Adhyaya 24

Verse 1

श्रीराजोवाच भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥

শ্ৰীৰাজাই ক’লে—হে ভগৱন! শ্ৰীহৰিৰ অদ্ভুত কৰ্মসমূহৰ ভিতৰত তেওঁৰ আদ্য মৎস্য অৱতাৰৰ মায়াময় লীলা-কথা মই শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 2

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

কর্মবন্ধত পৰি থকা জীৱৰ দৰে, লোকনিন্দিত, তমোগুণময় আৰু ক্লেশদায়ক মৎস্যৰূপ ভগৱানে কিয় গ্ৰহণ কৰিলে? হে প্ৰভু, এই সকলো কথা যথাযথকৈ আমাক ক’ব; উত্তমশ্লোকৰ চৰিত শ্ৰৱণ সকলো লোকৰ বাবে সুখ-মঙ্গলদায়ক।

Verse 3

यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । तम:प्रकृति दुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वर: ॥ २ ॥ एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद् वक्तुमर्हसि । उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥

কর্মবন্ধত পৰি থকা জীৱৰ দৰে, লোকনিন্দিত, তমোগুণময় আৰু ক্লেশদায়ক মৎস্যৰূপ ভগৱানে কিয় গ্ৰহণ কৰিলে? হে প্ৰভু, এই সকলো কথা যথাযথকৈ আমাক ক’ব; উত্তমশ্লোকৰ চৰিত শ্ৰৱণ সকলো লোকৰ বাবে সুখ-মঙ্গলদায়ক।

Verse 4

श्रीसूत उवाच इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणि: । उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥ ४ ॥

শ্ৰীসূত ক’লে—বিষ্ণুৰাত (পৰীক্ষিত) এইদৰে সুধিলে ভগৱান বাদৰায়ণি (শুকদেৱ) বিষ্ণুৰ মৎস্যৰূপে কৃত লীলা-বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 5

श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वर: । रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! গৰু, ব্ৰাহ্মণ, দেৱতা, সাধু-ভক্ত, বেদ, ধৰ্ম আৰু জীৱনৰ উদ্দেশ্যসিদ্ধিৰ নীতিসমূহ ৰক্ষা কৰিবলৈ ভগৱানে অৱতাৰৰূপ ধাৰণ কৰে।

Verse 6

उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वर: । नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणै: ॥ ६ ॥

বায়ু যেন বিভিন্ন পৰিৱেশত বিচৰণ কৰে, তেনেদৰে ঈশ্বৰ কেতিয়াবা মানুহ, কেতিয়াবা নীচ যোনিত প্ৰকাশ পায়; তথাপি তেওঁ নিৰ্গুণ, সেয়ে গুণে লিপ্ত নহয় আৰু উচ্চ-নীচ ভেদ গ্ৰহণ নকৰে।

Verse 7

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लय: । समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥

হে ৰাজন! অতীত কল্পান্তত, ব্ৰহ্মাৰ দিনান্তত নৈমিত্তিক প্ৰলয় হৈছিল; তেতিয়া ভূৰ আদি সকলো লোক সমুদ্ৰজলে প্লাৱিত হৈছিল।

Verse 8

कालेनागतनिद्रस्य धातु: शिशयिषोर्बली । मुखतो नि:सृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥

সময় আহিলে ধাতা (ব্ৰহ্মা) নিদ্ৰালু হৈ শয়ন কৰিব খুজিলে; তেতিয়া তেওঁৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত বেদসমূহ নিকটস্থ হয়গ্ৰীৱ নামৰ বলৱান দানৱে হৰণ কৰিলে।

Verse 9

ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् । दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥

দানৱেন্দ্ৰ হয়গ্ৰীৱৰ কৃত্য বুজি সৰ্বৈশ্বৰ্যসম্পন্ন ভগৱান হৰি ঈশ্বৰে মৎস্যৰূপ ধাৰণ কৰিলে আৰু বেদ ৰক্ষা কৰিবলৈ সেই দানৱক বধ কৰিলে।

