Adhyaya 10
Dhruva’s War with the Yakṣas and the Protection of the Holy Name
ধ্ৰুৱ মহাভক্ত ৰজা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হোৱাৰ পিছত এই অধ্যায়ত তেওঁৰ গৃহস্থ জীৱন—বিবাহ আৰু সন্তান—ৰ জৰিয়তে বংশবৰ্ণনা আগবাঢ়ে। হিমালয়ত শিকাৰৰ সময়ত যক্ষৰ হাতে কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা উত্তম নিহত হয়, তাৰ পিছত সুরুচিৰো মৃত্যু ঘটে; ফলত ধ্ৰুৱৰ শোক আৰু ক্ৰোধ তীব্ৰ হয়। তেওঁ শঙ্খধ্বনি কৰি শিৱানুচৰ যক্ষসকলৰ নগৰী অলকাপুৰীত অভিযান কৰি যুদ্ধ আৰম্ভ কৰে আৰু অসংখ্য যক্ষৰ অস্ত্ৰবৃষ্টিৰ মাজতো পৰাক্ৰমে তেওঁলোকক দমন কৰে। বাচি থকা যক্ষসকলে মায়া ৰচে—ধুমুহা, ৰক্তবৃষ্টি, পৰি থকা দেহ, সাপ-পশু, প্ৰলয়সমুদ্ৰ সদৃশ ভয়ংকৰ দৃশ্য—ই ধ্ৰুৱৰ মানসিক আৰু আধ্যাত্মিক পৰীক্ষা হয়। তেতিয়া ঋষিসকলে মঙ্গলোপদেশ দিয়ে: শাৰ্ঙ্গধন্বা বিষ্ণুক স্মৰণ কৰা, হৰিনামৰ আশ্ৰয় লোৱা; পবিত্ৰ নাম ভক্তক ভয় আৰু মৃত্যুৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। এইদৰে প্ৰতিশোধ সৎ-উপদেশে সংযমিত হৈ ভক্তি-নির্দেশিত কৰ্মত পৰিণত হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच प्रजापतेर्दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुव: । उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतौ कल्पवत्सरौ ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ঋষিয়ে ক’লে—হে বিদুৰ! তাৰ পিছত ধ্ৰুৱ মহাৰাজে প্ৰজাপতি শিশুমাৰৰ কন্যা ভ্ৰমিৰ সৈতে বিবাহ কৰিলে; তাত কল্প আৰু বৎসৰ নামে দুজন পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 2
इलायामपि भार्यायां वायो: पुत्र्यां महाबल: । पुत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २ ॥
মহাবলী ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ আন এগৰাকী পত্নী ইলা আছিল, যি দেৱ বায়ুৰ কন্যা। তেওঁৰ গৰ্ভে উৎকল নামে এজন পুত্ৰ আৰু এক অতি সুন্দৰী কন্যা জন্মিল।
Verse 3
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । हत: पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতা উত্তম, যি তেতিয়াও অবিবাহিত আছিল, এবাৰ শিকাৰলৈ গৈ হিমালয়ত এজন শক্তিশালী যক্ষৰ হাতত নিহত হ’ল। তেওঁৰ মাতৃ সুরুচিও পুত্ৰৰ পথ অনুসৰণ কৰি দেহত্যাগ কৰিলে।
Verse 4
ध्रुवो भ्रातृवधं श्रुत्वा कोपामर्षशुचार्पित: । जैत्रं स्यन्दनमास्थाय गत: पुण्यजनालयम् ॥ ४ ॥
ভ্ৰাতৃহত্যাৰ সংবাদ শুনি ধ্ৰুৱ মহাৰাজ শোক আৰু ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হ’ল। তেওঁ জয়ৰথত আৰোহণ কৰি যক্ষসকলৰ নগৰী অলকাপুৰীৰ ফালে বিজয়ৰ উদ্দেশ্যে আগবাঢ়িল।
Verse 5
गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचरसेविताम् । ददर्श हिमवद्द्रोण्यां पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५ ॥
ৰাজা ধ্ৰুৱ মহাৰাজ উত্তৰ দিশলৈ হিমালয় অঞ্চলত, ৰুদ্ৰৰ অনুচৰসকলে সেৱা কৰা ঠাইলৈ গৈ, হিমৱৎ উপত্যকাত গুহ্যকৰে ভৰা এখন নগৰী দেখিলে।
Verse 6
