Adhyaya 6
The Lord Appears to the Devas and Instructs the Truce; Mandara Is Brought for Churning
দেৱতাসকলৰ দুখ-দুৰ্দশা আৰু শৰণাগতি চলি থাকোঁতে ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু সমবেত দেৱগণৰ সন্মুখত শ্ৰীহৰি অপাৰ তেজেৰে প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল; সেই দীপ্তিয়ে তেওঁলোকৰ দৃষ্টি স্তম্ভিত কৰিলে। ব্ৰহ্মা আৰু শংকৰে কৌস্তুভ, লক্ষ্মী আৰু দিব্য অস্ত্ৰে ভূষিত মৰকতবৰ্ণ ভগৱদ্ৰূপ দৰ্শন কৰিলে; দেৱতাসকলে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে। ব্ৰহ্মাই প্ৰভুৰ গুণাতীতত্ব, জগতৰ কাৰণ-আধাৰ-লয় স্বৰূপ আৰু তেওঁক পোৱাৰ উপায় ভক্তিযোগ—এই তত্ত্ব স্থাপন কৰি স্তৱ কৰিলে। দেৱতাসকলে উপদেশ বিচাৰিলে ভগৱানে ক’লে—কালৰ অনুকূল অসুৰসকলৰ সৈতে কৌশলে সন্ধি কৰা, মন্দৰক দণ্ড আৰু বাসুকিক ৰজ্জু কৰি ক্ষীৰসাগৰ মন্থন কৰা; ধৈৰ্য ধৰা, কালকূট বিষ উঠিলেও ভয় নকৰিবা, আৰু মাজতে উঠা বস্তুত লোভ নকৰিবা। ভগৱান অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত দেৱতাসকল ব’লিৰ ওচৰলৈ গ’ল; ইন্দ্ৰৰ বিষ্ণুপ্ৰেৰিত প্ৰস্তাৱ ব’লিয়ে মানি ল’লে। দুয়োপক্ষই মন্দৰ উখলিলে, কিন্তু ক্লান্ত হৈ পেলাই দিলে; বহুজন চাপা পৰিল। তেতিয়া গৰুড়াৰূঢ় বিষ্ণু আহি পতিতসকলক জীৱিত কৰিলে আৰু সহজে মন্দৰক সাগৰলৈ লৈ গ’ল—পৰৱৰ্তী মন্থনৰ ভূমিকা সাজি উঠিল।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं स्तुत: सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वर: । तेषामाविरभूद् राजन्सहस्रार्कोदयद्युति: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰজা পৰীক্ষিত! দেৱগণ আৰু ব্ৰহ্মাদেৱে এইদৰে স্তৱ কৰিলে, তেতিয়া পৰমেশ্বৰ ভগৱান হৰি তেওঁলোকৰ আগত প্ৰকট হ’ল। তেওঁৰ দেহকান্তি যেন একেলগে সহস্ৰ সূৰ্যোদয়ৰ দীপ্তি।
Verse 2
श्रीएवं उक्त्वा हरिवंशेण शकुन्तला पुरो हृषीकेशम् । अभ्युपगम्य महाभागा हर्षेणाभिवाद्य भास्करम् ॥ २ ॥
প্ৰভুৰ তেজে দেৱতাসকলৰ দৃষ্টি আৱদ্ধ হৈ পৰিল। সেয়ে তেওঁলোকে ন আকাশ, ন দিশ, ন ভূমি, আনকি নিজকো দেখা নাপালে; তেন্তে সন্মুখত থকা হৃষীকেশক কেনেকৈ দেখিব?