Verse 10

तत्र राजऋषि: कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् । नारायणपरोऽतपत् तप: स सलिलाशन: ॥ १० ॥

চাক্ষুষ-মন্বন্তৰত সত্যব্ৰত নামৰ এজন মহান ৰাজঋষি আছিল। তেওঁ নাৰায়ণপৰায়ণ ভক্ত; কেৱল জল আহাৰ কৰি তপস্যা কৰিছিল।

Verse 11

योऽसावस्मिन् महाकल्पे तनय: स विवस्वत: । श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पित: ॥ ११ ॥

এই মহাকল্পত সেই সত্যব্ৰত পিছত সূৰ্যলোকৰ ৰজা বিবস্বানৰ পুত্ৰ হৈ ‘শ্ৰাদ্ধদেৱ’ নামে খ্যাত হয়। ভগৱান হৰিৰ কৃপাৰে তেওঁ মনুৰ পদ লাভ কৰে।

Verse 12

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याञ्जल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥

এদিন কৃতমালা নদীৰ তীৰত জলতৰ্পণ কৰি থাকোঁতে তেওঁৰ অঞ্জলিৰ পানীত এটা সৰু মাছ আহি পৰিল।

Verse 13

सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वर: ॥ १३ ॥

হে ভাৰতবংশীয় পৰীক্ষিত! দ্ৰাবিড়দেশৰ ৰজা সত্যব্ৰতে তেওঁৰ অঞ্জলিত অহা সেই মাছটোক হাতৰ পানীৰ সৈতে নদীৰ পানীত এৰি দিলে।

Verse 14

तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥

মধুৰ কণ্ঠে সেই দীন সৰু মাছটোৱে অতি কৰুণাময় ৰজা সত্যব্ৰতক ক’লে— হে ৰাজন, দীনৱৎসল! মোক এই নদীৰ পানীত কিয় এৰি দিছা? ইয়াত আন জলচৰ আছে যিয়ে মোক মাৰি পেলাব পাৰে; মই সিহঁতৰ পৰা বহুত ভয় পাইছোঁ।

Verse 15

तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् । अजानन् रक्षणार्थाय शफर्या: स मनो दधे ॥ १५ ॥

নিজৰ মন প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ৰজা সত্যব্ৰতে, মাছটো যে স্বয়ং পৰমেশ্বৰ সেয়া নাজানি, আনন্দ আৰু প্ৰীতিসহে তাক ৰক্ষা কৰাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে।

Verse 16

तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपति: । कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥

মাছটোৰ অতি দীন কথা শুনি দয়ালু ৰজাই তাক পানী ভৰা কলহত থৈ নিজৰ আশ্ৰমলৈ লৈ গ’ল।

Verse 17

सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ । अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥

কিন্তু তাত এক ৰাতিৰ ভিতৰতে মাছটো ইমান ডাঙৰ হ’ল যে কমণ্ডলুৰ পানীত তাৰ দেহৰ বাবে ঠাই নাথাকিল। তেতিয়া সি ৰজাক এইদৰে ক’লে।

Verse 18

नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे । कल्पयौक: सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥

হে প্ৰিয় ৰাজন, এই কমণ্ডলুত ইমান কষ্টে থাকিবলৈ মোৰ ভাল নালাগে। সেয়ে অনুগ্ৰহ কৰি এটা ডাঙৰ জলাশয়ৰ ব্যৱস্থা কৰক, য’ত মই সুখে বাস কৰিব পাৰোঁ।

Verse 19

स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके । तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥

তাৰ পাছত ৰজাই সেই মাছটোক কলহৰ পানীৰ পৰা তুলি এটা ডাঙৰ কুঁৱাত পেলালে। কিন্তু মুহূৰ্ততে সি তিন হাত দীঘল হৈ উঠিল।

Verse 20

न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥

মাছটোৱে ক’লে—হে ৰজন, এই জলাধাৰ মোৰ সুখে বাসৰ উপযুক্ত নহয়। মোক অধিক বিস্তৃত জলস্থান দিয়া; মই আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ।

