Adhyaya 11
Dhruva Uses the Nārāyaṇāstra; Manu Checks His Wrath and Teaches Dharma
উত্তমৰ মৃত্যুৰ পিছত ধ্ৰুৱে যক্ষসকলৰ বিৰুদ্ধে অভিযান আৰম্ভ কৰে। ঋষিসকলৰ প্ৰেৰণা পাই তেওঁ আচমন কৰি নাৰায়ণাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে; তাতে যক্ষ-মায়া ক্ষণতে নাশ হয়। তাৰ পিছত ধ্ৰুৱে ভয়ংকৰ শৰবৃষ্টি কৰি বহু যক্ষক বধ কৰে, শাস্তি প্ৰকৃত দোষীৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে। তেতিয়া স্বায়ম্ভুৱ মনু ঋষিসহ আহি কৰুণাৰে ধ্ৰুৱৰ অতিশয় ক্ৰোধ থামায়। মনুৱে বুজায়—অসংযত ক্ৰোধ নৰকফলদায়ী, কুলধৰ্মবিৰোধী, আৰু ভক্তিমাৰ্গত দেহাভিমান আৰু অনাৱশ্যক হিংসা নিষিদ্ধ। তেওঁ তত্ত্বোপদেশ দিয়ে: সৃষ্টি-প্ৰলয় ভগৱানৰ মায়া আৰু গুণৰ দ্বাৰা ঘটে; ভগৱান অতীত হ’লেও কালৰূপে নিৰপেক্ষভাৱে কৰ্মফল দিয়ে। উত্তমৰ গতিৰ সত্য কাৰণ যক্ষ নহয়; পৰম কাৰণ পৰমেশ্বৰ। সেয়ে শৰণাগতি, ধ্ৰুৱৰ আদি আধ্যাত্মিক দৃষ্টি পুনঃস্থাপন, আৰু কুবেৰক প্ৰসন্ন কৰি অপৰাধ বন্ধ কৰাৰ উপদেশ দিয়ে। শেষত ধ্ৰুৱে মনু আৰু ঋষিসকলক প্ৰণাম কৰে; পৰৱৰ্তী কাহিনীত সংঘাত শীতল হৈ মিলন-শান্তিৰ পথ মুকলি হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच निशम्य गदतामेवमृषीणां धनुषि ध्रुव: । सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृश्य यन्नारायणनिर्मितम् ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—হে বিদুৰ! মহর্ষিসকলৰ উৎসাহদায়ক বাক্য শুনি ধ্ৰুৱ মহাৰাজে আচমন কৰিবলৈ জল স্পৰ্শ কৰিলে, তাৰপিছত নাৰায়ণ-নির্মিত অস্ত্ৰবাণটি লৈ ধনুত সংধিলে।
Verse 2
सन्धीयमान एतस्मिन्माया गुह्यकनिर्मिता: । क्षिप्रं विनेशुर्विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে নাৰায়ণাস্ত্ৰ বাণ ধনুত সংধিয়েই, হে বিদুৰ, যক্ষসকলৰ সৃষ্টি মায়া তৎক্ষণাৎ বিনষ্ট হ’ল; যেন আত্মজ্ঞান উদয় হ’লে ভৌতিক ক্লেশ-সুখদুখ লয় পায়।
Verse 3
तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जत: सुवर्णपुङ्खा: कलहंसवासस: । विनि:सृता आविविशुर्द्विषद्बलं यथा वनं भीमरवा: शिखण्डिन: ॥ ३ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে নাৰায়ণ ঋষিৰ নিৰ্মিত অস্ত্ৰ ধনুত প্ৰয়োগ কৰোঁতে, সোণালী দণ্ড আৰু ৰাজহাঁসৰ ডেউকাৰ দৰে পুঁখযুক্ত বাণ ওলাই আহিল। ভয়ংকৰ শোঁ-শোঁ শব্দে সিহঁতে শত্রুসেনাত প্ৰৱেশ কৰিলে, যেন ময়ূৰ কোলাহল কৰি বনত সোমায়।
Verse 4
तैस्तिग्मधारै: प्रधने शिलीमुखै- रितस्तत: पुण्यजना उपद्रुता: । तमभ्यधावन् कुपिता उदायुधा: सुपर्णमुन्नद्धफणा इवाहय: ॥ ४ ॥
সেই তীক্ষ্ণধাৰ বাণে যুদ্ধক্ষেত্ৰত যক্ষসেনা ব্যাকুল হৈ প্ৰায় অচেতন হ’ল। তথাপি ক্ৰোধে সিহঁতে অস্ত্ৰ উঠাই ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ফালে ধাৱিত হ’ল; যেন গৰুড়ে উত্তেজিত সাপ ফণা তুলি গৰুড়ৰ দিশে দৌৰে।
Verse 5