Verse 3
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ব্ৰহ্মাদেৱে শিৱৰ সৈতে ভগৱানৰ সেই দিৱ্য দেহৰূপ দেখিলে—স্ফটিকৰ দৰে স্বচ্ছ, মৰকত-মণিৰ দৰে শ্যাম, পদ্মগৰ্ভৰ দৰে অৰুণ নয়ন; গলিত সোণৰ দৰে পীত কৌশেয় বস্ত্ৰ; প্ৰসন্ন আৰু মনোহৰ সৰ্বাঙ্গ, সুমুখ আৰু সুন্দৰ ভ্ৰূ। মহামণি-খচিত মুকুট, বাহুত কেয়ূৰ; কৰ্ণাভৰণৰ কান্তিত দীপ্ত কপোল আৰু পদ্মসম মুখ। কটিত কাঁচী, হাতে বলয়, বক্ষে হাৰ, পায়ে নূপুৰ; কণ্ঠত কৌস্তুভমণি, গলাত বনমালা, সৈতে লক্ষ্মীদেৱী; আৰু সুদৰ্শন আদি দিৱ্য অস্ত্ৰ মূৰ্তিমান হৈ সেৱা কৰিছিল। এই ৰূপ দেখি ব্ৰহ্মা, শিৱ আৰু সকলো দেৱগণ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি ভূমিত লুটাই পৰিল।
Verse 4
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
ভগৱান ব্ৰহ্মাই শিৱসহ পৰম পুৰুষৰ সেই স্বচ্ছ, মৰকত-শ্যাম দেহ দৰ্শন কৰিলে; পদ্মগৰ্ভ সদৃশ অৰুণ নয়ন। গলিত সোণৰ দৰে পীত কৌশেয় বস্ত্ৰধাৰী, প্ৰসন্ন সৰ্বাঙ্গ, সুমুখ আৰু সুন্দৰ ভ্ৰূযুক্ত প্ৰভু দীপ্তিমান আছিল।
Verse 5
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
তেওঁ প্ৰভুৰ মস্তকত মহামণি-খচিত কিৰীট আৰু বাহুত কেয়ূৰ দেখিলে। কৰ্ণাভৰণৰ দীপ্তিত কপোল উজ্জ্বল, আৰু স্নিগ্ধ স್ಮিতৰে শোভিত মুখপদ্ম—এনে হৰিৰূপ ব্ৰহ্মাই শিৱসহ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 6
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
তেওঁ প্ৰভুৰ কঁকালত কাঁচি, হাতে বলয়, বক্ষত হাৰ আৰু পায়ত নূপুৰ দেখিলে। কণ্ঠত কৌস্তুভমণি দীপ্ত, আৰু বনমালা ধৰি তেওঁ লক্ষ্মীদেৱীকো সৈতে বহন কৰিছিল।
Verse 7
विरिञ्चो भगवान्दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥
সুদৰ্শন আদি মূর্তিমান স্বাস্ত্ৰে উপাসিত সেই পৰম পুৰুষক দেখি দেৱশ্ৰেষ্ঠ ব্ৰহ্মাই শিৱসহ সকলো দেৱগণৰ সৈতে সাষ্টাঙ্গে ভূমিত পৰি প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰিলে।
Verse 8
श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया- गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने
শ্ৰীব্ৰহ্মাই ক’লে—হে প্ৰভো! আপুনি অজাত, তথাপি অৱতাৰৰূপে নিৰন্তৰ প্ৰকট আৰু অন্তৰ্ধান ঘটে। আপুনি গুণাতীত, নিৰ্বাণসুখ-সমুদ্ৰৰ আশ্ৰয়; অণুতকৈও অণু, অচিন্ত্য সত্তাযুক্ত পৰমেশ্বৰ—আপোনাক আমি নমস্কাৰ কৰোঁ।
Verse 9
रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धात: सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥ ९ ॥
হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ, হে পৰম নিয়ন্তা! যিসকলে পৰম মঙ্গল কামনা কৰে, তেওঁলোকে বৈদিক-তান্ত্ৰিক বিধিৰে আপোনাৰ এই ৰূপৰ উপাসনা কৰে। প্ৰভু, আপোনাৰ এই বিশ্বমূৰ্তিত আমি ত্ৰিলোকক দেখা পাওঁ।
Verse 10
त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव पर: परस्मात् ॥ १० ॥
হে স্বতন্ত্ৰ প্ৰভু! এই সমগ্ৰ জগত আদিতে আপোনাতেই আছিল, মধ্যতো আপোনাতেই স্থিত, আৰু অন্ততো আপোনাতেই লীন হয়। আপুনি ইয়াৰ আদ্য-মধ্য-অন্ত—যেনে মাটি ঘটৰ কাৰণ, ঘটক ধাৰে, আৰু ভাঙিলে ঘট মাটিতেই উভতি যায়।
Verse 11
त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्ट: । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चित: ॥ ११ ॥
হে পৰমেশ্বৰ! আপুনি স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আৰু সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ; আনৰ সহায় নলয়। আপোনাৰ আত্মাশ্ৰয় মায়াশক্তিৰে এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰি তাত আপুনি নিজেই প্ৰৱেশ কৰে। ভক্তিযোগে শুদ্ধ, শাস্ত্ৰপ্ৰমাণত প্ৰাজ্ঞ আৰু মন একাগ্ৰ কৰা মুনিসকলে দেখে—গুণৰ পৰিণামৰ ভিতৰত থাকিলেও আপুনি গুণাতীত আৰু অস্পৰ্শিত।