Verse 21

तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे । तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥

হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত, ৰজাই কুঁৱাৰ পৰা মাছটোক তুলি সৰোবৰত পেলালে। কিন্তু সেই মহামীন নিজৰ দেহে পানীৰ পৰিসীমাকো অতিক্ৰম কৰি বিশাল হৈ উঠিল।

Verse 22

नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकस: । निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥

মাছটোৱে ক’লে—হে ৰজন, মই জলচৰ; এই পানী মোৰ মঙ্গলৰ বাবে একেবাৰে উপযুক্ত নহয়। দয়া কৰি ৰক্ষাৰ উপায় কৰি মোক এনে হ্ৰদত ৰাখক যাৰ পানী কেতিয়াও কমে নাযায়।

Verse 23

इत्युक्त: सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥

এনেদৰে অনুৰোধ পোৱাৰ পাছত ৰজা সত্যব্ৰতে মাছটোক ডাঙৰ ডাঙৰ জলাশয়লৈ লৈ গ’ল। কিন্তু সেয়াও অপৰ্যাপ্ত হোৱাত শেষত তেওঁ সেই বিশাল মাছটোক সাগৰত পেলালে।

Verse 24

क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादय: । अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥

সমুদ্ৰত নিক্ষিপ্ত হওঁতে মাছটোৱে সত্যব্ৰত ৰজাক ক’লে—হে বীৰ! এই পানীত অতি বলবান আৰু ভয়ংকৰ মকৰ-আদি মোক খাই পেলাব; সেয়ে মোক ইয়াত নিক্ষেপ নকৰিবা।

Verse 25

एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥

তেওঁৰ মধুৰ বাক্য শুনি ৰজা বিমোহিত হৈ সুধিলে—প্ৰভু, আপুনি কোন? মৎস্যৰূপে আহি আপুনি আমাকেই মোহিত কৰিছে।

Verse 26

नैवंवीर्यो जलचरो द‍ृष्टोऽस्माभि: श्रुतोऽपि वा । यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सर: ॥ २६ ॥

প্ৰভু! একেদিনতে আপুনি শত শত যোজন বিস্তাৰ হৈ নদী আৰু সমুদ্ৰৰ জল আৱৰি পেলালে। এনে পৰাক্ৰমী জলচৰ আমি কেতিয়াও দেখা বা শুনা নাই।

Verse 27

नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्यय: । अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥

নিশ্চয় আপুনি সाक्षাত্ অব্যয় ভগৱান নাৰায়ণ, শ্ৰীহৰি। জীৱসমূহৰ অনুগ্ৰহৰ বাবে আপুনি জলচৰৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে।

Verse 28

नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर । भक्तानां न: प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥

হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ ঈশ্বৰ! হে বিভু বিষ্ণু! আমাৰ দৰে শৰণাগত ভক্তসকলৰ আপুনিেই মুখ্য নেতা আৰু পৰম গতি। আপোনাক নমস্কাৰ।

Verse 29

सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतव: । ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥

হে প্ৰভু! আপোনাৰ সকলো লীলা-অৱতাৰ সকলো জীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে প্ৰকাশ পায়। সেয়ে আপুনি কোন উদ্দেশ্যে মৎস্যৰূপ ধাৰণ কৰিলে, মই জানিব বিচাৰোঁ।

Verse 30

न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मन: । यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीद‍ृशो यद् वपुरद्भ‍ुतं हि न: ॥ ३० ॥

হে অৰবিন্দাক্ষ প্ৰভু! আপুনি সকলোৰে পৰম সুহৃদ আৰু প্ৰিয় অন্তৰ্যামী; আপোনাৰ পদপদ্মৰ শৰণ কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়। দেহবুদ্ধিত আবদ্ধ লোকৰ দেৱপূজা সৰ্বথা নিষ্ফল; সেয়েহে আপুনি এই অদ্ভুত মৎস্যৰূপ প্ৰকাশ কৰিছে।