स तान् पृषत्कैरभिधावतो मृधे निकृत्तबाहूरुशिरोधरोदरान् । निनाय लोकं परमर्कमण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यमूर्ध्वरेतस: ॥ ५ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে যেতিয়া যক্ষসকলক আগবাঢ়ি অহা দেখিলে, তেওঁ লগে লগে তেওঁৰ কাঁড়বোৰ ললে আৰু শত্ৰুবোৰক টুকুৰা টুকুৰ কৰি পেলালে। তেওঁলোকৰ হাত, ভৰি, মূৰ আৰু পেট শৰীৰৰ পৰা পৃথক কৰি, তেওঁ যক্ষসকলক সূৰ্যমণ্ডলৰ ওপৰত থকা সেই লোকলৈ পঠিয়াই দিলে যিটো কেৱল উৰ্ধ্বৰেতা ব্ৰহ্মচাৰীসকলেহে লাভ কৰিব পাৰে।
Verse 6
तान् हन्यमानानभिवीक्ष्य गुह्यका- ननागसश्चित्ररथेन भूरिश: । औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर्जगादोपगत: सहर्षिभि: ॥ ६ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে যেতিয়া দেখিলে যে তেওঁৰ নাতি ধ্ৰুৱ মহাৰাজে বহুতো নিৰপৰাধ যক্ষক হত্যা কৰিছে, তেতিয়া তেওঁ অত্যন্ত কৰুণাৰে মহান ঋষিসকলৰ সৈতে ধ্ৰুৱৰ ওচৰলৈ আহিল আৰু তেওঁক সদুপদেশ দিলে।
Verse 7
मनुरुवाच अलं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना । येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागस: ॥ ७ ॥
ভগৱান মনুৱে ক’লে: হে পুত্ৰ, অনুগ্ৰহ কৰি বন্ধ কৰা। অকাৰণতে খং কৰাটো ভাল নহয় — ই নৰকৰ পথ। যিসকল যক্ষ প্ৰকৃততে অপৰাধী নহয়, তেওঁলোকক হত্যা কৰি তুমি এতিয়া সীমা অতিক্ৰম কৰিছা।
Verse 8
नास्मत्कुलोचितं तात कर्मैतत्सद्विगर्हितम् । वधो यदुपदेवानामारब्धस्तेऽकृतैनसाम् ॥ ८ ॥
হে পুত্ৰ, তুমি যি নিৰপৰাধ যক্ষসকলক হত্যা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছা, সেয়া সাধুসকলৰ দ্বাৰা অনুমোদিত নহয় আৰু ই আমাৰ বংশৰ বাবে উপযুক্ত নহয়, যি বংশই ধৰ্ম আৰু অধৰ্মৰ নিয়ম জানে বুলি ভবা হয়।
Verse 9
नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हता: । भ्रातुर्वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९ ॥
হে পুত্ৰ, এয়া প্ৰমাণিত হৈছে যে তুমি তোমাৰ ভাইটিৰ প্ৰতি অতিশয় মৰমিয়াল আৰু যক্ষসকলৰ দ্বাৰা তেওঁৰ মৃত্যুত তুমি অতিশয় দুখিত, কিন্তু অলপ বিবেচনা কৰা: এজন যক্ষৰ অপৰাধৰ বাবে তুমি আন বহুতো নিৰপৰাধক হত্যা কৰিছা।
Verse 10
नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् । यदात्मानं पराग्गृह्य पशुवद्भूतवैशसम् ॥ १० ॥
এই পথ হৃষীকেশৰ অনুগামী সাধুসকলৰ নহয়। দেহকেই আত্মা বুলি ধৰি পশুৰ দৰে আন জীৱৰ দেহহিংসা কৰা উচিত নহয়।
Verse 11
सर्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरिं भवान् । आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत्परमं पदम् ॥ ११ ॥
আপুনি সৰ্বভূতত আত্মভাব ৰাখি, সকলো জীৱৰ আশ্ৰয় হৰিক আৰাধনা কৰিছে। বিষ্ণুৰ পৰম পদ দুষ্প্ৰাপ্য, তথাপি আপুনি সেই ধাম লাভ কৰিব।
Verse 12
स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मत: । कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥ १२ ॥
আপুনি হৰিৰ শুদ্ধ ভক্ত; ভগৱানেও সদায় আপোনাক ধ্যান কৰে, আৰু তেওঁৰ অন্তৰঙ্গ ভক্তসকলে আপোনাক মানে। আপোনাৰ জীৱন সৎজনৰ ব্ৰতৰ আদৰ্শ—তথাপি এনে নিন্দনীয় কাম কিয় কৰিলে?