Verse 12
यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२ ॥
যেনে কাঠৰ পৰা অগ্নি, গাইৰ পৰা দুধ, ভূমিৰ পৰা অন্ন আৰু পানী, আৰু উদ্যোগৰ পৰা জীৱিকাৰ সমৃদ্ধি লাভ হয়, তেনে ভক্তিযোগৰ সাধনাৰে এই ভৌতিক জগতৰ মাজতো মানুহে আপোনাৰ কৃপা লাভ কৰিব পাৰে আৰু বুদ্ধিৰে আপোনাক সমীপ কৰিব পাৰে। পুণ্যশীল কবিসকলে এই কথাই কয়।
Verse 13
तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । दृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भ: ॥ १३ ॥
হে নাথ, হে সৰোজনাভ! যাঁৰ দৰ্শন আমি বহুদিন ধৰি কামনা কৰিছিলোঁ, সেই আপুনি আজি আমাৰ সন্মুখত প্ৰকাশিত হৈছে। আপোনাক দেখি আমি সকলোৱে পৰম নিৰ্বৃত্তি লাভ কৰিলোঁ—যেনে দাবানলে কাতৰ হাতীয়ে গঙ্গাৰ জল পাই আনন্দিত হয়।
Verse 14
स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिण: ॥ १४ ॥
হে অখিল লোকপাল! আমি দেৱগণ আপোনাৰ পদপদ্মমূলত যি উদ্দেশ্যে আহিছোঁ, সেয়া সম্পন্ন কৰক। আপুনি ভিতৰ-বাহিৰ সকলোৰে সাক্ষী; আপোনাৰ বাবে একোৱেই অজানা নহয়, সেয়ে পুনৰ নিবেদন কৰা প্ৰয়োজন নাই।
Verse 15
अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५ ॥
মই ব্ৰহ্মা, গিৰিত্ৰ শিৱ আৰু অন্য দেৱগণ, দাক্ষ আদি প্ৰজাপতিসহ—আপোনাৰ মূল অগ্নিৰ পৰা দীপ্ত স্ফুলিঙ্গৰ দৰে। হে ঈশ! আমি আপোনাৰ অংশ; সেয়ে আমাৰ মঙ্গল কি, আমি কি জানিম? হে পৰম প্ৰভু, দ্বিজ আৰু দেৱগণৰ উপযোগী মুক্তিৰ উপায় আমাক দান কৰক।
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन्संवृतसर्वकारकान् ॥ १६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—ব্ৰহ্মা আদি দেৱগণে এইদৰে স্তৱ কৰিলে, ভগৱানে তেওঁলোকৰ হৃদয়ৰ উদ্দেশ্য যথাযথ বুজিলে। তাৰ পাছত মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ কণ্ঠে, অঞ্জলি বদ্ধ কৰি সতর্কভাৱে থিয় হৈ থকা দেৱগণক উত্তৰ দিলে।
Verse 17
एक एवेश्वरस्तस्मिन्सुरकार्ये सुरेश्वर: । विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभि: ॥ १७ ॥
দেৱেশ্বৰ ভগৱান একাই সেই দেৱকাৰ্য সম্পন্ন কৰিবলৈ সক্ষম আছিল, তথাপি সমুদ্ৰ-মন্থন আদি লীলাত ৰমণ কৰিব বিচাৰিলে। সেয়ে তেওঁ দেৱগণক এইদৰে ক’লে।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । शृणुतावहिता: सर्वे श्रेयो व: स्याद् यथा सुरा: ॥ १८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ব্ৰহ্মন! আহা শম্ভো! হে দেৱগণ! তোমালোক সকলোৱে মনোযোগেৰে মোৰ বাক্য শুনা; মই যি ক’ম, সেয়াই তোমালোকৰ শ্ৰেয়স হ’ব।
Verse 19
यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद् वो भव आत्मन: ॥ १९ ॥
যেতিয়ালৈকে তোমালোক সমৃদ্ধ নহওঁ, তেতিয়ালৈকে কালৰ অনুকূলতা পোৱা দানৱ‑দৈত্যসকলৰ সৈতে সন্ধি স্থাপন কৰা, যাতে তোমালোকৰ স্বহিত ৰক্ষা পায়।
Verse 20
अरयोऽपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतै: ॥ २० ॥
কাৰ্যসাধনৰ গৌৰৱ থাকিলে শত্রুৰ সঙ্গেও সন্ধি কৰিব লাগে। হে দেৱসকল, স্বার্থসিদ্ধিৰ বাবে সাপ‑ইঁদুৰ ন্যায় অনুসৰি চলা উচিত।
Verse 21
अमृतोत्पादने यत्न: क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २१ ॥
অমৃত উৎপাদনৰ বাবে তৎক্ষণাৎ, বিলম্ব নকৰাকৈ চেষ্টা কৰা; তাক পান কৰিলে মৃত্যুৰ গ্ৰাসত থকা জীৱো অমৰ হয়।
Verse 22
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥
হে দেৱসকল, ক্ষীৰসাগৰত সকলো ধৰণৰ শাক‑পাত, তৃণ, লতা আৰু ঔষধি নিক্ষেপ কৰা। তাৰ পাছত মন্দৰ পৰ্বতক মথনদণ্ড আৰু বাসুকিক দড়ি কৰি, মোৰ সহায়তাত, অলসতা নকৰাকৈ ক্ষীৰসাগৰ মথন কৰা।
Verse 23