Verse 31

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पति: सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये । विहर्तुकाम: प्रलयार्णवेऽब्रवी- च्चिकीर्षुरेकान्तजनप्रिय: प्रियम् ॥ ३१ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—ৰাজা সত্যব্ৰত এইদৰে ক’তেহে, যুগান্তত মৎস্যৰূপ ধাৰণ কৰি প্ৰলয়-সমুদ্ৰত লীলা কৰিবলৈ আৰু নিজৰ একান্ত ভক্তৰ মঙ্গল সাধন কৰিবলৈ ইচ্ছুক জগত্পতি ভগৱানে প্ৰিয় বাক্য ক’লে।

Verse 32

श्रीभगवानुवाच सप्तमे ह्यद्यतनादूर्ध्वमहन्येतदरिंदम । निमङ्‌क्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥

শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে অৰি-দমন ৰজা! আজিৰ পৰা সপ্তম দিনা ভূঃ, ভুবঃ আৰু স্বঃ—এই ত্ৰিলোক প্ৰলয়ৰ পানীত লীন হৈ যাব।

Verse 33

त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । उपस्थास्यति नौ: काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥

যেতিয়া ত্ৰিলোক প্ৰলয়ৰ পানীত লীন হৈ থাকিব, তেতিয়া মোৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত এক বিশাল নাও তোমাৰ আগত উপস্থিত হ’ব।

Verse 34

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

তাৰ পিছত, হে ৰাজন, তুমি সকলো প্ৰকাৰৰ ঔষধি আৰু নানা ধৰণৰ বীজ সংগ্ৰহ কৰি সেই বৃহৎ নাওত তুলিবা। সপ্তর্ষিসকলৰ সৈতে আৰু সকলো জীৱসত্তাৰে পৰিবেষ্টিত হৈ নাওত আৰোহণ কৰি তুমি বিষাদ নকৰাকৈ, প্ৰলয়-সমুদ্ৰৰ অন্ধকাৰতেও ঋষিসকলৰ তেজকেই আলোক কৰি সহজে বিচৰণ কৰিবা।

Verse 35

त्वं तावदोषधी: सर्वा बीजान्युच्चावचानि च । सप्तर्षिभि: परिवृत: सर्वसत्त्वोपबृंहित: ॥ ३४ ॥ आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लव: । एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥

সেই বৃহৎ নাওত আৰোহণ কৰি, সপ্তর্ষিসকলৰ সৈতে আৰু সকলো জীৱসত্তাৰে সমৃদ্ধ হৈ, তুমি নিৰ্ভয়ে বিচৰণ কৰিবা। প্ৰলয়ৰ একাৰ্ণৱৰ ঘোৰ অন্ধকাৰতো তোমাৰ পথ কেৱল মহর্ষিসকলৰ তেজে আলোকিত হ’ব।

Verse 36

दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । उपस्थितस्य मे श‍ृङ्गे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥

যেতিয়া শক্তিশালী বতাহে নাওখন দুলিবলৈ ধৰে, তেতিয়া মোৰ ওচৰত উপস্থিত মোৰ শৃংগত সেই নাওখন মহাসৰ্প বাসুকিৰে বেঁধি দিয়া; কিয়নো মই তোমাৰ কাষতে উপস্থিত থাকিম।

Verse 37

अहं त्वामृषिभि: सार्धं सहनावमुदन्वति । विकर्षन् विचरिष्यामि यावद् ब्राह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥

হে ৰাজন, মই তোমাক আৰু ঋষিসকলক লৈ সেই নাওখন পানীত টানি, ব্ৰহ্মাৰ নিশা—প্ৰলয়কাল—শেষ নোহোৱালৈকে বিচৰণ কৰিম।

Verse 38

मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥

মোৰ অনুগ্ৰহে তুমি মোৰ সেই মহিমা, যাক ‘পৰং ব্ৰহ্ম’ বুলি কোৱা হয়, সম্পূৰ্ণকৈ জানিবা। তোমাৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ফলত সেয়া তোমাৰ হৃদয়ত উন্মোচিত হৈ প্ৰকাশ পাব; তেনে কৰি তুমি মোক সম্পূৰ্ণৰূপে জানিবা।

