Adhyaya 8
Lakṣmī’s Emergence, Dhanvantari, and the Advent of Mohinī-mūrti
ভগৱান শিৱে আগতে ওলোৱা হালাহল বিষ নিষ্ক্ৰিয় কৰাৰ পাছত দেৱ-অসুৰে পুনৰ নতুন জোৰে সমুদ্ৰ-মন্থন আৰম্ভ কৰে। তেতিয়া ক্ৰমে যজ্ঞঘৃতৰ বাবে সুৰভী, উচ্চৈঃশ্ৰৱা, ঐৰাৱত আৰু দিগ্গজ, কৌস্তুভ-পদ্মৰাগ আদি দিব্য ৰত্ন, পাৰিজাত ফুল আৰু অপ্সৰাসকল প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত শ্ৰীলক্ষ্মী (ৰমা) আবিৰ্ভূত হৈ নদী, পৃথিৱী, গাই, ঋতু, ঋষি, গন্ধৰ্ব আৰু দিগ্গজসকলৰ উপস্থিতিত মহাভিষেকৰে প্ৰতিষ্ঠিত হয়। লক্ষ্মীয়ে দেৱ-অসুৰ আদি চায় বুজে—সম্পূৰ্ণ নিৰ্দোষ আৰু সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ কোনো নাই; সেয়ে স্বয়ংসিদ্ধ মুকুন্দক বৰি তেওঁক মালা পিন্ধায়। তেওঁৰ কটাক্ষে দেৱসকল সমৃদ্ধ হয়, অসুৰসকল বিষণ্ণ হয়। পাছত বাৰুণী প্ৰকাশ পায়, দানৱে তাক গ্ৰহণ কৰে। ধন্বন্তৰি অমৃত-কুম্ভসহ ওলালে অসুৰে তাক কাঢ়ি লয়; দেৱসকল হৰিৰ শৰণ লয়। বিষ্ণুৱে দানৱক মোহিত কৰাৰ প্ৰতিজ্ঞা কৰে; তেওঁলোকে অমৃতক লৈ কলহ আৰম্ভ কৰে—ইয়াৰেই পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত মোহিনী-মূৰ্তিৰ লীলাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवा: । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥ १ ॥
বৃষধ্বজ শিৱে বিষ পান কৰাৰ পাছত দেৱ আৰু দানৱ উভয়ে আনন্দিত হৈ অধিক বেগে সাগৰ মন্থন কৰিলে; তেতিয়া সুৰভী নামৰ গাই প্ৰকাশ পালে।
Verse 2
तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिन: । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २ ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! বৈদিক কৰ্মকাণ্ডত নিপুণ অগ্নিহোত্ৰী ঋষিসকলে যজ্ঞত আহুতি দিবলৈ প্ৰয়োজনীয় শুদ্ধ ঘৃতৰ বাবে সেই সুৰভী গাইক গ্ৰহণ কৰিলে; ইয়াৰ দ্বাৰা দেবযান পথে উচ্চ লোকলৈ উন্নতি হয়।
Verse 3
तत उच्चै:श्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुर: । तस्मिन्बलि: स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥ ३ ॥
তাৰ পাছত চন্দ্ৰৰ দৰে শুভ্ৰ উচ্চৈঃশ্ৰৱা নামৰ ঘোঁৰা উৎপন্ন হ’ল। বলি মহাৰাজে তাক পাবলৈ ইচ্ছা কৰিলে; কিন্তু ঈশ্বৰৰ উপদেশত ইন্দ্ৰে কোনো প্ৰতিবাদ নকৰিলে।
Verse 4
तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गत: । दन्तैश्चतुर्भि: श्वेताद्रेर्हरन्भगवतो महिम् ॥ ४ ॥
তাৰ পাছত সমুদ্ৰ-মন্থনৰ পৰা ঐৰাৱত নামৰ গজৰাজ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল। সি শুভ্ৰবৰ্ণ, আৰু তাৰ চাৰি দন্তে কৈলাস পৰ্বত—ভগৱান শিৱৰ ধাম—ৰ মহিমাকো যেন স্পৰ্ধা কৰিলে।
Verse 5
ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग् गजा अभवंस्तत: । अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप ॥ ५ ॥
তাৰ পাছত, হে নৃপ, ঐৰাৱণ আদি আঠ দিগ্গজ উৎপন্ন হ’ল—যিসকলে সকলো দিশলৈ গমন কৰিব পাৰে। লগতে অভ্ৰমু আদি আঠটা কৰিণী (মাইকী হাতী)ও প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল।
Verse 6
कौस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधे: । तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरि: । ततोऽभवत् पारिजात: सुरलोकविभूषणम् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थै: शश्वद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥
