Adhyaya 12
Dhruva’s Benediction from Kuvera and His Ascension to Viṣṇuloka (Dhruvaloka)
যক্ষসকলৰ ওপৰত ধ্ৰুৱৰ তীব্ৰ প্ৰতিশোধৰ পাছত এই অধ্যায়ে ক্ষত্ৰিয় ক্ৰোধৰ পৰা বৈষ্ণৱ সংযমলৈ কাহিনী ঘূৰাই আনে। উপদেশে ধ্ৰুৱৰ ৰোষ শমে আৰু কুবেৰ প্ৰকট হৈ তেওঁক বৰদান কৰে। কুবেৰ ‘কাল’ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰি কয়—কাল ভগৱানৰ উপকৰণ; দেহাভিমানজনিত ‘মই-তুমি’ ভ্ৰান্তিয়েই সংসাৰৰ মূল। ধ্ৰুৱে ভক্তিময় বৰ বাছি লয়—ভগৱানত অচল শ্ৰদ্ধা আৰু নিৰন্তৰ স্মৰণ, যাৰ দ্বাৰা অজ্ঞান-সমুদ্ৰ পাৰ হ’ব পাৰি। তেওঁ ধৰ্মৰে ৰাজ্য শাসন কৰি যজ্ঞপ্ৰধান গৃহস্থধৰ্ম পালন কৰে; পাছত জগতক মায়া-স্বপ্নসদৃশ বুলি বুজি বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰি বদৰিকাশ্ৰমত যোগসমাধিত লীন হয়। সমাধিত মুক্তিলক্ষণ প্ৰকাশ পায়; বিষ্ণুৰ পাৰ্ষদ নন্দ-সুনন্দ দিৱ্য বিমানে আহি তেওঁক বিষ্ণুলোকলৈ লৈ যায়—অভূতপূৰ্ব প্ৰাপ্তি। ধ্ৰুৱে মৃত্যুক জয় কৰি মাতৃ সুনীতিকো চিন্তা কৰে; তেখেত্ৰীয়েও গমনলাভ পায়। সপ্তৰ্ষিলোক অতিক্ৰম কৰি ধ্ৰুৱলোক স্থাপিত হয়। ধ্ৰুৱকথা শ্ৰৱণফল—পবিত্ৰতা, সমৃদ্ধি আৰু ভক্তি; বিশেষকৈ শুভদিনত নিষ্কামভাবে পাঠ কৰিলে। আগলৈ প্ৰচেতাস আদি বংশকথাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा- दपेतमन्युं भगवान्धनेश्वर: । तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरै: संस्तूयमानो न्यवदत्कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—হে বিদুৰ, ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ক্ৰোধ শমিল আৰু তেওঁ যক্ষবধ সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ কৰিলে। এই সংবাদ শুনি ধনাধিপতি ভগৱান কুবেৰ তাত উপস্থিত হ’ল। যক্ষ, কিন্নৰ আৰু চাৰণসকলৰ স্তৱত, কৃতাঞ্জলি হৈ থকা ধ্ৰুৱক তেওঁ সম্বোধন কৰিলে।
Verse 2
धनद उवाच भो भो: क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यज: ॥ २ ॥
ধনদ (কুবেৰ) ক’লে—হে ক্ষত্ৰিয় বংশৰ নিষ্পাপ সন্তান, মই তোমাৰ ওপৰত অতি সন্তুষ্ট। কিয়নো পিতামহৰ আদেশত তুমি ত্যাগ কৰা দুষ্কৰ বৈৰো পৰিত্যাগ কৰিলা; সেয়ে মই বৰ প্ৰীত।
Verse 3
न भवानवधीद्यक्षान्न यक्षा भ्रातरं तव । काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयो: ॥ ३ ॥
আচলতে তুমি যক্ষসকলক হত্যা কৰা নাই, আৰু যক্ষসকলেও তোমাৰ ভায়েক হত্যা কৰা নাই; কিয়নো সকলো প্ৰাণীৰ উদয়-লয়ৰ পৰম কাৰণ ভগৱানৰ কাল-শক্তিয়েই।
Verse 4
अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि । स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ ॥ ४ ॥
দেহবোধৰ আধাৰত ‘মই’ ‘তুমি’ বুলি হোৱা অপাৰ্থ ভেদবুদ্ধি অজ্ঞানৰ ফল। ই স্বপ্নৰ দৰে মিথ্যা ভাৱে ভাসে; আৰু এই ভ্ৰান্তিৰ দ্বাৰাই বন্ধন আৰু জন্ম-মৰণৰ পৰম্পৰা চলি থাকে।
Verse 5
तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५ ॥