Verse 39

इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत । सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥

এইদৰে ৰজাক উপদেশ দি ভগৱান হৰি তৎক্ষণাৎ অন্তৰ্ধান হ’ল। তাৰপিছত ৰজা সত্যব্ৰত হৃষীকেশে নিৰ্দেশ কৰা সেই সময়ৰ অপেক্ষা কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 40

आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षि: प्रागुदङ्‌मुख: । निषसाद हरे: पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिण: ॥ ४० ॥

পূব দিশালৈ আগ থকা দৰ্ভা বিছাই, ৰাজর্ষি ঈশান দিশালৈ মুখ কৰি বহিল। তেওঁ মৎস্যৰূপ ধাৰণ কৰা ভগৱান হৰি (বিষ্ণু)ৰ পদযুগল ধ্যান কৰিলে।

Verse 41

तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्लावयन् महीम् । वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भ‍ि: समद‍ृश्यत ॥ ४१ ॥

তাৰপিছত সাগৰ উচ্ছ্বসিত হৈ চাৰিওফালে পৃথিৱী প্লাৱিত কৰিবলৈ ধৰিলে। অবিৰাম বৰষুণ ঢালোৱা মহামেঘে পানী বাঢ়ি সাগৰ অধিকাধিক ফুলা দেখা গ’ল।

Verse 42

ध्यायन् भगवदादेशं दद‍ृशे नावमागताम् । तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुध: ॥ ४२ ॥

ভগৱানৰ আদেশ স্মৰণ কৰি থাকোঁতে সত্যব্ৰতে ওচৰলৈ আহি থকা এখন নাও দেখিলে। তেতিয়া তেওঁ ঔষধি গছ-লতা সংগ্ৰহ কৰি শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে নাওত উঠিল।

Verse 43

तमूचुर्मुनय: प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । स वै न: सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥

প্ৰসন্ন মুনিসকলে ক’লে: হে ৰাজন, কেশৱক ধ্যান কৰা। তেওঁেই নিশ্চয় এই সংকটৰ পৰা আমাক ৰক্ষা কৰি মঙ্গল বিধান কৰিব।

Verse 44

सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे । एकश‍ृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजन: ॥ ४४ ॥

তেতিয়া ৰজাই নিৰন্তৰ ভগৱানক ধ্যান কৰি থাকোঁতে প্ৰলয়-মহাসাগৰত এটা বিশাল সোণালী মৎস্য প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ল। তাৰ এটা শৃংগ আছিল আৰু সি নিয়ুত-যোজন দীঘল আছিল।

Verse 45

निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा । वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥

পূৰ্বে হৰিয়ে যিদৰে আদেশ দিছিল, সেইমতে ৰজাই নাওখন সেই মৎস্যৰ শৃংগত বেঁধিলে আৰু বাসুকি নাগক ৰছি কৰি ব্যৱহাৰ কৰিলে। সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ মধুসূদনৰ স্তৱ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 46

श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद- स्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुरा: । यद‍ृच्छयोपसृता यमाप्नुयु- र्विमुक्तिदो न: परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥

ৰজাই ক’লে—অনাদি অবিদ্যাই যিসকলৰ আত্মবোধ আচ্ছন্ন কৰিছে আৰু সেই অজ্ঞানেৰে উদ্ভৱ হোৱা সংসাৰশ্ৰমত যিসকল ক্লান্ত, তেওঁলোকে প্ৰভুৰ কৃপাৰে আপোনাৰ দৰে মুক্তিদাতা ভক্তৰ সান্নিধ্য পায়। আপুনি আমাৰ পৰম গুৰু।

Verse 47

जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धन: सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् । यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद् धृदयं स नो गुरु: ॥ ४७ ॥

