Adhyaya 23
Bali Liberated, Prahlāda Blessed, and Vāmana Accepted as Universal Protector
প্ৰভুৰ অন্তিম বাক্যৰ পিছত ভক্তিত বিভোৰ বালি মহাৰাজে স্তৱ আৰু প্ৰণাম অৰ্পণ কৰে। বৰুণৰ নাগপাশৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁ সুতললোকত প্ৰৱেশ কৰে; আৰু ভগৱানে ইন্দ্ৰক স্বৰ্গাধিপত্য পুনৰ দি অদিতিৰ ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰি বিশ্ব-প্ৰশাসন স্থিৰ কৰে। বালিৰ মুক্তি আৰু বৰদান শুনি প্ৰহ্লাদ মহাৰাজে গভীৰ ভক্তিচিন্তা প্ৰকাশ কৰে—ভগৱান পৰমাত্মা ৰূপে সমদৰ্শী, তথাপি ভক্তসকলৰ ওপৰত বিশেষ অনুগ্ৰহ কৰে; কল্পবৃক্ষৰ দৰে যি যেনেদৰে আশ্ৰয় লয় তেনেদৰেই প্ৰতিদান পায়, সেয়ে তেওঁৰ ‘পক্ষপাত’ আসলে দিৱ্য নিয়ম। তাৰ পিছত ভগৱানে প্ৰহ্লাদক সুতললৈ যাবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু তাত চতুৰ্ভুজ নাৰায়ণ ৰূপে নিত্য দৰ্শন দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দি কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত কৰে। হৰিয়ে শুক্ৰাচাৰ্যক যজ্ঞৰ ত্ৰুটি চিনাক্ত কৰি নিবারণ কৰিবলৈ কয়; শুক্ৰে কয় ভগৱন্নাম-সংকীৰ্তনে সকলো বিধিদোষ পূৰ্ণ কৰে আৰু তেওঁ আদেশমতে বিৱৰণ সংশোধন কৰে। শেষত দেবতা আৰু ঋষিসকলে উপেন্দ্ৰ (বামন)ক বেদ-ধৰ্মৰ পৰম ৰক্ষক বুলি গ্ৰহণ কৰে; ইন্দ্ৰে বামনৰ ৰক্ষাত পুনৰ ৰাজ্য লাভ কৰে। শুকদেৱে বামন–ত্রিবিক্ৰম কথাশ্ৰৱণৰ মুক্তিদায়ক মহিমা কীৰ্তন কৰি, অৱতাৰকথাই ভাগৱতত শাসনৰ পৰা মোক্ষলৈ পথ বুলি উপসংহাৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावोऽखिलसाधुसम्मत: । बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এইদৰে চিৰন্তন পুৰুষোত্তম ভগৱানে কোৱা কথা শুনি, সকলো সাধুৰে মান্য মহাত্মা বলি মহাৰাজে হাত জোৰি, অশ্ৰুসজল নয়নে, ভক্তিৰ উচ্ছ্বাসত গদগদ কণ্ঠে উত্তৰ দিলে।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच अहो प्रणामाय कृत: समुद्यम: प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहित: । यल्लोकपालैस्त्वदनुग्रहोऽमरै- रलब्धपूर्वोऽपसदेऽसुरेऽर्पित: ॥ २ ॥
শ্ৰীবলি মহাৰাজ ক’লে—আহা! আপোনাক প্ৰণাম কৰিবলৈ কৰা সামান্য চেষ্টােও কিমান আশ্চৰ্য ফল দিয়ে! মই কেৱল প্ৰণাম কৰিবলৈ উদ্যত হৈছিলোঁ, তথাপি শৰণাগত ভক্তৰ হিতত সমাহিত আপুনি মোক কৃপা কৰিলে। যি অনুগ্ৰহ লোকপাল দেৱতাসকলেও আগতে কেতিয়াও নাপালে, সেয়াই আপুনি মোৰ দৰে পতিত অসুৰক নিৰ্হেতু দয়াৰে দান কৰিলে।
Verse 3
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं तत: । विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्त: सहासुरै: ॥ ३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এইদৰে কৈ বলি মহাৰাজে প্ৰথমে হৰিক প্ৰণাম কৰিলে, তাৰ পিছত ব্ৰহ্মা আৰু শিৱকো নমস্কাৰ কৰিলে। তেতিয়া বৰুণৰ নাগপাশ বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ, অসুৰসকলৰ সৈতে আনন্দিত হৈ তেওঁ সুতল লোকত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 4
एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् । पूरयित्वादिते: काममशासत् सकलं जगत् ॥ ४ ॥
এইদৰে ভগৱানে ইন্দ্ৰক ত্ৰিবিষ্টপ (স্বৰ্গ)ৰ অধিকাৰ পুনৰাই দিলে আৰু দেৱমাতা অদিতিৰ কামনা পূৰ্ণ কৰি সমগ্ৰ জগতৰ কাৰ্য শাসন কৰিলে।