তাৰ পাছত মহাসাগৰৰ পৰা কৌস্তুভ-মণি আৰু পদ্মৰাগ-মণি নামৰ প্ৰসিদ্ধ ৰত্ন উদ্ভৱ হ’ল। নিজৰ বক্ষস্থল অলংকৃত কৰিবলৈ ভগৱান হৰিয়ে সেই মণিদ্বয় লাভ কৰিবলৈ আকাঙ্ক্ষা কৰিলে। তাৰপিছত পাৰিজাত বৃক্ষ প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল—সুৰলোকৰ ভূষণ। হে ৰাজা, যেনেকৈ আপুনি পৃথিৱীত প্ৰাৰ্থীৰ কামনা পূৰ্ণ কৰে, তেনেকৈ পাৰিজাতে সদায় সকলোৰে ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰে।
Verse 7
ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । रमण्य: स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनै: ॥ ७ ॥
তাৰ পাছত অপ্সৰাসকল প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল। তেওঁলোক সোণালী অলংকাৰ আৰু কণ্ঠহাৰে সজ্জিত, আৰু মনোহৰ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰা আছিল। তেওঁলোকৰ মৃদু মনোৰম গতি আৰু লীলাময় দৃষ্টিয়ে স্বৰ্গবাসীৰ মন মোহিত কৰিছিল।
Verse 8
ततश्चाविरभूत् साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा । रञ्जयन्ती दिश: कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा ॥ ८ ॥
তাৰ পাছত সাক্ষাৎ শ্ৰী ৰমা দেৱী প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল, যি সম্পূৰ্ণৰূপে ভগৱানৰ পৰায়ণা। তেওঁৰ কান্তিয়ে দিশসমূহ ৰঞ্জিত কৰিলে; তেওঁ যেন শ্বেত পৰ্বত উজলাই তোলা বিজুলীৰো অধিক দীপ্তিময়।
Verse 9
तस्यां चक्रु: स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवा: । रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतस: ॥ ९ ॥
তেওঁৰ ৰূপ, ঔদাৰ্য, যৌৱন, বৰ্ণ আৰু মহিমাত আকৃষ্ট হৈ দেৱতা, অসুৰ আৰু মানুহ—সকলোৱে তেওঁক কামনা কৰিলে; তেওঁ যেন সকলো ঐশ্বৰ্যৰ মূল উৎস।
Verse 10
तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् । मूर्तिमत्य: सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि ॥ १० ॥
স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰই লক্ষ্মীদেৱীৰ বাবে অতি অদ্ভুত আৰু উপযুক্ত আসন আনিলে। গঙ্গা-যমুনা আদি পবিত্ৰ নদীসমূহ মূৰ্তিমতী হৈ সোণৰ কলহত শুদ্ধ জল লৈ মাতৃ লক্ষ্মীৰ সেবাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 11
आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधी: । गाव: पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ ॥ ११ ॥
অভিষেকৰ বাবে ভূমিদেৱী মূৰ্তিমতী হৈ সকলো ঔষধি আৰু ভেষজ সংগ্ৰহ কৰি আনিলে। গাভীয়ে পঞ্চ পবিত্ৰ বস্তু—দুধ, দই, ঘি, গোমূত্ৰ আৰু গোবৰ—দিলে; আৰু বসন্তদেৱে চৈত্ৰ- বৈশাখত উৎপন্ন সকলো সামগ্ৰী একত্ৰ কৰিলে।
Verse 12
ऋषय: कल्पयांचक्रुराभिषेकं यथाविधि । जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगु: ॥ १२ ॥
মহর্ষিসকলে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে লক্ষ্মীদেৱীৰ অভিষেক সম্পন্ন কৰিলে। গন্ধৰ্বসকলে সৰ্বমঙ্গল বৈদিক মন্ত্র গাইলে, আৰু নর্তকীসকলে বেদবিহিত গীত গাই মনোৰম নৃত্য কৰিলে।
Verse 13
मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनि:स्वनान् ॥ १३ ॥