হে ধ্ৰুৱ, আগবাঢ়ি আহা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। ইন্দ্ৰিয়াতীত অধোক্ষজ ভগৱান সকলো জীৱৰ অন্তৰ্যামী আত্মা আৰু সকলোৰে আশ্ৰয়-স্বৰূপ; সেয়ে তেওঁৰ দিব্য বিগ্ৰহত শৰণ লৈ ভক্তিসেৱা আৰম্ভ কৰা।
Verse 6
भजस्व भजनीयाङ्घ्रि मभवाय भवच्छिदम् । युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥
সেয়ে পূজনীয় চৰণযুক্ত প্ৰভুৰ ভজন কৰা; তেৱেঁই সংসাৰ-বন্ধন ছেদনকাৰী। গুণময়ী আত্মমায়া-শক্তিৰ সৈতে যুক্ত হৈও তেৱেঁই তাৰ কৰ্মত নিৰ্লিপ্ত; জগতৰ সকলো তেওঁৰ অচিন্ত্য শক্তিতেই ঘটে।
Verse 7
वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कित: । वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो- रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥
হে ৰাজা ধ্ৰুৱ, উত্তানপাদৰ পুত্ৰ, তোমাৰ মনত যি কামনা আছে, নিঃশংকচিতভাৱে মোৰ পৰা বিচাৰা। পদ্মনাভ ভগৱানৰ চৰণত তোমাৰ নিৰন্তৰ প্ৰেমভক্তি সেৱাৰ কথা আমি শুনিছোঁ; সেয়ে তুমি বৰৰ যোগ্য।
Verse 8
मैत्रेय उवाच स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामति: । हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तम: ॥ ८ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ, যক্ষৰাজ কুবেৰ যেতিয়া বৰ বিচাৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিলে, তেতিয়া মহাভাগৱত আৰু মহামতী ধ্ৰুৱ মহাৰাজে হৰিত অচল স্মৃতি-নিষ্ঠাৰ বৰ বিচাৰিলে; যাৰ দ্বাৰা মানুহে দুৰতিক্ৰম অজ্ঞান-অন্ধকাৰো সহজে পাৰ হয়।
Verse 9
तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्तत: । पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥
ইডভিডাৰ পুত্ৰ কুবেৰ ধ্ৰুৱৰ ওপৰত অতি প্ৰসন্ন হ’ল; আনন্দচিত্তে তেওঁ বিচৰা বৰ দান কৰিলে। তাৰ পাছত ধ্ৰুৱে চাই থাকোঁতে তেওঁ অন্তৰ্ধান হ’ল, আৰু ধ্ৰুৱ মহাৰাজো নিজৰ ৰাজধানীলৈ উভতি গ’ল।
Verse 10
अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥
গৃহত অৱস্থান কৰা সময়ত ধ্ৰুৱ মহাৰাজে সকলো যজ্ঞৰ ভোক্তা যজ্ঞেশ্বৰ শ্ৰী বিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ বহু দক্ষিণাসহ বহু মহাযজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে। বিধিসম্মত যজ্ঞ বিশেষকৈ বিষ্ণুৰ প্ৰীতিৰ বাবে; তেৱেঁই যজ্ঞৰ লক্ষ্য আৰু ফলদাতা।
Verse 11
सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् । ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে সৰ্বাধাৰ, সৰ্বাত্মা অচ্যুতৰ প্ৰতি তীব্ৰ আৰু অবিৰত ভক্তি বহন কৰিলে। ভক্তিসেৱাত ৰত হৈ তেওঁ দেখিলে—সেই বিভু সকলো জীৱৰ ভিতৰত অৱস্থিত আৰু সকলো বস্তু তেওঁৰ ভিতৰতে স্থিত।
Verse 12
तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् । गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजा: ॥ १२ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজ সদ্গুণে সমৃদ্ধ, ভগৱদ্ভক্তসকলৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল, দীন-নিৰ্দোষৰ প্ৰতি দয়ালু আৰু ধৰ্মৰ সেতুবন্ধ ৰক্ষক আছিল। সেইবাবে প্ৰজাই তেওঁক নিজৰ প্ৰত্যক্ষ পিতৃ বুলি মানিলে।
