Adhyaya 4
Aftermath of Gajendra’s Deliverance: Hūhū’s Release, Indradyumna’s Curse, and Sārūpya-mukti
গজেন্দ্ৰক (হাতী-ৰাজ) কুমিৰৰ কবলৰ পৰা ভগৱানে নাটকীয়ভাৱে উদ্ধাৰ কৰাৰ পাছত সমগ্ৰ জগত আনন্দে মুখৰিত হয়। দেৱতা, ঋষি, গন্ধৰ্ব, চাৰণ আৰু সিদ্ধসকলে ঢোল-নগৰা, গীত আৰু পুষ্পবৃষ্টিৰে পুৰুষোত্তমক স্তৱ কৰে। সেই কুমিৰ দেৱলৰ শাপত পতিত গন্ধৰ্বৰাজ হূহূ বুলি প্ৰকাশ পায়; ভগৱদনুগ্ৰহে মুক্ত হৈ সি দিৱ্য ৰূপ পুনৰ লাভ কৰে, যথোচিত প্ৰাৰ্থনা কৰে, প্ৰদক্ষিণা কৰে আৰু শুদ্ধ হৈ গন্ধৰ্বলোকলৈ উভতি যায়। গজেন্দ্ৰও ভগৱদ্স্পৰ্শে অবিদ্যা-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ সাৰূপ্য-মুক্তি পায়—পীতাম্বৰধাৰী, চতুৰ্ভুজ, প্ৰভুসদৃশ ৰূপ। শুকদেৱে আগৰ জন্মৰ কথা কয়: গজেন্দ্ৰ পূৰ্বে দ্ৰাবিড় দেশৰ পাণ্ড্য ৰাজ্যৰ বৈষ্ণৱ ৰজা ইন্দ্ৰদ্যুম্ন আছিল; মৌনব্ৰত আৰু তন্ময় উপাসনাৰ বাবে অগস্ত্যৰ ক্ৰোধত হাতী হোৱাৰ শাপ পায়, কিন্তু ভক্তে তাক প্ৰভুৰ ইচ্ছা বুলি গ্ৰহণ কৰি ভক্তিস্মৃতি অটুট ৰাখে। তাৰ পাছত ভগৱান গৰুড়াৰূঢ় হৈ গজেন্দ্ৰক লগত লৈ স্বধামলৈ গমন কৰে। শ্ৰৱণফল—এই কাহিনী শুনিলে মঙ্গল হয়, কলিৰ দোষৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায় আৰু দুঃস্বপ্ন নাশ হয়; প্ৰভাত পাঠৰ বাবে উপদেশিত। শেষত প্ৰসন্ন প্ৰভু সকলোৰে সন্মুখত গজেন্দ্ৰক বৰদান ক’বলৈ সাজু হয়, পৰৱৰ্তী সংলাপৰ ভূমিকা স্থাপিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमा: । मुमुचु: कुसुमासारं शंसन्त: कर्म तद्धरे: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—প্ৰভুৱে যেতিয়া গজেন্দ্ৰক উদ্ধাৰ কৰিলে, তেতিয়া ব্ৰহ্মা আৰু শিৱ আদি আগবঢ়াই দেৱতা, দেৱর্ষি আৰু গন্ধৰ্বসকলে হৰিৰ সেই কৰ্মৰ প্ৰশংসা কৰি প্ৰভু আৰু গজেন্দ্ৰৰ ওপৰত পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 2
नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगु: । ऋषयश्चारणा: सिद्धास्तुष्टुवु: पुरुषोत्तमम् ॥ २ ॥
দিব্য দুন্দুভি বাজি উঠিল, গন্ধৰ্বসকলে নাচি গাইলে। ঋষি, চাৰণ আৰু সিদ্ধসকলে পুৰুষোত্তমক স্তৱ কৰিলে।
Verse 3
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
দেৱল মুনিৰ শাপত গন্ধৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰজা হূহূ গ্ৰাহ হৈছিল। এতিয়া ভগৱানৰ কৃপাৰে মুক্ত হৈ সি তৎক্ষণাৎ অতি আশ্চৰ্যজনক সুন্দৰ গন্ধৰ্বৰূপ ধাৰণ কৰিলে। এই অনুগ্ৰহ কাৰ দয়াত ঘটিল বুজি, সি মস্তক নত কৰি অব্যয় উত্তমশ্লোক অধীশক প্ৰণাম কৰিলে আৰু কীৰ্তনীয় গুণে মহিমান্বিত প্ৰভুৰ যশ স্তৱগান কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 4
योऽसौ ग्राह: स वै सद्य: परमाश्चर्यरूपधृक् । मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तम: ॥ ३ ॥ प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् । अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥
দেৱল মুনিৰ শাপত গন্ধৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰজা হূহূ গ্ৰাহ হৈছিল। এতিয়া ভগৱানৰ কৃপাৰে মুক্ত হৈ সি তৎক্ষণাৎ অতি আশ্চৰ্যজনক সুন্দৰ গন্ধৰ্বৰূপ ধাৰণ কৰিলে। এই অনুগ্ৰহ কাৰ দয়াত ঘটিল বুজি, সি মস্তক নত কৰি অব্যয় উত্তমশ্লোক অধীশক প্ৰণাম কৰিলে আৰু কীৰ্তনীয় গুণে মহিমান্বিত প্ৰভুৰ যশ স্তৱগান কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् । लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान्मुक्तकिल्बिष: ॥ ५ ॥