মেঘসমূহ মূৰ্তিমতী হৈ মৃদঙ্গ, পণৱ, মুৰজ আৰু আনক আদি ঢোল বজালে। লগতে শঙ্খ, গোমুখ নামৰ তূৰ্য, বেণু আৰু বীণা বাজিল; এই সকলো মিলি ধ্বনি আছিল অতি তুমুল।
Verse 14
ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् । दिगिभा: पूर्णकलशै: सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितै: ॥ १४ ॥
তাৰ পিছত দিশাসকলৰ মহাগজে গঙ্গাজলেৰে পূৰ্ণ কলহ আনি পদ্মহস্তা সতী শ্ৰীদেৱীৰ অভিষেক কৰিলে। পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ উচ্চাৰিত বৈদিক মন্ত্রধ্বনিৰ মাজত তেওঁ অপূৰ্ব সুন্দৰ হৈ প্ৰকাশিত হল আৰু কেৱল ভগৱান নাৰায়ণকেই স্বামী বুলি জানিলে।
Verse 15
समुद्र: पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् । वरुण: स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५ ॥
সমুদ্ৰে পীত কৌশেয় বস্ত্ৰৰ উত্তৰীয় আৰু অধোবস্ত্ৰ উপহাৰ দিলে। জলৰ অধিদেৱতা বৰুণে মধুত মত্ত ষট্পদ ভ্ৰমৰে ঘেৰোৱা বৈজয়ন্তী পুষ্পমালা অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 16
भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापति: । हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले ॥ १६ ॥
প্ৰজাপতি বিশ্বকৰ্মাই নানাবিধ বিচিত্ৰ অলংকাৰ যোগান ধৰিলে। সৰস্বতী দেৱীয়ে হাৰ দিলে, অজ অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাই পদ্ম দিলে, আৰু নাগলোকবাসীয়ে কুণ্ডল অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 17
तत: कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना । चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम् ॥ १७ ॥
তাৰ পিছত শুভ স্বস্ত্যয়ন বিধিৰে সন্মানিত মাতৃ লক্ষ্মী, ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনে নিনাদিত পদ্মমালা হাতত ধৰি চলিবলৈ ধৰিলে। লাজভৰা হাঁহি, কুণ্ডলে অলংকৃত গাল আৰু মনোমোহা মুখমণ্ডল লৈ তেওঁ অতি শোভাময় হৈ উঠিল।
Verse 18
स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् । ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै- र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ ॥ १८ ॥
তেওঁৰ দুয়োটা স্তন সমান আৰু সুস্থিত আছিল; চন্দনলেপ আৰু কুঙ্কুমে সিঞ্চিত, আৰু তেওঁৰ কঁকাল অতি কৃশ আছিল। তেওঁ ইফালে-সিফালে চলোঁতে নূপুৰৰ মধুৰ ঝংকাৰ উঠিছিল; তেওঁ যেন সোণালী লতা সদৃশ দেখা দিছিল।
Verse 19
विलोकयन्ती निरवद्यमात्मन: पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण- त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९ ॥
গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ, অসুৰ, যক্ষ, চাৰণ আৰু স্বৰ্গবাসীসকলৰ মাজত বিচৰণ কৰি লক্ষ্মীদেৱীয়ে সকলোকে সূক্ষ্মভাৱে পৰীক্ষা কৰিলে; কিন্তু স্বভাৱতে নিৰ্দোষ, স্থিৰ পদধাৰী আৰু অব্যভিচাৰী সদ্গুণে সম্পন্ন কোনো এজনকো নাপালে। সকলোৰে কিবা নহয় কিবা দোষ আছিল, সেয়ে তেওঁ কাৰো শৰণ নল’লে।
Verse 20
नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जय: स ईश्वर: किं परतोव्यपाश्रय: ॥ २० ॥
সভাখন চাই লক্ষ্মীদেৱীয়ে মনে মনে ভাবিলে—যাৰ মহা তপস্যা আছে, সিও ক্ৰোধ জয় কৰা নাই; কাৰোবাৰ জ্ঞান আছে, কিন্তু সঙ্গ-আসক্তি ত্যাগ কৰা নাই; কোনোবা মহান, তথাপি কাম জয় কৰিব নোৱাৰে। যি পৰাশ্ৰয়ী, সি কেনেকৈ পৰমেশ্বৰ হ’ব?