Verse 13
तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिलजन्तुषु । समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति ॥ १३ ॥
ভক্তে যেতিয়া সকলো জীৱৰ প্ৰতি সহিষ্ণুতা, কৰুণা, মৈত্ৰী আৰু সমতা দেখুৱায়, তেতিয়া সৰ্বাত্মা ভগৱান অতি প্ৰসন্ন হয়।
Verse 14
सम्प्रसन्ने भगवति पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: । विमुक्तो जीवनिर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणमृच्छति ॥ १४ ॥
ভগৱান সম্পূৰ্ণ প্ৰসন্ন হ’লে মানুহ স্থূল-সূক্ষ্ম প্ৰাকৃত গুণৰ পৰা মুক্ত হয়। জীৱিত অৱস্থাতেই বন্ধনমুক্ত হৈ সি ব্ৰহ্ম-নিৰ্বাণ, অনন্ত আত্মিক আনন্দ লাভ কৰে।
Verse 15
भूतै: पञ्चभिरारब्धैर्योषित्पुरुष एव हि । तयोर्व्यवायात्सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह ॥ १५ ॥
পঞ্চভূতৰ পৰা এই জগত আৰু নাৰী‑পুৰুষৰ দেহ গঠিত। নাৰী‑পুৰুষৰ সংযোগে ইয়াত সন্ততি বৃদ্ধি পায়।
Verse 16
एवं प्रवर्तते सर्ग: स्थिति: संयम एव च । गुणव्यतिकराद्राजन्मायया परमात्मन: ॥ १६ ॥
হে ৰজা ধ্ৰুৱ! পৰমাত্মাৰ মায়া আৰু প্ৰকৃতিৰ ত্ৰিগুণৰ পৰস্পৰ ক্ৰিয়াৰ ফলতেই সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয় ঘটে।
Verse 17
निमित्तमात्रं तत्रासीन्निर्गुण: पुरुषर्षभ: । व्यक्ताव्यक्तमिदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥
হে ধ্ৰুৱ! সেই পুৰুষোত্তম নিৰ্গুণ; সৃষ্টিত তেওঁ কেৱল নিমিত্তকাৰণ। তেওঁৰ প্ৰেৰণাত এই ব্যক্ত‑অব্যক্ত বিশ্ব চুম্বকে লোহা যেন চলি থাকে।
Verse 18
स खल्विदं भगवान् कालशक्त्या गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता चेष्टा विभूम्न: खलु दुर्विभाव्या ॥ १८ ॥
সেই ভগৱান কালশক্তিৰে গুণপ্ৰবাহ চলাই নানাবিধ শক্তি প্ৰকাশ কৰে। তেওঁ কৰিও অকৰ্তা, সংহাৰ কৰিও হন্তা নহয়; বিভুৰ এই চেষ্টাই অচিন্ত্য।
Verse 19
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ १९ ॥
হে ধ্ৰুৱ! ভগৱান অনন্ত; কালৰূপে তেওঁ সকলোৰে অন্তকাৰী। তেওঁ অনাদি হয়েও আদিকৰ্তা আৰু অব্যয়। জীৱ পিতাৰ দ্বাৰা জন্মে আৰু মৃত্যুৰ দ্বাৰা মৰে; কিন্তু তেওঁ জন্ম‑মৃত্যুৰ পৰা চিৰমুক্ত।
Verse 20
न वै स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर्विशत: समं प्रजा: । तं धावमानमनुधावन्त्यनीशा यथा रजांस्यनिलं भूतसङ्घा: ॥ २० ॥
পৰমেশ্বৰ কালৰূপে জগতত সকলোৰে প্ৰতি সমদৰ্শী; তেওঁৰ ন পক্ষ আছে ন বিপক্ষ। কালৰ অধীনত জীৱে নিজৰ নিজৰ কৰ্মফল অনুসাৰে সুখ-দুখ ভোগ কৰে; যেন বতাহ বলিলে ধূলিকণা উৰি যায়।
Verse 21
आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथैवोपचयं विभु: । उभाभ्यां रहित: स्वस्थो दु:स्थस्य विदधात्यसौ ॥ २१ ॥
বিষ্ণু সৰ্বশক্তিমান আৰু কৰ্মফল দান কৰে। কাৰোবাৰ আয়ু কমে, কাৰোবাৰ বাঢ়ে; কিন্তু তেওঁ উভয়ৰ পৰা মুক্ত, স্বস্থ আৰু পৰাতীত অৱস্থাত স্থিত—তেওঁৰ আয়ু ন কমে ন বাঢ়ে।
Verse 22
केचित्कर्म वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । एके कालं परे दैवं पुंस: काममुतापरे ॥ २२ ॥
হে ৰাজন, কিছুমানে জীৱবৈচিত্ৰ্য আৰু সুখ-দুখৰ ভেদক কৰ্মফল বুলি কয়। কিছুমানে স্বভাৱৰ বাবে, কিছুমানে কালৰ বাবে, কিছুমানে দৈৱৰ বাবে, আৰু কিছুমানে কামনা-ইচ্ছাৰ বাবে বুলি মানে।
Verse 23
अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च । न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २३ ॥