दध्मौ शङ्खं बृहद्बाहु: खं दिशश्चानुनादयन् । येनोद्विग्नदृश: क्षत्तरुपदेव्योऽत्रसन्भृशम् ॥ ६ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ, ধ্ৰুৱ মহাৰাজ আলকাপুৰীত উপস্থিত হোৱাৰ লগে লগে শঙ্খ ধ্বনি কৰিলে; সেই নাদ আকাশ আৰু সকলো দিশত প্ৰতিধ্বনিত হ’ল। তাতে যক্ষ-পত্নীসকল অতি ভয়ভীত হ’ল; তেওঁলোকৰ চকুত উৎকণ্ঠা স্পষ্ট দেখা গ’ল।
Verse 7
ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेवमहाभटा: । असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधा: ॥ ७ ॥
হে বীৰ বিদুৰ, তেতিয়া যক্ষসকলৰ অতি শক্তিশালী উপদেৱ নামৰ মহাবটসকলে সেই নিনাদ সহিব নোৱাৰি নগৰৰ পৰা ওলাই আহি অস্ত্ৰ উঠাই ধ্ৰুৱক আক্রমণ কৰিলে।
Verse 8
स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथ: । एकैकं युगपत्सर्वानहन् बाणैस्त्रिभिस्त्रिभि: ॥ ८ ॥
তেতিয়া উগ্ৰ ধনুৰ্ধাৰী মহাৰথী ধ্ৰুৱ মহাৰাজে ধাৱি অহা সেই বীৰসকলক একেলগে তিনিটাকৈ বাণ নিক্ষেপ কৰি, একে একে সকলোকে নিধন কৰিলে।
Verse 9
ते वै ललाटलग्नैस्तैरिषुभि: सर्व एव हि । मत्वा निरस्तमात्मानमाशंसन् कर्म तस्य तत् ॥ ९ ॥
যক্ষ বীৰসকলে দেখিলে যে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ বাণ তেওঁলোকৰ ললাটত লাগি আছে, তেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ পৰাজয় নিশ্চিত বুলি বুজিলে। তথাপি বীৰধৰ্মে তেওঁলোকে ধ্ৰুৱৰ সেই কীৰ্তিক প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 10
तेऽपि चामुममृष्यन्त: पादस्पर्शमिवोरगा: । शरैरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षव: ॥ १० ॥
যেনেকৈ সাপ পাদস্পৰ্শ সহ্য নকৰে, তেনেকৈ ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ অদ্ভুত পৰাক্ৰম সহ্য নকৰি যক্ষসকলে একেলগে দ্বিগুণ শৰ নিক্ষেপ কৰি নিজৰ বীৰ্য প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 11
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
তাৰ পাছত ক্ৰুদ্ধ যক্ষসকলে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ওপৰত—ৰথ আৰু সাৰথিসহ—বিচিত্ৰ পাখিযুক্ত শৰ, পৰিঘ, নিস্ত্ৰিংশ, প্ৰাস-শূল, পৰশ্বধ, শক্তি, ঋষ্টি আৰু ভূশুণ্ডী আদি অস্ত্ৰৰ বৰ্ষা কৰিলে।
Verse 12
तत: परिघनिस्त्रिंशै: प्रासशूलपरश्वधै: । शक्त्यृष्टिभिर्भुशुण्डीभिश्चित्रवाजै: शरैरपि ॥ ११ ॥ अभ्यवर्षन् प्रकुपिता: सरथं सहसारथिम् । इच्छन्तस्तत्प्रतीकर्तुमयुतानां त्रयोदश ॥ १२ ॥
এলাখ ত্ৰিশ হাজাৰ যক্ষ যোদ্ধা সকলোৱে প্ৰচণ্ড ক্ৰুদ্ধ হৈ ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ অদ্ভুত কাৰ্য নস্যাৎ কৰিব বিচাৰিলে; সিহঁতে সম্পূৰ্ণ বলে ৰথ আৰু সাৰথিসহ ধ্ৰুৱৰ ওপৰত অস্ত্ৰ-শৰৰ বৰ্ষা কৰিলে।
Verse 13
औत्तानपादि: स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरि: ॥ १३ ॥
তেতিয়া ঔত্তানপাদি ধ্ৰুৱ মহাৰাজ প্ৰচুৰ অস্ত্ৰবৃষ্টিত আচ্ছন্ন হৈ পৰিল; ধাৰাসাৰে বৰষুণে পৰ্বত ঢাকি থোৱাৰ দৰে তেওঁ দেখা নাপাল।
Verse 14
हाहाकारस्तदैवासीत्सिद्धानां दिवि पश्यताम् । हतोऽयं मानव: सूर्यो मग्न: पुण्यजनार्णवे ॥ १४ ॥
তেতিয়াই আকাশত যুদ্ধ চাই থকা সিদ্ধসকলৰ মাজত হাহাকার উঠিল—“মনুৰ নাতি ধ্ৰুৱ সূৰ্যৰ দৰে; এতিয়া সি যক্ষসাগৰত ডুবি অস্ত গ’ল!”