Verse 21
धर्म: क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्याग: क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित: ॥ २१ ॥
কাৰোবাৰ ধৰ্মজ্ঞান পূৰ্ণ হ’ব পাৰে, তথাপি সৰ্বভূত-সৌহৃদ নাথাকে। কাৰোবাৰ ত্যাগ আছে, কিন্তু সেয়া মুক্তিৰ কাৰণ নহয়। কাৰোবাৰ বীৰ্য মহান, তথাপি কালের বেগ ৰোধ কৰিব নোৱাৰে। কোনোবাই গুণাসক্তি ত্যাগ কৰিলেও ভগৱানৰ তুলনা নহয়। সেয়ে প্ৰকৃতিৰ গুণৰ প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত কোনো নাই।
Verse 22
क्वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुष: । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गल: सुमङ्गल: कश्च न काङ्क्षते हि माम् ॥ २२ ॥
কাৰোবাৰ দীঘলীয়া আয়ু আছে, কিন্তু শুভ শীল নাই। কাৰোবাৰ শুভ শীল আছে, কিন্তু আয়ুৰ সীমা নিৰ্দিষ্ট নহয়। য’ত দুয়োটাই আছে, তাতো কোনোবা অমঙ্গল স্বভাৱ দেখা যায়; যেন শিৱ চিৰঞ্জীৱ হ’লেও শ্মশানবাস আদি অশুভ আচৰণ কৰে। আৰু সকলো দিশে যোগ্য হ’লেও যদিহে ভগৱদ্ভক্ত নহয়, তেন্তে তেওঁলোকে মোকো কামনা নকৰে।
Verse 23
एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै- र्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् । वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २३ ॥
এইদৰে সম্পূৰ্ণ বিবেচনা কৰি ৰমা (লক্ষ্মী) অব্যভিচাৰী সদ্গুণে সমৃদ্ধ, স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আৰু সকলো গুণৰ আশ্ৰয়—এমন সৰ্বগুণসম্পন্ন বৰক বাছিলে। যিজন স্বাধীন, যাঁৰ লক্ষ্মীৰ প্ৰয়োজন নাই, তথাপি সৰ্বাধিক ইপ্সিত—সেই মুকুন্দকেই তেওঁ স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 24
तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । तस्थौ निधाय निकटे तदुर: स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ॥ २४ ॥
তাৰ পিছত পৰম পুৰুষ ভগৱানৰ ওচৰলৈ গৈ শ্ৰীদেৱীয়ে মধু বিচাৰি গুঞ্জৰিত ভ্ৰমৰদলে ঘেৰোৱা নতুনকৈ ফুটি উঠা পদ্মমালা তেওঁৰ কাঁধত অৰ্পণ কৰিলে। তাৰ পাছত প্ৰভুৰ বক্ষস্থলত স্থান পোৱাৰ আশাৰে, লাজমিশ্ৰিত হাঁহি আৰু বিকশিত নয়নে তেওঁ তেওঁৰ কাষতে থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 25
तस्या: श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूते: । श्री: स्वा: प्रजा: सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान् ॥ २५ ॥
ভগৱান ত্ৰিজগতৰ পিতা, আৰু পৰম ঐশ্বৰ্যৰ অধিষ্ঠাত্রী মাতৃ লক্ষ্মীৰ সৰ্বোচ্চ নিবাস তেওঁৰ বক্ষস্থল। লক্ষ্মীদেৱীয়ে নিজৰ অনুকূল আৰু কৰুণাময় দৃষ্টিৰে তিনিও লোকক—প্ৰজা, প্ৰজাপতি আৰু দেৱতাসহ—সমৃদ্ধিত বৃদ্ধি কৰে।
Verse 26
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथु: स्वन: । देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६ ॥
তেতিয়া শঙ্খ, তূৰ্য আৰু মৃদংগ আদি বাদ্যৰ বিস্তৃত ধ্বনি গুঞ্জি উঠিল। গন্ধৰ্বলোক আৰু চাৰণলোকৰ লোকসকল নিজৰ পত্নীৰ সৈতে নাচি গাই উঠিল।
Verse 27
ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्या: सर्वे विश्वसृजो विभुम् । ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गै: पुष्पवर्षिण: ॥ २७ ॥
তেতিয়া ব্ৰহ্মা, ৰুদ্ৰ (শিৱ), মহর্ষি অঙ্গিৰা আদি বিশ্ব-ব্যৱস্থাৰ সকলো নিয়ন্তাই পুষ্পবৃষ্টি কৰি বিভু ভগৱানক স্তৱ কৰিলে। তেওঁলোকে ভগৱানৰ অতীন্দ্ৰিয় মহিমা সূচক সত্য মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিছিল।
Verse 28
श्रियावलोकिता देवा: सप्रजापतय: प्रजा: । शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम् ॥ २८ ॥
লক্ষ্মীদেৱীৰ কৃপাদৃষ্টি পৰামাত্ৰ দেৱতা, প্ৰজাপতি আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰজা সদাচাৰ আৰু উৎকৃষ্ট (আধ্যাত্মিক) গুণে সমৃদ্ধ হ’ল। সেয়ে তেওঁলোকে পৰম তৃপ্তি লাভ কৰিলে।
Verse 29
नि:सत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपा: । यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवा: ॥ २९ ॥
হে ৰাজন, লক্ষ্মীদেৱীৰ উপেক্ষাৰ ফলত দৈত্য-দানৱসকল শক্তিহীন, লোভী, উদ্যোগহীন আৰু লজ্জাহীন হৈ পৰিল; তেওঁলোক বিষণ্ণ, মোহিত আৰু নিৰাশ হ’ল।
Verse 30
अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते ॥ ३० ॥
তাৰ পিছত কমললোচনা বাৰুণী দেৱী কন্যাৰূপে প্ৰকাশ পালে; শ্ৰীহৰি (কৃষ্ণ)ৰ অনুমতিত অসুৰসকলে তেওঁক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 31
अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभि: । उदतिष्ठन्महाराज पुरुष: परमाद्भुत: ॥ ३१ ॥
হে মহাৰাজ, তাৰ পিছত কাশ্যপৰ পুত্ৰসকল—দেৱ আৰু দৈত্য—অমৃতৰ আশাত ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰোঁতে, তাতৰ পৰা এক পৰম আশ্চৰ্য পুৰুষ প্ৰকাশ পালে।
Verse 32
दीर्घपीवरदोर्दण्ड: कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षण: । श्यामलस्तरुण: स्रग्वी सर्वाभरणभूषित: ॥ ३२ ॥
তেওঁৰ বাহু দীঘল, পুষ্ট আৰু বলৱান; শঙ্খসদৃশ ত্ৰিৰেখাযুক্ত গ্ৰীবা; চকু ৰঙচুৱা আৰু বৰ্ণ শ্যামল। তেওঁ যুৱক, পুষ্পমালাধাৰী আৰু সৰ্ব আভৰণে ভূষিত আছিল।
Verse 33
पीतवासा महोरस्क: सुमृष्टमणिकुण्डल: । स्निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभग: सिंहविक्रम: । अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषित: ॥ ३३ ॥
তেওঁ পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰিছিল; বক্ষস্থল আছিল বিস্তৃত আৰু মসৃণ মণিকুণ্ডলে দীপ্তি দিছিল। তেলস্নিগ্ধ কুঞ্চিত কেশান্তে তেওঁ সুন্দৰ, সিংহসম বিক্ৰমশালী। কঙ্কণে ভূষিত হৈ তেওঁ হাতে অমৃতপূৰ্ণ কলস বহন কৰিছিল।
Verse 34
स वै भगवत: साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भव: । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥ ३४ ॥
তেওঁ সাক্ষাৎ ভগৱান বিষ্ণুৰ অংশৰো অংশৰ পৰা প্ৰকাশিত ধন্বন্তৰি আছিল। তেওঁ আয়ুৰ্বেদৰ মহাজ্ঞানী আৰু দেৱতা হোৱাৰ বাবে যজ্ঞত ভাগ ল’বলৈ অধিকাৰী হৈছিল।
Verse 35
तमालोक्यासुरा: सर्वे कलसं चामृताभृतम् । लिप्सन्त: सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ॥ ३५ ॥