Verse 13
षट्त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् । भोगै: पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम् ॥ १३ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে ছত্রিশ হাজাৰ বছৰ ধৰি পৃথিৱীমণ্ডল শাসন কৰিলে। ভোগৰ দ্বাৰা তেওঁ পুণ্যফল ক্ষয় কৰিলে, আৰু তপস্যা-নিৰ্ভোগৰ দ্বাৰা অশুভফল ক্ষয় কৰিলে।
Verse 14
एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रिय: । त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥
এইদৰে ইন্দ্ৰিয়সংযমী মহাত্মা ধ্ৰুৱ মহাৰাজে বহু বছৰ ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই ত্ৰিবৰ্গৰ অনুকূলে কৰ্ম সম্পাদন কৰি সময় কটালে। তাৰ পাছত তেওঁ ৰাজসিংহাসনৰ দায়িত্ব পুত্ৰক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 15
मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि । अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে বুজিলে যে এই বিশ্ব পৰমেশ্বৰৰ বাহ্য মায়াৰে ৰচিত; সেয়ে ই স্বপ্ন আৰু গন্ধৰ্ব-নগৰৰ দৰে জীৱক মোহিত কৰে।
Verse 16
आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश- मन्त:पुरं परिविहारभुवश्च रम्या: । भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम् ॥ १६ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে দেহ, পত্নী, সন্তান, সুহৃদ, সেনা, সমৃদ্ধ ভঁৰাল, অন্তঃপুৰ আৰু ৰম্য বিনোদভূমিসমূহক মায়াৰ সৃষ্টি বুলি মানিলে; মহাসাগৰবেষ্টিত সমগ্ৰ ভূ-মণ্ডলব্যাপী ৰাজ্য কালের অধীন বুলি জানি ত্যাগ কৰি হিমালয়ৰ বদৰিকাশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 17
तस्यां विशुद्धकरण: शिववार्विगाह्य बद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहृताक्ष: । स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ ॥ १७ ॥
বদৰিকাশ্ৰমত ধ্ৰুৱ মহাৰাজে স্ফটিক সদৃশ পবিত্ৰ জলে স্নান কৰি ইন্দ্ৰিয়সমূহ সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ কৰিলে। আসন বেঁধি, যোগাভ্যাসে প্ৰাণবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰি, মনৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয় প্ৰত্যাহাৰ কৰিলে। তাৰপিছত ভগৱানৰ অর্চা-বিগ্ৰহ—ভগৱানৰ যথাৰ্থ প্ৰতিরূপ—ত চিত্ত একাগ্ৰ কৰি ধ্যান কৰোঁতে তেওঁ পূৰ্ণ সমাধিত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 18
भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान: । विक्लिद्यमानहृदय: पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्ग: ॥ १८ ॥
হৰি ভগৱানত অজস্ৰ ভক্তিপ্ৰবাহ বোৱাত ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ চকুৰ পৰা আনন্দাশ্ৰু অবিৰাম ববলৈ ধৰিলে। হৃদয় গলি গ’ল, সৰ্বাঙ্গে ৰোমাঞ্চ উঠিল। ভক্তি-সমাধিত তেওঁ দেহস্মৃতি হেৰুৱালে; এইদৰে তেওঁ তৎক্ষণাৎ জড়বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’ল।
Verse 19