এই মূঢ় জন নিজ কৰ্মবন্ধনত আবদ্ধ হৈ সুখৰ আশাৰে এনে কৰ্ম কৰে যাৰ ফলত শেষত দুখেই আহে। কিন্তু ভগৱানৰ সেৱাই সেই মিছা সুখ-আকাঙ্ক্ষা ধুই পেলায়। আমাৰ গুৰুৱে হৃদয়ৰ সেই গাঁঠ কাটি দিয়ক।

Verse 48

यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान्मलमात्मनस्तम: । भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईश: परमो गुरोर्गुरु: ॥ ४८ ॥

যি ভৌতিক জটিলতাৰ পৰা মুক্ত হ’ব খোজে, সি ভগৱানৰ সেৱা আশ্ৰয় কৰি অজ্ঞানেৰে হোৱা মল—পুণ্য-পাপ কৰ্মৰ কলুষসহ—ত্যাগ কৰক। যেনেকৈ অগ্নিত শোধন কৰিলে সোণ-ৰূপাৰ ময়লা সৰি যায়, তেনেকৈ সি নিজৰ মূল স্বৰূপ পুনৰ লাভ কৰে। সেই অব্যয় পৰমেশ্বৰেই আমাৰ গুৰু হওক; কিয়নো তেওঁ সকলো গুৰুৰো পৰম গুৰু।

Verse 49

न यत्प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुरवो जना: स्वयम् । कर्तुं समेता: प्रभवन्ति पुंस- स्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥

দেৱতা, তথাকথিত গুৰু আৰু আন লোকসকল, একা বা একেলগে মিলিও, আপোনাৰ কৃপাৰ দহ হাজাৰ ভাগৰ এক ভাগৰ সমান দয়াও দিব নোৱাৰে। সেয়ে মই আপোনাৰ পদপদ্মত শৰণ লওঁ।

Verse 50

अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणी: कृत- स्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरु: । त्वमर्कद‍ृक् सर्वद‍ृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्न: स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥

যেনে চকুহীন অন্ধে আন এজন অন্ধক আগুৱাই লয়, তেনে জীৱনৰ লক্ষ্য নাজনা লোকসকলে এজন মূৰ্খক গুৰু বুলি মানে। কিন্তু আমি আত্ম-সাক্ষাৎকাৰ বিচাৰোঁ; সেয়ে সূৰ্যৰ দৰে সৰ্বদৰ্শী সৰ্বজ্ঞ ভগৱান আপোনাকেই গুৰু ৰূপে গ্ৰহণ কৰোঁ।

Verse 51

जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तम: । त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥

ভৌতিকবাদী তথাকথিত গুৰুৱে নিজৰ ভৌতিকবাদী শিষ্যক ধন-বিকাশ আৰু ইন্দ্ৰিয়-ভোগৰ উপদেশ দিয়ে; তাতে সিহঁতে দুৰতিক্ৰম অজ্ঞান-তমতেই পৰি থাকে। কিন্তু আপুনি অব্যয়, অমোঘ জ্ঞান দান কৰে; সেই জ্ঞানে বুদ্ধিমান শীঘ্ৰে নিজৰ স্বৰূপ-পদত স্থিত হয়।

Verse 52

त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धि: । तथापि लोको न भवन्तमन्धधी- र्जानाति सन्तं हृदि बद्धकाम: ॥ ५२ ॥

হে প্ৰভু, আপুনি সকলো লোকৰ পৰম হিতৈষী বন্ধু, অতি প্ৰিয়, নিয়ন্তা, অন্তৰ্যামী আত্মা, পৰম গুৰু, পৰম জ্ঞান আৰু সকলো কামনাৰ সিদ্ধিদাতা। তথাপি হৃদয়ত কামনাৰে বাঁধ খোৱা মূঢ়বুদ্ধি লোকসকলে হৃদয়স্থিত আপোনাক বুজি নাপায়।

Verse 53

त्वं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभि- र्ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोक: ॥ ५३ ॥