ধন্বন্তৰিয়ে অমৃতভৰা কলহ কঢ়িয়াই আনিছে দেখি, কলহ আৰু তাৰ ভিতৰৰ অমৃত লোভে সকলো অসুৰে বলপ্ৰয়োগে তৎক্ষণাৎ সেয়া কেঢ়ি নিলে।
Verse 36
नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने । विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययु: ॥ ३६ ॥
অসুৰে সেই অমৃতভাজন কলহ লৈ যেতিয়া গৈছিল, তেতিয়া দেৱসকল বিষণ্ণচিত্ত হ’ল। সেয়ে তেওঁলোকে ভগৱান হৰিৰ পদপদ্মত শৰণ ল’লে।
Verse 37
इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् । मा खिद्यत मिथोऽर्थं व: साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥
দেৱসকলৰ দীনতা দেখি, ভক্তৰ কামনা পূৰণকাৰী ভগৱানে ক’লে—“দুখ নকৰিবা। মই মোৰ স্বমায়াৰে অসুৰসকলৰ মাজত পৰস্পৰ কলহ সৃষ্টি কৰি তেওঁলোকক মোহিত কৰিম, আৰু তোমালোকৰ অমৃতলাভৰ ইচ্ছা সিদ্ধ কৰিম।”
Verse 38
मिथ: कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् । अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥
হে ৰাজন, অমৃতৰ বাবে তৃষ্ণাতুৰ অসুৰসকলৰ মাজত সেই কথাক লৈ পৰস্পৰ কলহ উঠিল। প্ৰতিজনে ক’লে—“মই আগতে, মই আগতে; তই নহয়, তই নহয়!”
Verse 39
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
কিছুমান দৈত্যই ক’লে—দেৱতাসকলেও ক্ষীৰসাগৰ মন্থনত সমান পৰিশ্ৰম কৰিছে; সেয়ে সত্রযাগৰ দৰে এই কৰ্মতো সনাতন ধৰ্ম অনুসাৰে তেওঁলোকৰ অমৃতত নিজৰ ভাগ প্ৰাপ্য। হে ৰাজন, এইদৰে দুৰ্বল দৈত্যসকলে কলস ধৰা প্ৰবল দৈত্যসকলক বাৰে বাৰে বাধা দিলে।
Verse 40
देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥
কিছুমান দৈত্যই ক’লে—দেৱতাসকলেও ক্ষীৰসাগৰ মন্থনত সমান পৰিশ্ৰমৰ অংশীদাৰ; সেয়ে সত্রযাগৰ দৰে এই কৰ্মতো সনাতন ধৰ্ম অনুসাৰে তেওঁলোকৰ অমৃতত নিজৰ ভাগ অৰ্হ। হে ৰাজন, এইদৰে ঈৰ্ষ্যাৰে ভৰা দুৰ্বল দৈত্যসকলে কলস ধৰা প্ৰবলসকলক বাৰে বাৰে বাধা দিলে।
Verse 41
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
সেই অন্তৰত সৰ্বোপায়বিদ্ ঈশ্বৰ ভগৱান বিষ্ণুৱে পৰম আশ্চৰ্য, বৰ্ণনাতীত নাৰী-ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। সেই মোহিনী দৰ্শনীয়, নবফুলা নীল পদ্মৰ দৰে শ্যামবৰ্ণা, সৰ্বাঙ্গসুন্দৰী; কাণত সমান অলংকাৰ, সুন্দৰ গাল, উঁচু নাসা আৰু যৌৱনদীপ্ত মুখমণ্ডলযুক্ত আছিল।
Verse 42
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
তাই নবযৌৱনত বিকশিত স্তনভাৰে তাইৰ কোমৰ অতি ক্ষীণ দেখা গৈছিল। মুখ আৰু দেহৰ সুগন্ধত আকৃষ্ট ভ্ৰমৰবোৰ গুঞ্জন কৰি চাৰিওফালে ঘূৰি ফুৰাত, ফলত তাইৰ চকু চঞ্চল হৈ উঠিছিল।
Verse 43
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
তাই সুকেশভাৰত ফুটন্ত মল্লিকা-পুষ্পৰ মালা ধাৰণ কৰিছিল; সুগঠিত গ্ৰীৱা হাৰ-আভৰণে শোভিত, আৰু বাহুবোৰ অঙ্গদে ভূষিত আছিল। নিৰ্মল বস্ত্ৰে আৱৃত তাইৰ নিতম্ব সৌন্দৰ্য-সমুদ্ৰত দ্বীপৰ দৰে দীপ্ত আছিল; কঁচি আৰু চলন্ত চৰণ-নূপুৰৰ মধুৰ ঝংকাৰত তাই অধিক উজ্জ্বল হৈছিল। লাজভৰা হাঁহি, ভ্ৰূবিলাস আৰু তিৰ্যক দৃষ্টিৰে তাই দैত্য-নায়কসকলৰ চিত্তত বাৰে বাৰে কামনা জাগাই তুলিলে।