Verse 5
लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् । निशाम्य भक्तिप्रवण: प्रह्लाद इदमब्रवीत् ॥ ५ ॥
নিজৰ পৌত্ৰ আৰু বংশধৰ বলি মহাৰাজ বন্ধনমুক্ত হৈ প্ৰভুৰ প্ৰসাদ লাভ কৰা শুনি ভক্তিভাৱে দ্ৰৱিত প্ৰহ্লাদে এইদৰে ক’লে।
Verse 6
श्रीप्रह्लाद उवाच नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्व: किमुतापरेऽन्ये । यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रि: ॥ ६ ॥
প্ৰহ্লাদে ক’লে—হে সৰ্বপূজ্য পৰমেশ্বৰ! যাঁৰ পদপদ্মক ব্রহ্মা আৰু শিৱেও বন্দনা কৰে, তেনে প্ৰসাদ ন ব্রহ্মাই পালে, ন লক্ষ্মীয়ে, ন শৰ্বই; আনসকলৰ কথা কি! তথাপি আপুনি আমাৰ অসুৰসকলক ৰক্ষা কৰিব বুলি কৃপাৰে প্ৰতিজ্ঞা কৰিছে।
Verse 7
यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादय: शरणदाश्नुवते विभूती: । कस्माद् वयं कुसृतय: खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवत: प्रणीता: ॥ ७ ॥
হে সৰ্বাশ্ৰয় প্ৰভু! আপোনাৰ পদপদ্মৰ মকৰন্দ—অৰ্থাৎ সেৱাৰ মধু—আস্বাদন কৰিয়েই ব্রহ্মা আদি মহাপুৰুষসকলে সিদ্ধি লাভ কৰে। তেন্তে আমি কুসৃত, দুষ্ট, অসুৰকুলজাত—কেনেকৈ আপোনাৰ কৃপাদৃষ্টিৰ পথত আহিলোঁ? ই কেৱল আপোনাৰ অহৈতুক কৃপাৰ ফল।
Verse 8
चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया- लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मन: समदृशोऽविषम: स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभाव: ॥ ८ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ লীলা অতি আশ্চৰ্য। আপোনাৰ অচিন্ত্য অমিত যোগমায়াৰে বিশ্বসমূহ সৃষ্টি, আৰু তাৰ প্ৰতিবিম্বে জড় মায়া প্ৰকাশ পায়। আপুনি সৰ্বাত্মা হৈ সকলোকে সমদৃষ্টিৰে চায়; তথাপি ভক্তসকলক বিশেষ অনুগ্ৰহ কৰে। ই পক্ষপাত নহয়, কিয়নো আপুনি কল্পতৰুৰ দৰে প্ৰত্যেকৰ ইচ্ছা অনুসাৰে ফল দিয়ে।
Verse 9
श्रीभगवानुवाच वत्स प्रह्लाद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् । मोदमान: स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह ॥ ९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—বৎস প্ৰহ্লাদ, তোমাৰ মঙ্গল হওক। এতিয়া তুমি সুতলালয়লৈ যোৱা; তাত তোমাৰ পৌত্ৰ আৰু আন আত্মীয়সকলৰ সৈতে আনন্দ কৰা আৰু জ্ঞাতিসকলক সুখ দিয়া।
Verse 10
नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् । मद्दर्शनमहाह्लादध्वस्तकर्मनिबन्धन: ॥ १० ॥
তুমি তাত নিত্য মোৰ স্বাভাৱিক ৰূপত শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মধাৰী ৰূপে মোক দৰ্শন কৰিবা। মোৰ দৰ্শনজনিত পৰমানন্দে তোমাৰ কৰ্মবন্ধন ধ্বংস হ’ব আৰু ফলকৰ্মৰ বন্ধন পুনৰ নাথাকিব।
Verse 11
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজা পৰীক্ষিত! বলি মহাৰাজৰ সৈতে প্ৰহ্লাদ মহাৰাজে, যি সকলো অসুৰ-সেনাপতিৰ অধিপতি, কৃতাঞ্জলি হৈ ভগৱানৰ আজ্ঞা শিৰোধাৰ্য কৰি ‘বাঢ়ম্’ বুলি সন্মতি দিলে। তাৰ পিছত আদিপুৰুষক প্ৰদক্ষিণ কৰি, প্ৰণাম কৰি, অনুমতি পাই সুতল নামৰ মহাবিলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 12