Verse 15
नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । उदतिष्ठद्रथस्तस्य नीहारादिव भास्कर: ॥ १५ ॥
যুদ্ধত যক্ষসকলে ‘আমি জয়ী’ বুলি গর্জন কৰোঁতে, তেতিয়াই ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ৰথ হঠাৎ প্ৰকাশ পালে—কুঁৱলীৰ মাজৰ পৰা সূৰ্য ওলোৱাৰ দৰে।
Verse 16
धनुर्विस्फूर्जयन्दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । अस्त्रौघं व्यधमद्बाणैर्घनानीकमिवानिल: ॥ १६ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে দিব্য ধনুৰ ধ্বনি তুলিলে; শত্রুৰ হৃদয়ত খেদ নামিল। তেওঁ অবিৰত বাণ বৰ্ষাই তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰসমূহ ভাঙি পেলালে—যেনে প্ৰচণ্ড বতাহে আকাশৰ মেঘপুঞ্জ ছিন্নভিন্ন কৰে।
Verse 17
तस्य ते चापनिर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् । कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनशनयो यथा ॥ १७ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ধনুৰ পৰা ওলোৱা তীক্ষ্ণ বাণে ৰাক্ষসসকলৰ বর্ম ভেদি দেহত সোমাল—যেনে ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰে পৰ্বতৰ দেহ ভাঙি পেলায়।
Verse 18
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে—হে বিদুৰ! ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ভল্লবাণে ছিন্ন হোৱা লোকসকলৰ মস্তক সুন্দৰ কুণ্ডল আৰু উষ্ণীষেৰে শোভিত আছিল। তেওঁলোকৰ উৰু সোণালী তালবৃক্ষৰ দৰে, বাহু সোণৰ বলয়-কেয়ূৰেৰে অলংকৃত, আৰু মস্তকত অতি মূল্যবান স্বৰ্ণজটিত মুকুট-শিৰস্ত্ৰাণ আছিল। এই অলংকাৰৰে আচ্ছাদিত ৰণভূমি বীৰৰ মনকো মোহিত কৰি তুলিছিল।
Verse 19
भल्लै: सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश्चारुकुण्डलै: । ऊरुभिर्हेमतालाभैर्दोर्भिर्वलयवल्गुभि: ॥ १८ ॥ हारकेयूरमुकुटैरुष्णीषैश्च महाधनै: । आस्तृतास्ता रणभुवो रेजुर्वीरमनोहरा: ॥ १९ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে—হে বিদুৰ! ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ ভল্লবাণে ছিন্ন হোৱা লোকসকলৰ মস্তক সুন্দৰ কুণ্ডল আৰু উষ্ণীষেৰে শোভিত আছিল। তেওঁলোকৰ উৰু সোণালী তালবৃক্ষৰ দৰে, বাহু সোণৰ বলয়-কেয়ূৰেৰে অলংকৃত, আৰু মস্তকত অতি মূল্যবান স্বৰ্ণজটিত মুকুট-শিৰস্ত্ৰাণ আছিল। এই অলংকাৰৰে আচ্ছাদিত ৰণভূমি বীৰৰ মনকো মোহিত কৰি তুলিছিল।
Verse 20
हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षोगणा: क्षत्रियवर्यसायकै: । प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु- र्मृगेन्द्रविक्रीडितयूथपा इव ॥ २० ॥
যিসকল যক্ষ কোনোমতে বাচি গৈছিল, মহান যোদ্ধা ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ শৰত তেওঁলোকৰ অংগ-প্ৰত্যংগ কটা গৈছিল। সিংহৰ দ্বাৰা পৰাজিত হাতীৰ দৰে তেওঁলোকে ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা পলাবলৈ ধৰিলে।
Verse 21
अपश्यमान: स तदाततायिनं महामृधे कञ्चन मानवोत्तम: । पुरीं दिदृक्षन्नपि नाविशद्द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जन: ॥ २१ ॥