स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुव: । विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९ ॥
মুক্তিৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পোৱামাত্ৰ ধ্ৰুৱে আকাশৰ পৰা নামি অহা অতি সুন্দৰ এটা বিমান দেখিলে; উদিত পূৰ্ণচন্দ্ৰৰ দৰে ই দহো দিশ আলোকিত কৰিছিল।
Verse 20
तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ । स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ ॥ २० ॥
তাত ধ্ৰুৱ মহাৰাজে বিমানে ভগৱান বিষ্ণুৰ দুজন অতি সুন্দৰ পাৰ্ষদক দেখিলে। তেওঁলোক চতুৰ্ভুজ, শ্যামবৰ্ণ, কিশোৰ; তেওঁলোকৰ চকু ৰক্তিম পদ্মৰ দৰে। হাতে গদা, দেহত মনোহৰ বসন, মুকুট, হাৰ, কঙ্কণ আৰু কুণ্ডলেৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 21
विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा- वभ्युत्थित: साध्वसविस्मृतक्रम: । ननाम नामानि गृणन्मधुद्विष: पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलि: ॥ २१ ॥
তেওঁলোক পৰমেশ্বৰৰ সোজা সেৱক বুলি বুজি ধ্ৰুৱ মহাৰাজ তৎক্ষণাৎ উঠি দাঁড়াল; কিন্তু বিস্ময় আৰু তাড়াহুড়াত আদৰণিৰ বিধি পাহৰি গ’ল। সেয়ে তেওঁ কৰযোৰে প্ৰণাম কৰি মধুদ্বিষ প্ৰভুৰ পবিত্ৰ নাম গাই গুণগান কৰিলে।
Verse 22
तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् । सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतु: पुष्करनाभसम्मतौ ॥ २२ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ চিত্ত সদায় শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদ্মপাদত নিবিষ্ট আছিল। তেওঁ কৰযোৰে, বিনয়ে মূৰ নত কৰি থিয় হৈ আছিল। তেতিয়া পুষ্কৰনাভ প্ৰভুৰ প্ৰিয় অন্তৰঙ্গ সেৱক নন্দ আৰু সুনন্দ আনন্দময় হাঁহি লৈ ওচৰলৈ আহি এইদৰে ক’লে।
Verse 23
सुनन्दनन्दावूचतु: भो भो राजन्सुभद्रं ते वाचं नोऽवहित: शृणु । य: पञ्चवर्षस्तपसा भवान्देवमतीतृपत् ॥ २३ ॥
নন্দ আৰু সুনন্দ ক’লে— হে ৰাজন, তোমাৰ মঙ্গল হওক। আমাৰ কথা মনোযোগেৰে শুনা। তুমি যেতিয়া কেৱল পাঁচ বছৰীয়া আছিলা, তেতিয়া কঠোৰ তপস্যাৰে তুমি ভগৱানক অতি সন্তুষ্ট কৰিছিলা।
Verse 24
तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिण: । पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ २४ ॥
আমি সেই দেৱৰ পাৰ্ষদ, যিজন সমগ্ৰ জগতৰ ধাতা আৰু যাঁৰ হাতে শাৰ্ঙ্গ ধনু আছে। তোমাক ভগৱৎপদ—আধ্যাত্মিক ধাম—লৈ নিবলৈ আমাক বিশেষভাৱে নিযুক্ত কৰি পঠোৱা হৈছে।
Verse 25
सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षतारा: परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥
বিষ্ণুপদ লাভ কৰা অতি দুৰ্লভ, কিন্তু তোমাৰ তপস্যাই তুমি তাক জয় কৰিছা। যি পৰম ধাম ঋষি আৰু দেৱতাসকলেও সহজে নাপায়, তাক কেৱল দর্শন কৰিবলৈ সূৰ্য-চন্দ্ৰ, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ আৰু তাৰামণ্ডলী তাৰ পৰিক্ৰমা কৰে। এতিয়া আহা; তাত যোৱাৰ বাবে তুমি স্বাগতম।
Verse 26
अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् । आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥
হে ধ্ৰুৱৰাজ! তোমাৰ পিতৃসকল বা আন কোনোবাই কেতিয়াও সেই লোক লাভ কৰা নাই। য’ত স্বয়ং ভগৱান বিষ্ণু বাস কৰে, সেই বিষ্ণুলোক সকলো লোকৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ আৰু সমগ্ৰ জগতৰ বাবে বন্দনীয়। আহা; তাক অধিষ্ঠান কৰি তাত চিৰকাল বাস কৰা।
Verse 27
एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना । उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि ॥ २७ ॥
হে অমৰসম! নিৰ্বাচিত স্তৱেৰে পূজিত আৰু সকলো জীৱৰ শিৰোমণি উত্তমশ্লোক ভগৱানে এই শ্ৰেষ্ঠ বিমান প্ৰেৰণ কৰিছে। ইয়াত আৰোহণ কৰিবলৈ তুমি যোগ্য।
Verse 28
मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो- र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रिय: । कृताभिषेक: कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—ভগৱানৰ অতি প্ৰিয় ধ্ৰুৱ মহাৰাজে বৈকুণ্ঠৰ মুখ্য পাৰ্ষদসকলৰ মধুৰ বাক্য শুনি তৎক্ষণাৎ পবিত্ৰ স্নান কৰিলে, উপযুক্ত অলংকাৰ ধাৰণ কৰি নিত্য মঙ্গলকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে। তাৰ পাছত তাত উপস্থিত মুনিসকলক প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকৰ আশীৰ্বাদ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 29
परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च । इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम् ॥ २९ ॥
আৰোহণৰ আগতে ধ্ৰুৱ মহাৰাজে সেই শ্ৰেষ্ঠ বিমানটোক পূজা কৰিলে, তাৰ পৰিক্ৰমা কৰিলে আৰু বিষ্ণুৰ পাৰ্ষদসকলকো প্ৰণাম কৰিলে। তেতিয়াই তেওঁৰ দেহ গলিত সোণৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ উঠিল। এইদৰে তেওঁ দিব্য বিমানত উঠিবলৈ সম্পূৰ্ণ প্ৰস্তুত হ’ল।
Verse 30
तदोत्तानपद: पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् । मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३० ॥
তেতিয়া উত্তানপাদৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱে মৃত্যুৰূপ অন্তকক সন্মুখত আহি থকা দেখিলে। মৃত্যুক তুচ্ছ জ্ঞান কৰি সি তাৰ মূৰ্ধ্নিত পদ স্থাপন কৰি ঘৰসম বৃহৎ দিব্য বিমানত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 31
तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादय: । गन्धर्वमुख्या: प्रजगु: पेतु: कुसुमवृष्टय: ॥ ३१ ॥
তেতিয়া আকাশত দুন্দুভি, মৃদংগ আৰু পণৱৰ নিনাদ উঠিল। মুখ্য গন্ধৰ্বসকলে গীত গালে, আৰু দেৱতাসকলে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ওপৰত ধাৰাৰ দৰে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 32
स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुव: । अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ३२ ॥
ধ্ৰুৱে দিব্য বিমানত বহি স্বৰ্লোকলৈ যাত্ৰা কৰিবলৈ লওঁতেই দীন মাতৃ সুনীতিক স্মৰণ কৰিলে। সি ভাবিলে, “মই একাকী বৈকুণ্ঠলৈ কেনেকৈ যাম, মোৰ দুখীয়া মাতৃক এৰি?”