হে বৎস, যি অব্যক্ত আৰু অপ্ৰমেয় পৰম সত্য, আৰু যাৰ নানাবিধ শক্তি প্ৰকাশ পায়—তেওঁৰ ইচ্ছা আৰু কাৰ্য কোনে জানিব? তেওঁ সকলো কাৰণৰ কাৰণ, তথাপি মানসিক কল্পনাৰে জানিব নোৱাৰি।
Verse 24
न चैते पुत्रक भ्रातुर्हन्तारो धनदानुगा: । विसर्गादानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥
বৎস, কুবেৰ বংশীয় এই যক্ষসকল তোমাৰ ভ্ৰাতাৰ প্ৰকৃত হত্যাকাৰী নহয়। হে তাত, জন্ম-মৃত্যুৰ কাৰণ পৰম দৈৱ—সকলো কাৰণৰ কাৰণ ভগৱানেই।
Verse 25
स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च । अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकर्मभि: ॥ २५ ॥
সেই পৰমেশ্বৰেই এই জগত সৃষ্টি কৰে, তেওঁেই পালন কৰে আৰু সময়মতে সংহাৰ কৰে; তথাপি নিৰহংকাৰ হোৱাৰ বাবে গুণ‑কৰ্মে তেওঁ কেতিয়াও লিপ্ত নহয়।
Verse 26
एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावन: । स्वशक्त्या मायया युक्त: सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६ ॥
এই পৰমেশ্বৰেই সকলো জীৱৰ পৰমাত্মা, সকলোৰে অধিপতি আৰু পালনকৰ্তা; নিজৰ বাহ্য শক্তি মায়াৰ দ্বাৰা তেওঁ সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰে।
Verse 27
तमेव मृत्युममृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्परायणम् । यस्मै बलिं विश्वसृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दामयन्त्रिता: ॥ २७ ॥
প্ৰিয় ধ্ৰুৱ, জগতৰ পৰম আশ্ৰয় স্বৰূপ সৰ্বাত্মা পৰমদেৱ ভগৱানৰ শৰণ লোৱা—তেওঁ মৃত্যুৰো মৃত্যু আৰু অমৃতস্বৰূপ। ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলেও তেওঁৰ বশত বলি অৰ্পণ কৰে, যেন নাকত ৰছী বাঁধা বলদ গৰাকীৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে।
Verse 28
य: पञ्चवर्षो जननीं त्वं विहाय मातु: सपत्न्या वचसा भिन्नमर्मा । वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष- माराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रिलोक्या: ॥ २८ ॥
প্ৰিয় ধ্ৰুৱ, তুমি তেতিয়া মাত্ৰ পাঁচ বছৰৰ; মাতৃৰ সপত্নীৰ কথাই তোমাৰ অন্তৰ ভাঙিলে, আৰু তুমি মাতৃৰ আশ্ৰয় ত্যাগ কৰি বনলৈ গৈ তপস্যাৰে অন্তৰ্যামী নাৰায়ণক আৰাধনা কৰিলা; ফলত তুমি ত্ৰিলোকৰ শীৰ্ষস্থান লাভ কৰিলা।
Verse 29
तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणमेकमक्षरम् । आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मदृग् यस्मिन्निदं भेदमसत्प्रतीयते ॥ २९ ॥
সেয়ে, প্ৰিয় ধ্ৰুৱ, সেই এক, অক্ষয়, নিৰ্গুণ পৰম পুৰুষৰ প্ৰতি মন দিয়া—যি দিব্য মুক্ত স্বৰূপে অৱস্থিত আৰু যাঁৰ আশ্ৰয়ে তুমি আছা। আত্মদৰ্শনে বিমুক্ত হৈ তুমি বুজিবা যে এই ভেদভাব অসত্যৰ দৰে ক্ষণিকভাৱে মাথোঁ প্ৰতীয়মান।
Verse 30
त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्तौ । भक्तिं विधाय परमां शनकैरविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ ३० ॥
তুমি অন্তৰাত্মাত স্থিত হৈ, সৰ্বশক্তিমান আনন্দ-নিধি অনন্ত ভগৱানৰ পৰম ভক্তি ধীৰে ধীৰে সাধন কৰিলে, ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ বোধৰ অবিদ্যাৰ গাঁঠ অচিৰেই ছিন্ন কৰিবা।
Verse 31
संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् । श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥
ক্ৰোধ সংযত কৰা; তোমাৰ মঙ্গল হওক। হে ৰাজন, ক্ৰোধেই শ্ৰেয়সাধনাৰ পথৰ পৰম প্ৰতিপক্ষ। মই যি বহু কথা কৈছোঁ, সেয়া ৰোগৰ ঔষধৰ দৰে; মোৰ উপদেশ অনুসৰণ কৰা।
Verse 32
येनोपसृष्टात्पुरुषाल्लोक उद्विजते भृशम् । न बुधस्तद्वशं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मन: ॥ ३२ ॥
যি ব্যক্তি এই ভৌতিক সংসাৰৰ পৰা মুক্তি বিচাৰে, সি ক্ৰোধৰ অধীন নাহ’ব; কিয়নো ক্ৰোধে মোহিত হলে মানুহ সকলোৰে বাবে ভয়ৰ কাৰণ হয়।
Verse 33
हेलनं गिरिशभ्रातुर्धनदस्य त्वया कृतम् । यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् भ्रातृघ्नानित्यमर्षित: ॥ ३३ ॥
হে ধ্ৰুৱ, যক্ষসকলে তোমাৰ ভাতৃক হত্যা কৰিলে বুলি ভাবি তুমি বহু যক্ষক বধ কৰিলা। ইয়াৰ ফলত দেৱতাসকলৰ ধনাধ্যক্ষ, গিৰীশ শিৱৰ ভ্ৰাতা ধনদ কুবেৰৰ মন ক্ষুব্ধ হৈছে; কুবেৰ আৰু শিৱৰ প্ৰতি তোমাৰ আচৰণ অসম্মানজনক হৈছে।
Verse 34
तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभि: । न यावन्महतां तेज: कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥
সেইবাবে, বৎস, তুমি তৎক্ষণাৎ বিনয় নমস্কাৰ, প্ৰাৰ্থনা আৰু মৃদু বাক্যৰে কুবেৰক প্ৰসন্ন কৰা; নহ’লে মহাত্মাসকলৰ তেজে আমাৰ কুলক আচ্ছন্ন কৰিব।
Verse 35
एवं स्वायम्भुव: पौत्रमनुशास्य मनुर्ध्रुवम् । तेनाभिवन्दित: साकमृषिभि: स्वपुरं ययौ ॥ ३५ ॥
এইদৰে স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে নিজৰ পৌত্ৰ ধ্ৰুৱ মহাৰাজক উপদেশ দি, ধ্ৰুৱৰ সশ্ৰদ্ধ প্ৰণামত অভিবন্দিত হৈ, ঋষিসকলৰ সৈতে নিজ নিজ ধামলৈ উভতি গ’ল।
Frequently Asked Questions
Manu stops Dhruva because devotion must express as dharmic restraint and compassion. Dhruva’s grief-driven anger leads him to punish many non-offenders, which authorities do not approve. The Bhāgavata standard is that a pure devotee becomes pleasing to the Lord through tolerance, mercy, friendship, and equality; unchecked krodha undermines that standard even when the initial cause feels justified.
The chapter acknowledges proximate agents (such as Yakṣas) but teaches that birth and death ultimately occur under the Supreme Lord’s governance as time and Supersoul. Living beings experience the results of their karma within that system, while the Lord remains transcendental and unbiased. Therefore, blaming a whole community as the ‘real cause’ becomes philosophically mistaken and ethically dangerous.
Narratively, the nārāyaṇāstra destroys the Yakṣas’ illusory tactics; philosophically, it parallels self-realization: as the Lord’s power is invoked, māyā-like confusion (material dualities of pain and pleasure) is dispelled. The text uses this as a bridge to Manu’s teaching that true victory is mastery over anger and bodily identification, not merely battlefield dominance.
Kuvera is the treasurer of the devas and the lord of the Yakṣas, also connected to Śiva’s circle. Dhruva’s disproportionate killing agitates Kuvera, creating a risk of further conflict and offense. Manu advises immediate pacification through gentle speech and prayers, modeling the kṣatriya duty to restore social-cosmic balance after excessive force.