মানৱশ্ৰেষ্ঠ ধ্ৰুৱ মহাৰাজে দেখিলে যে সেই মহাযুদ্ধত শত্ৰুপক্ষৰ এজনো সৈনিক অস্ত্ৰ লৈ থিয় হৈ থকা নাই। তেওঁ অলকাপুৰী চাব বিচাৰিছিল, কিন্তু 'মায়াবী যক্ষসকলৰ পৰিকল্পনা কোনেও নাজানে' বুলি ভাবি তেওঁ প্ৰৱেশ নকৰিলে।
Verse 22
इति ब्रुवंश्चित्ररथ: स्वसारथिं यत्त: परेषां प्रतियोगशङ्कित: । शुश्राव शब्दं जलधेरिवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजोऽन्वदृश्यत ॥ २२ ॥
ইতোমধ্যে, ধ্ৰুৱ মহাৰাজে যেতিয়া তেওঁৰ সাৰথিৰ সৈতে কথা পাতি আছিল আৰু মায়াবী শত্ৰুৰ প্ৰতি সন্দেহ প্ৰকাশ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁলোকে সাগৰৰ গৰ্জনৰ দৰে এটা প্ৰচণ্ড শব্দ শুনিলে আৰু দেখিলে যে আকাশৰ পৰা চাৰিওফালৰ পৰা এটা ডাঙৰ ধূলিৰ ধুমুহা আহি আছে।
Verse 23
क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वत: । विस्फुरत्तडिता दिक्षु त्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २३ ॥
মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ আকাশ ঘন মেঘে আৱৰি ধৰিলে আৰু প্ৰচণ্ড গৰ্জন শুনা গ’ল। বিজুলী চমকিবলৈ ধৰিলে আৰু প্ৰবল বৰষুণ হ’বলৈ ধৰিলে।
Verse 24
ववृषू रुधिरौघासृक्पूयविण्मूत्रमेदस: । निपेतुर्गगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४ ॥
হে নিষ্পাপ বিদুৰ, সেই বৰষুণত তেজ, পূঁজ, মল, মূত্ৰ আৰু মজ্জা পৰিবলৈ ধৰিলে, আৰু ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ সন্মুখত আকাশৰ পৰা মূৰ নথকা শৰীৰবোৰো পৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 25
तत: खेऽदृश्यत गिरिर्निपेतु: सर्वतोदिशम् । गदापरिघनिस्त्रिंशमुसला: साश्मवर्षिण: ॥ २५ ॥
তাৰ পাছত আকাশত এটা মহাপৰ্বত যেন দেখা গ’ল; আৰু সকলো দিশৰ পৰা শিলাবৃষ্টিৰ সৈতে বল্লম, গদা, পৰিঘ, তৰোৱাল, মুছল আৰু ডাঙৰ শিলাবোৰ পৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 26
अहयोऽशनिनि:श्वासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभि: । अभ्यधावन् गजा मत्ता: सिंहव्याघ्राश्च यूथश: ॥ २६ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে ক্ৰোধভৰা চকুৰে ডাঙৰ ডাঙৰ সাপ দেখিলে; সিহঁতে বজ্ৰৰ দৰে ফোঁসফোঁস কৰি অগ্নি উগলি তেওঁক গিলিবলৈ ধাৱমান হ’ল; লগতে মত্ত হাতী, সিংহ আৰু বাঘৰ দলো আহিল।
Verse 27
समुद्र ऊर्मिभिर्भीम: प्लावयन् सर्वतो भुवम् । आससाद महाह्राद: कल्पान्त इव भीषण: ॥ २७ ॥
তাৰ পাছত প্ৰলয়কালৰ দৰে ভয়ংকৰ, ফেনিল ঢৌৰে উগ্ৰ সাগৰ মহাগর্জন কৰি সকলোফালে ভূমি প্লাৱিত কৰি তেওঁৰ সন্মুখত আহি পৰিল।
Verse 28
एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम् । ससृजुस्तिग्मगतय आसुर्या माययासुरा: ॥ २८ ॥
এইদৰে কম বুদ্ধিসম্পন্নক ভয় দেখাবলৈ, তীক্ষ্ণগতিসম্পন্ন সেই আসুৰ যক্ষসকলে নিজৰ মায়াশক্তিৰে নানাবিধ অদ্ভুত আৰু ভয়ংকৰ ঘটনা সৃষ্টি কৰিলে; কিয়নো সিহঁত স্বভাৱতে ঘোৰ।
Verse 29
ध्रुवे प्रयुक्तामसुरैस्तां मायामतिदुस्तराम् । निशम्य तस्य मुनय: शमाशंसन् समागता: ॥ २९ ॥
অসুৰসকলে প্ৰয়োগ কৰা অতি দুস্তৰ মায়াত ধ্ৰুৱ মহাৰাজ আচ্ছন্ন হৈছে বুলি মহামুনিসকলে শুনামাত্ৰে, তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ একত্ৰিত হৈ আহি তেওঁক শান্তিদায়ক আৰু মঙ্গলময় উৎসাহ দিলে।