क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥
এইদৰে মথনত দৈত্যসকলে কষ্ট ভোগ কৰিব; কিন্তু হে দেৱসকল, ফল গ্ৰহণকাৰী হ’ব তোমালোকেই—সাগৰৰ পৰা উৎপন্ন অমৃত তোমালোকেই লাভ কৰিবা।
Verse 24
यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुरा: सुरा: । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्था: सान्त्वया यथा ॥ २४ ॥
হে দেৱগণ! ধৈৰ্য আৰু শান্তিৰে সকলো কাম সিদ্ধ হয়; ক্ৰোধে লক্ষ্য সিদ্ধ নহয়। সেয়ে অসুৰে যি বিচাৰে, তাতে সন্মতি দিয়া।
Verse 25
न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात् । लोभ: कार्यो न वो जातु रोष: कामस्तु वस्तुषु ॥ २५ ॥
ক্ষীৰসাগৰৰ পৰা ‘কালকূট’ নামৰ বিষ উৎপন্ন হ’ব; তাত ভয় নকৰিবা। আৰু মথনত নানা বস্তু উঠিলে লোভ, পাবলৈ ব্যাকুলতা বা ক্ৰোধ—একো নকৰিবা।
Verse 26
श्रीशुक उवाच इति देवान्समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तम: । तेषामन्तर्दधे राजन्स्वच्छन्दगतिरीश्वर: ॥ २६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰজা পৰীক্ষিত! এইদৰে দেৱসকলক উপদেশ দি স্বেচ্ছাগতি স্বতন্ত্ৰ ঈশ্বৰ, পুৰুষোত্তম ভগৱান, তেওঁলোকৰ সন্মুখৰ পৰা অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 27
अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामह: । भवश्च जग्मतु: स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुरा: ॥ २७ ॥
তাৰ পাছত পিতামহ ব্ৰহ্মা আৰু ভৱ (শিৱ) ভগৱানক নমস্কাৰ কৰি নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল। তাৰ পিছত সকলো দেৱতা মহাৰাজ বলিৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 28
दृष्ट्वारीनप्यसंयत्ताञ्जातक्षोभान्स्वनायकान् । न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्य: सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥
নিজ নায়কসকলক—যিসকল ক্ৰোধে শত্রুক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিল—দেখিও, দেৱসকল যুদ্ধভাব নোহোৱাকৈ আহিছে বুলি দেখি, সন্ধি-যুদ্ধৰ সময় জানোতা প্ৰখ্যাত দৈত্যৰাজ বলিয়ে তেওঁলোকক নিষেধ কৰিলে।
Verse 29
ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपै: । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९ ॥
দেৱতাসকলে বৈৰোচন-পুত্ৰ বলি মহাৰাজৰ ওচৰলৈ আহি তেওঁৰ কাষতে বহিল। বলি অসুৰ-সেনাপতিসকলৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত, পৰম ঐশ্বৰ্যে বিভূষিত আৰু সমগ্ৰ জগত জয়ী আছিল।
Verse 30
महेन्द्र: श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामति: । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥
মহেন্দ্ৰই মৃদু বাক্যৰে সেই মহামতি বলিক সন্তুষ্ট কৰি, পুৰুষোত্তম ভগৱান বিষ্ণুৰ পৰা শিকি অহা সকলো প্ৰস্তাৱ বিনয়েৰে নিবেদন কৰিলে।
Verse 31
तत्त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपा: । शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिन: ॥ ३१ ॥
ইন্দ্ৰৰ প্ৰস্তাৱ দৈত্যৰাজ বলিৰ মনত তৎক্ষণাৎ ভাল লাগিল। শম্বৰ, অৰিষ্টনেমি প্ৰমুখ অসুৰাধিপ আৰু ত্ৰিপুৰবাসী সকলেও সেয়া সোনকালে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 32
ततो देवासुरा: कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२ ॥
হে শত্রুদমন পৰীক্ষিত! তাৰ পিছত দেৱতা আৰু অসুৰসকলে সৌহাৰ্দ্য স্থাপন কৰি সন্ধি কৰিলে। তাৰপিছত অমৃত লাভৰ বাবে তেওঁলোকে মহৎ উদ্যোগ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 33
ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदा: । नदन्त उदधिं निन्यु: शक्ता: परिघबाहव: ॥ ३३ ॥