হে ভগৱান, দেৱসকলৰ আৰাধ্য, বৰেণ্য দেৱ, সৰ্বেশ্বৰ! আত্মবোধৰ বাবে মই আপোনাৰ শৰণ লওঁ। জীৱনৰ অৰ্থ উজলাই তোলা আপোনাৰ উপদেশবাণীৰে দয়া কৰি মোৰ হৃদয়ৰ গাঁঠবোৰ ছিন্ন কৰক আৰু মোৰ জীৱনৰ গতি-গন্তব্য প্ৰকাশ কৰক।

Verse 54

श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुष: । मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—সত্যব্ৰত ৰজাই মৎস্যৰূপ ধাৰণ কৰা আদিপুৰুষ ভগৱানক প্ৰাৰ্থনা কৰোঁতে, প্ৰলয়জলত বিচৰণ কৰা প্ৰভুৱে তেওঁক পৰম তত্ত্ব বুজাই দিলে।

Verse 55

पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषत: ॥ ५५ ॥

ভগৱানে ৰাজর্ষি সত্যব্ৰতক দিব্য পুৰাণ-সংহিতা আৰু সাঙ্খ্য-যোগৰ ক্ৰিয়াসহ আত্মগুপ্ত জ্ঞান সম্পূৰ্ণকৈ বুজাই দিলে, আৰু সেই শাস্ত্ৰসমূহত নিজকো প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 56

अश्रौषीद‍ृषिभि: साकमात्मतत्त्वमसंशयम् । नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥

নাওঁত বহি সত্যব্ৰত ৰজাই মহর্ষিসকলৰ সৈতে ভগৱানে কোৱা আত্মতত্ত্ব আৰু সনাতন ব্ৰহ্ম-শাস্ত্ৰ শ্ৰৱণ কৰিলে; সেয়ে পৰম সত্য বিষয়ে কোনো সন্দেহ নাথাকিল।

Verse 57

अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे । हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरि: ॥ ५७ ॥

পূৰ্ব প্ৰলয়ৰ অন্তত, যেতিয়া বিধাতা ব্ৰহ্মা জাগিল, তেতিয়া হৰিয়ে হয়গ্ৰীৱ নামৰ অসুৰক বধ কৰি বেদসমূহ পুনৰ ব্ৰহ্মালৈ উভতাই দিলে।

Verse 58

स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुत: । विष्णो: प्रसादात् कल्पेऽस्मिन्नासीद् वैवस्वतो मनु: ॥ ५८ ॥

বিষ্ণুৰ প্ৰসাদত সত্যব্ৰত ৰজা জ্ঞান-বিজ্ঞানৰে আলোকিত হ’ল; এই কল্পত তেওঁ সূৰ্যদেৱৰ পুত্ৰ বৈৱস্বত মনু ৰূপে জন্ম ল’লে।

Verse 59

सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिण: । संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥

ৰাজর্ষি সত্যব্ৰত আৰু শাৰ্ঙ্গধাৰী শ্ৰীহৰিৰ মায়ামৎস্য অৱতাৰৰ এই মহৎ সংলাপ পৰম পবিত্ৰ মহাখ্যান। যিয়ে ভক্তিভাৱে শোনে, সি পাপফলৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 60

अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेदन्वहं नर: । सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥

যি নৰ প্ৰতিদিন শ্ৰীহৰিৰ মৎস্য অৱতাৰ আৰু সত্যব্ৰত-চৰিত কীৰ্তন কৰে, তাৰ সকলো সংকল্প সিদ্ধ হয়; সি নিশ্চয় পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 61

प्रलयपयसि धातु: सुप्तशक्तेर्मुखेभ्य: श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा । दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥ स वै मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥

মই সেই পৰমেশ্বৰক প্ৰণাম কৰোঁ—যিয়ে বেঁকা মৎস্যৰূপ ধাৰণ কৰি, প্ৰলয়জলত নিদ্ৰিত ব্ৰহ্মাৰ মুখসমূহৰ পৰা অপহৃত বেদশ্ৰুতিসমূহ দানৱক বধ কৰি পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিলে; আৰু সত্যব্ৰত আদি মহাত্মাক বেদসাৰ ব্যাখ্যা কৰিলে।