Verse 30
मुनय ऊचु: औत्तानपाद भगवांस्तव शार्ङ्गधन्वा देव: क्षिणोत्ववनतार्तिहरो विपक्षान् । यन्नामधेयमभिधाय निशम्य चाद्धा लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ ३० ॥
মুনিসকলে ক’লে—হে উত্তানপাদৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱ! ভক্তৰ দুখ-আৰ্তি হৰণ কৰা শাৰ্ঙ্গধন্বা ভগৱানে তোমাৰ শত্রুবোৰ ধ্বংস কৰক। প্ৰভুৰ পবিত্ৰ নাম প্ৰভুৰ সমান শক্তিশালী; নাম জপ আৰু শ্ৰৱণ কৰিলে মানুহে সহজে দুস্তৰ মৃত্যুকো পাৰ হৈ ৰক্ষা পায়।
Frequently Asked Questions
Dhruva attacks because his brother Uttama is killed by a Yakṣa during a Himalayan hunt, and Dhruva becomes overwhelmed by lamentation and anger. The narrative presents a realistic kṣatriya response to perceived injustice, while simultaneously setting up the Bhāgavata’s corrective theme: power and retaliation must be checked by devotion and saintly guidance so that duty does not degrade into adharma.
Yakṣas are a class of powerful beings often associated with wealth, guardianship, and in some contexts fierce or demoniac conduct. In this episode they function as formidable opponents skilled in mystic deception. Alakāpurī is their city in the Himalayan region, depicted as a stronghold populated by ghostly persons and followers linked with Lord Śiva’s sphere, emphasizing the atmosphere of occult power and illusion.
When direct combat fails, the Yakṣas project terrifying illusory phenomena: dust storms, thunderclouds, unnatural rainfall containing blood and impurities, falling body parts, hail and weapons from the sky, fire-breathing serpents, predatory beasts, and an ocean-like deluge resembling cosmic dissolution. The purpose is to destabilize Dhruva’s mind and frighten a less intelligent opponent, showing māyā as a weapon that targets perception and courage.
The sages’ counsel frames the decisive protection (rakṣā) not as mere martial superiority but as surrender to Bhagavān through nāma. They affirm that the Lord’s name is non-different from the Lord in potency, and that chanting and hearing can protect devotees even in life-threatening conditions. Theologically, this reinforces poṣaṇa—the Lord’s special care for His devotee—and redirects Dhruva’s crisis from anger-driven action to bhakti-centered refuge.
Śārṅgadhanvā is a name of Lord Viṣṇu, “He who holds the Śārṅga bow.” The sages invoke Him because Dhruva is facing both physical assault and illusionary threats; Viṣṇu is celebrated as the reliever of devotee distress and the ultimate protector. The epithet also resonates with the battlefield context—divine sovereignty over all weapons and all forms of fear.