Verse 33
इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ । दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ মনৰ ভাব বুজি বৈকুণ্ঠলোকৰ শ্ৰেষ্ঠ পাৰ্ষদ নন্দ আৰু সুনন্দে তাক দেখুৱালে যে মাতৃ সুনীতি অন্য এটা বিমানত আগবাঢ়ি গৈ আছে।
Verse 34
तत्र तत्र प्रशंसद्भि: पथि वैमानिकै: सुरै: । अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमै: क्रमशो ग्रहान् ॥ ३४ ॥
অন্তৰীক্ষপথে আগবাঢ়ি ধ্ৰুৱ মহাৰাজে ক্ৰমে ক্ৰমে গ্ৰহসমূহ দেখিলে। পথত বিমানস্থ দেৱতাসকলে প্ৰশংসা কৰি কৰি বৰষুণৰ দৰে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 35
त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि । परस्ताद्यद् ध्रुवगतिर्विष्णो: पदमथाभ्यगात् ॥ ३५ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজ দেৱযানে ত্ৰিলোকী আৰু সপ্তৰ্ষিমুনিসকলৰ লোকো অতিক্ৰম কৰি, তাৰো ওপৰে ভগৱান বিষ্ণুৰ ধ্ৰুৱগতিৰূপ নিত্যধাম লাভ কৰিলে।
Verse 36
यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते । यन्नाव्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥
যি বৈকুণ্ঠলোক স্বয়ংজ্যোতিময়, যাৰ পোহৰত ত্ৰিলোক সৰ্বতো উজ্জ্বল হয়—সেই লোক দয়াহীন লোকে লাভ নকৰে; যিসকলে সদায় জীৱহিতত ৰত, তেওঁলোকেই তাত গমন কৰে।
Verse 37
शान्ता: समदृश: शुद्धा: सर्वभूतानुरञ्जना: । यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा: ॥ ३७ ॥
যিসকল শান্ত, সমদৰ্শী, শুদ্ধ-পবিত্ৰ আৰু সকলো জীৱক সন্তুষ্ট কৰাৰ কৌশল জানে, আৰু অচ্যুতভক্তসকলৰ সৈতে মাত্ৰ বন্ধুত্ব ৰাখে—তেওঁলোকেই সহজে অচ্যুতপদ লাভ কৰে।
Verse 38
इत्युत्तानपद: पुत्रो ध्रुव: कृष्णपरायण: । अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामल: ॥ ३८ ॥
এইদৰে উত্তানপাদ মহাৰাজৰ মহৎ পুত্ৰ, কৃষ্ণপৰায়ণ ধ্ৰুৱ মহাৰাজ, ত্ৰিলোকৰ অৱস্থাসমূহৰ শিখৰত নিৰ্মল চূড়ামণিৰ দৰে উজ্জ্বল হ’ল।
Verse 39
गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गण: ॥ ३९ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—হে কৌৰৱবংশীয় বিদুৰ! যেনেকৈ বলদৰ জাক সোঁফালে খুঁটাৰ চাৰিওফালে ঘূৰে, তেনেকৈ বিশ্বাকাশৰ সকলো জ্যোতিষ্কচক্ৰ গম্ভীৰ বেগে, অবিৰত ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ধামক পৰিক্ৰমা কৰে।
Verse 40
महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषि: । आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ মহিমা দেখি ভগৱান ঋষি নাৰদে বীণা বজাই প্ৰচেতাসকলৰ যজ্ঞসভালৈ গৈ অতি আনন্দে তলৰ তিনিটা শ্লোক গালে।
Verse 41
नारद उवाच नूनं सुनीते: पतिदेवताया- स्तप:प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ॥ ४१ ॥
নাৰদ ক’লে—পতিব্ৰতা সুনীতিৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱে নিজৰ তপস্যাৰ প্ৰভাৱ আৰু আত্মিক উন্নতিয়ে এনে পৰম গতি লাভ কৰিলে, যি উপায় জানিও বেদবাদীসকলেও লাভ কৰিব নোৱাৰে; সাধাৰণ মানুহৰ কথা ক’ত।
Verse 42
य: पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै- र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणै: पराजितम् ॥ ४२ ॥
যি মাত্ৰ পাঁচ বছৰীয়া, সতি-মাতৃৰ কঠোৰ বাক্যবাণে হৃদয় বিদীৰ্ণ হৈ দুখত জ্বলি বনত গ’ল। মোৰ আদেশমতে তপস্যা কৰি, অজেয় প্ৰভুকো ভক্তৰ বিশেষ গুণে জয় কৰিলে।
Verse 43
य: क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ- मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगै: । प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम् ॥ ४३ ॥ षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पै:
