্তাৰে জনালে।
Frequently Asked Questions
Vidura’s question introduces the next major narrative arc (the Pracetās and their devotional achievements). The Bhāgavata uses this inquiry as a hinge: from Dhruva’s concluded episode to the continuation of dynastic history that will intersect with the Pracetās, Nārada, and the restoration of dharma through exemplary rulers.
The text presents Utkala as internally fixed in self-realization—seeing the Supersoul in all and all in the Supersoul—while externally indifferent to social performance. Like “fire covered with ashes,” his spiritual potency is concealed; worldly observers misread his nonconformity as incapacity, illustrating how transcendence can be misunderstood when judged by material norms.
The priests diagnose no present offense in Aṅga’s conduct or ritual execution, but identify a prior-life karmic impediment manifesting as childlessness. Since yajña is meant for Hari as the ultimate enjoyer, they redirect the sacrifice toward Viṣṇu; when Hari is properly worshiped, the demigods—being His empowered administrators—naturally receive their shares.
Bhāgavata theology allows for complex karmic inheritance and the autonomy of the jīva: a virtuous parent may receive a difficult progeny due to residual karma and the incoming soul’s dispositions. The narrative uses this to teach detachment, the limits of material arrangements, and the need for divine-centered dharma rather than mere social respectability.
Aṅga’s renunciation is triggered by grief and disillusionment with Vena’s incorrigible cruelty, revealing how adharma in leadership corrodes the very purpose of rulership. His disappearance creates a power vacuum, leading to social disorder and the sages’ intervention—setting up Vena’s later actions, his punishment, and the eventual advent of Pṛthu as dharma-restorer.