Verse 44
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
তেওঁৰ সুন্দৰ কেশৰাশিত ফুলি থকা মল্লিকা ফুলৰ মালা আছিল। তেওঁৰ ডিঙি হাৰেৰে আৰু বাহু বাজুবন্ধৰে সুশোভিত আছিল।
Verse 45
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
তেওঁৰ শৰীৰ এখন নিৰ্মল শাৰীৰে আৱৃত আছিল আৰু নিতম্ব সৌন্দৰ্য সাগৰৰ দ্বীপৰ দৰে শোভা পাইছিল। কঁকালত মেখেলা আৰু ভৰিত নূপুৰ আছিল।
Verse 46
एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥
লাজুকীয়া হাঁহি আৰু ভ্ৰূভঙ্গিৰ বিলাসপূৰ্ণ চাৱনিৰে তেওঁ দৈত্যপতিসকলৰ মনত বাৰে বাৰে কামভাৱ জগাই তুলিলে।
Frequently Asked Questions
Lakṣmī’s deliberation highlights a Bhāgavata criterion: conditioned greatness is mixed with faults under the guṇas. Austerity may coexist with anger, knowledge with desire, power with subjection to kāla, and even longevity with inauspicious conduct. Since none are fully independent or completely pure, she chooses Mukunda, who is svatantra (independent), nirguṇa (transcendent to material modes), and the reservoir of all auspicious qualities.
The chapter depicts a universal consecration: sacred rivers bring waters, earth brings herbs, cows provide pañca-gavya, seasons provide auspicious produce, sages conduct rites, and celestial musicians chant Vedic mantras. Theologically it signifies that śrī (prosperity and auspicious order) is not random wealth but a sanctified, dharma-aligned potency that naturally rests on Viṣṇu’s chest and blesses administrators (devas) who serve cosmic order.
Dhanvantari is a plenary expansion (aṁśa) connected to Viṣṇu who appears carrying the amṛta-kumbha and is expert in bhaiṣajya-vidyā (medicine/Ayurveda). His emergence teaches that healing and longevity are ultimately divine endowments within yajña and cosmic administration; it also becomes the narrative pivot for the conflict over nectar.
Their quarrel arises from possessiveness and entitlement: after seizing the nectar by force, they cannot establish a stable principle of distribution. This internal fracture is precisely what Hari anticipates; it sets the stage for Mohinī-mūrti, through whom Viṣṇu uses yogamāyā to protect the devas and restore dharmic allocation.
Vāruṇī is a goddess associated with intoxicants and the governance of drunkards. The demons’ taking her, with the Lord’s permission, reflects their attraction to sense-enjoyment and diversion, contrasting with the devas’ focus on sacrificial order and foreshadowing how asuric impulses make them vulnerable to delusion when Mohinī appears.