ঈশ্বৰৰ নিৰ্হেতুক কৃপাৰে অনুগৃহীত হৈ আৰু নিজৰ মূল স্বৰূপ পুনৰ লাভ কৰি, ৰজা হূহূয়ে প্ৰভুক পৰিক্ৰমা কৰি প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মা আদি দেৱগণৰ সন্মুখত সি গন্ধৰ্বলোকলৈ উভতি গ’ল; সি সকলো পাপফলৰ পৰা মুক্ত হৈছিল।
Verse 6
गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात् । प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुज: ॥ ६ ॥
ভগৱানৰ হাতৰ স্পৰ্শমাত্ৰেই হাতীৰ ৰজা গজেন্দ্ৰ তৎক্ষণাৎ অজ্ঞান-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’ল। সেয়ে সি সাৰূপ্য-মুক্তি লাভ কৰি ভগৱান সদৃশ ৰূপ পালে—পীতবস্ত্ৰধাৰী আৰু চতুৰ্ভুজ।
Verse 7
स वै पूर्वमभूद् राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तम: । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायण: ॥ ७ ॥
এই গজেন্দ্ৰ পূৰ্বজন্মত দ্ৰাবিড় প্ৰদেশৰ পাণ্ড্য দেশৰ ৰজা আছিল। সি ইন্দ্ৰদ্যুম্ন মহাৰাজ নামে খ্যাত আৰু বিষ্ণুব্ৰতত পৰায়ণ বৈষ্ণৱ আছিল।
Verse 8
स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् । जटाधरस्तापस आप्लुतोऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रम: ॥ ८ ॥
ইন্দ্ৰদ্যুম্ন মহাৰাজে গৃহজীৱন ত্যাগ কৰি কুলাচল (মলয় পৰ্বত) আশ্ৰমত বাস কৰিলে। জটাধাৰী তপস্বী হৈ তেওঁ সদায় হৰিৰ আৰাধনাত ৰত আছিল। এবাৰ মৌনব্ৰত গ্ৰহণ কৰি আত্মসংযমেৰে অচ্যুত হৰিৰ পূজাত প্ৰেমোন্মাদ সমাধিত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন হৈছিল।
Verse 9
यदृच्छया तत्र महायशा मुनि: समागमच्छिष्यगणै: परिश्रित: । तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह ॥ ९ ॥
সেই সময় যদৃচ্ছাক্ৰমে মহাযশস্বী অগস্ত্য মুনি শিষ্যগণে পৰিবেষ্টিত হৈ তাত উপস্থিত হ’ল। একান্তত উপবিষ্ট ইন্দ্ৰদ্যুম্ন মহাৰাজ নীৰৱ হৈ থাকি আদৰণি-সত্কাৰ আদি শিষ্টাচাৰ নকৰা দেখি ঋষি অত্যন্ত ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 10
तस्मा इमं शापमदादसाधु- रयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गज: स्तब्धमति: स एव ॥ १० ॥
তেতিয়া অগস্ত্য মুনিয়ে ৰজাক শাপ দিলে—এই ৰজা অসাধু আৰু দুষ্টচিত্ত। অল্পবুদ্ধি হৈ ব্ৰাহ্মণক অপমান কৰিছে; সেয়ে সি অন্ধকাৰলোকত প্ৰৱেশ কৰি হাতীৰ দৰে জড়, মূক দেহ লাভ কৰক।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন, এইদৰে শাপ দি ভগৱান অগস্ত্য শিষ্যসহ তাতৰ পৰা গ’ল। ৰাজর্ষি ইন্দ্ৰদ্যুম্নেও ইয়াক ভগৱানৰ ইচ্ছা বুলি বুজি সেই শাপ আনন্দেৰে গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 12
श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुग: । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् ॥ ११ ॥ आपन्न: कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृति: ॥ १२ ॥
তাৰ পাছত তেওঁ কুঞ্জৰী-যোনিত (হাতীৰ জন্মত) পৰিল, যি আত্মস্মৃতি নাশ কৰে। তথাপি হৰিৰ আৰাধনাৰ প্ৰভাৱত, হাতীৰ দেহতো প্ৰভুক কেনেকৈ পূজা আৰু স্তৱ কৰিব লাগে সেই স্মৃতি তেওঁৰ থাকিল।
Verse 13
एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभ- स्तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्त: । गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान- कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १३ ॥
অম্বজনাভ প্ৰভুৱে গজযূথপতিক কুমিৰৰ কবলৰ পৰা আৰু কুমিৰসদৃশ সংসাৰৰ পৰা মুক্ত কৰি, তেওঁক সাৰূপ্য-মুক্তি আৰু পাৰ্ষদ-পদ দান কৰিলে। গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ আৰু দেৱগণে তেওঁৰ অদ্ভুত কৰ্ম গাই থাকোঁতে, গৰুড়বাহন প্ৰভু নিজ ধামলৈ উভতি গ’ল আৰু গজেন্দ্ৰকো লগত লৈ গ’ল।
Verse 14
एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दु:स्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम् ॥ १४ ॥
হে মহাৰাজ, গজৰাজ-মোক্ষত প্ৰকাশিত কৃষ্ণৰ অদ্ভুত মহিমা মই আপোনাক ক’লোঁ। হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ, এই কাহিনী শুনিলে স্বৰ্গ্য ফলৰ যোগ্যতা, ভক্তিৰ যশ, কলিযুগৰ কল্মষ নাশ আৰু দুঃস্বপ্নৰ বিনাশ লাভ হয়।
Verse 15
यथानुकीर्तयन्त्येतच्छ्रेयस्कामा द्विजातय: । शुचय: प्रातरुत्थाय दु:स्वप्नाद्युपशान्तये ॥ १५ ॥
সেয়ে নিজৰ মঙ্গল কামনা কৰা শুচি দ্বিজসকল—বিশেষকৈ বৈষ্ণৱ ব্ৰাহ্মণসকল—প্ৰাতঃকালত শয্যাৰ পৰা উঠি, কোনো বিকৃতি নকৰাকৈ, এই পবিত্ৰ আখ্যান যথাযথভাবে কীৰ্তন কৰিব লাগে, যাতে দুঃস্বপ্ন আদি কষ্ট শান্ত হয়।
Verse 16
इदमाह हरि: प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभु: ॥ १६ ॥
হে কুরুসত্তম! সকলো ভূতৰ অন্তৰ্যামী, সৰ্বব্যাপী বিভু হৰি প্ৰসন্ন হৈ, তাত উপস্থিত সকলো জীৱে শুনি থকা অৱস্থাত গজেন্দ্ৰক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Frequently Asked Questions
The crocodile was King Hūhū, a Gandharva cursed by Devala Muni. The Bhāgavata presents his animal embodiment as the karmic and juridical effect of a brāhmaṇa’s śāpa, yet his deliverance shows that contact with the Lord overrides accumulated reactions and restores the soul’s higher destiny.
Sārūpya-mukti is liberation in which the devotee attains a form resembling the Lord’s, here described as four-armed and clad in yellow garments. Gajendra receives it because the Lord personally touches and rescues him, indicating both the intensity of his surrender and the Lord’s independent bestowal of grace upon a devotee.
The narrative frames the curse as arising from a perceived breach of etiquette toward Agastya Muni, but it also emphasizes divine orchestration: Indradyumna, being a devotee, accepts the curse as the Lord’s will. The theological point is that bhakti is not destroyed by adverse karma; rather, devotion can persist and mature through it.
Śukadeva states that hearing this account makes one fit for higher destinations, grants a devotional reputation, protects from Kali-yuga’s contamination, and prevents bad dreams. The text further recommends morning recitation—especially by the varṇas and particularly brāhmaṇa Vaiṣṇavas—as a practical śāstric remedy rooted in śravaṇa and smṛti.