তাৰ পিছত অতি শক্তিশালী দেৱতা আৰু অসুৰসকলে—গদাসদৃশ দৃঢ় দীঘল বাহুযুক্ত—দৰ্পে উন্মত্ত হৈ মন্দৰগিৰিক বলপূৰ্বক উপৰি পেলালে। ডাঙৰ নাদ কৰি তেওঁলোকে তাক ক্ষীৰসাগৰৰ ফালে লৈ গ’ল।
Verse 34
दूरभारोद्वहश्रान्ता: शक्रवैरोचनादय: । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहु: पथि ॥ ३४ ॥
দূৰলৈকে গধুৰ পৰ্বত বহন কৰি শক্ৰ, বৈৰোচন (বলি) আদি দেৱ-দানৱ ক্লান্ত হ’ল। বহন কৰিব নোৱাৰি পথতে তাক এৰি দিলে।
Verse 35
निपतन्स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचल: ॥ ३५ ॥
তেতিয়া সোণালী অতি গধুৰ মন্দৰ পৰ্বত খহি পৰিল আৰু তাৰ মহাভাৰে বহু দেৱ-দানৱক চূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 36
तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वज: ॥ ३६ ॥
তেওঁলোকৰ মন ভাঙি পৰিল আৰু বাহু, উৰু আৰু কান্ধ ভাঙি গৈছিল। এই কথা জানি সৰ্বজ্ঞ ভগৱান গৰুড়ধ্বজ তাত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 37
गिरिपातविनिष्पिष्टान्विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥ ३७ ॥
পৰ্বত পৰি চেপি ধৰা দেৱ-দানৱসকলক দেখি প্ৰভুৱে কেৱল দৃষ্টিৰে তেওঁলোকক পুনৰ জীৱিত কৰিলে। তেওঁলোক শোকমুক্ত হ’ল আৰু দেহত কোনো আঘাতচিহ্নো নাথাকিল।
Verse 38
गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृत: ॥ ३८ ॥
প্ৰভুৱে এটা হাতে লীলামাত্ৰে পৰ্বত উঠাই গৰুড়ৰ পিঠিত থ’লে। তাৰ পিছত নিজেও গৰুড়াৰূঢ় হৈ, দেৱ-দানৱগণে ঘেৰি ধৰা অৱস্থাত ক্ষীৰসাগৰলৈ গ’ল।
Verse 39
अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जित: ॥ ३९ ॥
তাৰ পিছত পক্ষিশ্ৰেষ্ঠ গৰুড়ে মন্দৰ পৰ্বতখন কাঁধৰ পৰা নামাই পানীৰ ওচৰলৈ আনিলে। তাৰ পাছত শ্ৰীহৰিৰ আদেশত সেই ঠাই ত্যাগ কৰি তেওঁ গুচি গ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter states that the asuras were ‘favored by time’ (kāla), so direct confrontation would not yield the devas’ welfare. Viṣṇu teaches upāya-kauśalya: for a higher objective (amṛta and restoration of cosmic balance), one may adopt a temporary truce—even with enemies—while remaining internally steady and dharmically guided.
He is described as radiantly effulgent (blinding like thousands of suns), yet personally beautiful: marakata-like dark complexion, lotus-reddish eyes, yellow garments, jeweled helmet, ornaments, garlands, Kaustubha, weapons, and Lakṣmī. The theological point is that Bhagavān is simultaneously transcendent (beyond guṇas and ordinary perception) and personal (sac-cid-ānanda vigraha), approachable through devotion rather than material vision.
Viṣṇu’s warning frames the churning as a process where dangerous and distracting byproducts appear before the final goal (amṛta). It teaches steadiness (kṣānti/śānti), freedom from fear and greed, and trust in divine oversight—an ethical and spiritual template for pursuing higher ends without being derailed by intermediate crises or temptations.
Bali Mahārāja, son of Virocana, is the asura king portrayed as politically discerning—knowing when to fight and when to make peace. He accepts because the devas approach without hostility and because the proposal promises a strategic advantage (participation in producing nectar), aligning with statecraft even within asuric power politics.