পৃথিৱীত কেৱল ক্ষত্ৰবন্ধু—নামমাত্ৰ ক্ষত্ৰিয়—বহু বহু বছৰৰ তপস্যা কৰিলেও সেই উচ্চ পদত উঠিব নোৱাৰে। কিন্তু ধ্ৰুৱে বৈকুণ্ঠনাথক প্ৰসন্ন কৰি পাঁচ-ছয় বছৰৰ বয়সতে, অল্প সময়ৰ সাধনাৰে, সেই পদ লাভ কৰিলে।
Verse 44
मैत्रेय उवाच एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । ध्रुवस्योद्दामयशसश्चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—প্ৰিয় বিদুৰ, ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ অপাৰ যশ আৰু চৰিত্ৰ সম্পৰ্কে তুমি যি সুধিছিলা, সেয়া সকলো মই ইয়াত তোমাক বিস্তাৰে কৈ দিলোঁ। মহান সাধুজন আৰু ভক্তসকলে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ কাহিনী শুনিবলৈ অতি প্ৰিয় বুলিয়েই মানে।
Verse 45
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ॥ ४५ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ কাহিনী শ্ৰৱণ ধন্য, যশদায়ক আৰু আয়ুবর্ধক; ই মহাপুণ্য আৰু মঙ্গলময়। ইয়াৰ দ্বাৰা স্বৰ্গলাভ আৰু ধ্ৰুৱলোক-প্ৰাপ্তিও হয়; দেৱতাসকল প্ৰসন্ন হয় আৰু ই পাপফল নাশ কৰে।
Verse 46
श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्क्लेशसङ्क्षय: ॥ ४६ ॥
যি শ্ৰদ্ধাৰে বাৰে বাৰে অচ্যুতপ্ৰিয় ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ চৰিত্ৰ শ্ৰৱণ কৰি তাৰ শুদ্ধ স্বভাৱ বুজিবলৈ চেষ্টা কৰে, তাৰ হৃদয়ত ভগৱানত শুদ্ধ ভক্তি জাগে। সেই ভক্তিৰ দ্বাৰা সংসাৰজীৱনৰ ক্লেশ ক্ষয় হয়।
Verse 47
महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतु: शीलादयो गुणा: । यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥
এই ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ কাহিনী শুনা জনে তেওঁৰ দৰে শীল আদি উৎকৃষ্ট গুণ লাভ কৰে। যি মহত্ত্ব, তেজ বা প্ৰভাৱ কামনা কৰে, তাৰ বাবে ই তীৰ্থসদৃশ উপায়; আৰু চিন্তাশীল লোকসকলে মান-সম্মান বিচাৰিলেও ইহাই যথাযথ পথ।
Verse 48
प्रयत: कीर्तयेत्प्रात: समवाये द्विजन्मनाम् । सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८ ॥
মৈত্ৰেয় মুনিয়ে উপদেশ দিলে—ব্ৰাহ্মণ বা অন্য দ্বিজসকলৰ সমাৱেশত, যথেষ্ট যত্ন আৰু একাগ্ৰতাৰে, পুৱা আৰু সন্ধ্যা—দুয়ো সময়তে—পুণ্যশ্লোক ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ মহৎ চৰিত্ৰ কীৰ্তন কৰা উচিত।
Verse 49
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
পূৰ্ণিমা, অমাৱস্যা, একাদশীৰ পাছৰ দ্বাদশী, শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰ, তিথি-সমাপ্তি, ব্যতীপাত, সংক্রান্তি, মাসান্ত বা ৰবিবাৰ—এই সময়ত, প্ৰভুৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা ভক্তে শ্ৰদ্ধাৱান শ্ৰোতাসকলৰ সন্মুখত ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ কাহিনী পাঠ কৰি শুনাব লাগে। পাৰিশ্ৰমিক নল’লে আৰু নিষ্কামভাৱে কৰিলে, বক্তা আৰু শ্ৰোতা উভয়ে সন্তুষ্ট হৈ সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 50
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
যিসকলে প্ৰভুৰ পদপদ্মত সম্পূৰ্ণ আশ্ৰয় লৈছে, তেওঁলোকে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ কাহিনী কোনো পাৰিশ্ৰমিক নোলোৱাকৈ শ্ৰদ্ধাৱানসকলক শ্ৰৱণ কৰাব। পূৰ্ণিমা/অমাৱস্যা, একাদশীৰ পাছৰ দ্বাদশী, শ্ৰৱণ নক্ষত্ৰ, তিথিক্ষয়, ব্যতীপাত, সংক্রান্তি, মাহান্ত বা দেওবাৰে শুভ শ্ৰোতাৰ আগত পাঠ কৰা উচিত। পেশাদাৰী উদ্দেশ্য নথাকিলে পাঠক আৰু শ্ৰোতা উভয়ে সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 51
ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते ॥ ५१ ॥
যি কৰুণাৰে পৰম তত্ত্ব নজনাসকলক সৎপথলৈ নিবলৈ অমৃতময় জ্ঞান দান কৰে আৰু দীন জীৱসকলৰ নাথ-ৰক্ষক হোৱাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰে, দেৱতাসকলে স্বয়ং তাক অনুগ্ৰহ কৰে। ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ কাহিনী অমৰতালাভৰ বাবে উৎকৃষ্ট জ্ঞান।
Verse 52
इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वहध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: । हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु-र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२ ॥
হে কুরু-শ্ৰেষ্ঠ বিদুৰ, ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ বিশ্ববিখ্যাত আৰু অতি বিশুদ্ধ কৰ্মসমূহৰ বৰ্ণনা মই তোমাক ক’লোঁ। শৈশৱতেই তেওঁ খেলনা আৰু খেল ত্যাগ কৰি, মাতৃগৃহৰ আশ্ৰয়ো এৰি, গম্ভীৰভাৱে পৰমপুৰুষ ভগৱান বিষ্ণুৰ শৰণ লৈছিল। সেয়ে, প্ৰিয় বিদুৰ, মই এই কাহিনী ইয়াত সমাপ্ত কৰোঁ; ইয়াৰ সকলো বিৱৰণ তোমাক কৈ দিলোঁ।
Frequently Asked Questions
Kuvera teaches that the ultimate cause of generation and annihilation is kāla—the time potency of the Supreme Lord. This does not deny moral responsibility at the human level, but it dissolves absolutized hatred by relocating final agency to Bhagavān’s governance, thereby curing the devotee’s tendency toward vengeance born of bodily identification.
Dhruva asks for unflinching faith and constant remembrance of the Supreme Personality of Godhead. The significance is theological and practical: rather than seeking wealth or dominion from the treasurer of the gods, Dhruva chooses smaraṇa-bhakti as the means to cross avidyā-sāgara (the ocean of nescience), demonstrating the devotee’s value hierarchy.
Nanda and Sunanda are confidential associates (parṣadas) of Lord Viṣṇu from Vaikuṇṭha. As divine emissaries, they authenticate Dhruva’s attainment and escort him to Viṣṇuloka, indicating that liberation is not merely an internal state but a relational entrance into the Lord’s personal realm.
When death personified approaches as Dhruva boards the divine airplane, Dhruva places his feet on death’s head and ascends. Symbolically, it depicts bhakti’s supremacy over fear and mortality: the devotee, sheltered in the Lord, transcends death’s jurisdiction and treats death as a threshold rather than an end.
The text links eligibility for Vaikuṇṭha with dayā (mercy) and welfare toward living beings. Since Vaikuṇṭha is the realm of pure devotion free from envy, cruelty and exploitation are disqualifying dispositions; compassion indicates purification and alignment with the Lord’s protective nature (poṣaṇa).
Recitation is recommended morning/evening and on auspicious lunar/astrological occasions (e.g., full/new moon, post-Ekādaśī, Śravaṇa nakṣatra), before a favorable audience, and without professional motive. Discouraging remuneration protects the act as bhakti (service) rather than commerce, preserving sincerity (niṣkāmatā) for both speaker and listener.