श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन्प्रह्लादो बलिना सह । बाढमित्यमलप्रज्ञो मूर्ध्न्याधाय कृताञ्जलि: ॥ ११ ॥ परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपति: । प्रणतस्तदनुज्ञात: प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজা পৰীক্ষিত! বলি মহাৰাজৰ সৈতে প্ৰহ্লাদ মহাৰাজে, যি সকলো অসুৰ-সেনাপতিৰ অধিপতি, কৃতাঞ্জলি হৈ ভগৱানৰ আজ্ঞা শিৰোধাৰ্য কৰি ‘বাঢ়ম্’ বুলি সন্মতি দিলে। তাৰ পিছত আদিপুৰুষক প্ৰদক্ষিণ কৰি, প্ৰণাম কৰি, অনুমতি পাই সুতল নামৰ মহাবিলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 13
अथाहोशनसं राजन्हरिर्नारायणोऽन्तिके । आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम् ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—তাৰ পিছত, হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত! হৰি নাৰায়ণে ওচৰত বহি থকা শুক্ৰাচাৰ্যক, যি ব্ৰহ্মবাদী ঋত্বিজসকলৰ মাজত সভাত আসীন আছিল, সম্বোধন কৰিলে।
Verse 14
ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वत: । यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत् ॥ १४ ॥
হে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ শুক্ৰাচাৰ্য! যজ্ঞকৰ্মত নিয়োজিত তোমাৰ শিষ্য বলি মহাৰাজত তুমি যি দোষ বা ব্যত্যয় দেখিছা, অনুগ্ৰহ কৰি কোৱা। যোগ্য ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্মুখত বিচাৰ হ’লে সেই কৰ্মগত বৈষম্য সম হৈ দোষ নিৱৃত্ত হ’ব।
Verse 15
श्रीशुक्र उवाच कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् । यज्ञेशो यज्ञपुरुष: सर्वभावेन पूजित: ॥ १५ ॥
শ্ৰীশুক্ৰাচাৰ্য ক’লে—হে প্ৰভু! যজ্ঞকৰ্মত আপুনিই কৰ্মেশ্বৰ, যজ্ঞেশ আৰু যজ্ঞপুৰুষ; সৰ্বভাৱে পূজিত। যিয়ে আপোনাক সম্পূৰ্ণ তুষ্ট কৰিছে, তাৰ যজ্ঞত ত্ৰুটি বা বৈষম্য কেনেকৈ থাকিব?
Verse 16
मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालार्हवस्तुत: । सर्वं करोति निश्छिद्रमनुसङ्कीर्तनं तव ॥ १६ ॥
মন্ত্ৰোচ্চাৰণ, বিধি-নিয়ম, আৰু দেশ-কাল, পাত্ৰ-সামগ্ৰী আদিত ত্ৰুটি থাকিব পাৰে; কিন্তু আপোনাৰ পবিত্ৰ নামৰ অনুসংকীৰ্তনে সকলোকে নিৰ্দোষ কৰি তোলে।
Verse 17
तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्यनुशासनम् । एतच्छ्रेय: परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम् ॥ १७ ॥
তথাপি, হে প্ৰভু, আপুনি কোৱা মতে মই আপোনাৰ আজ্ঞা পালন কৰিম। মানুহৰ পৰম মঙ্গল—আপোনাৰ আজ্ঞা অনুসৰণ কৰাই।
Verse 18
श्रीशुक उवाच प्रतिनन्द्य हरेराज्ञामुशना भगवानिति । यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभि: सह ॥ १८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এইদৰে হৰিৰ আজ্ঞা শ্ৰদ্ধাৰে গ্ৰহণ কৰি, মহাশক্তিশালী শুক্ৰাচাৰ্যই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ ঋষিসকলৰ সৈতে বালি মহাৰাজৰ যজ্ঞত থকা ত্ৰুটিসমূহ সংশোধন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 19
एवं बलेर्महीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरि: । ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत्परैर्हृतम् ॥ १९ ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! এইদৰে ভিক্ষা কৰি বালি মহাৰাজৰ পৰা সমগ্ৰ ভূমি গ্ৰহণ কৰি, বামন-ৰূপী হৰিয়ে শত্রুৱে হৰণ কৰা ত্ৰিদিব (স্বৰ্গ) নিজৰ ভ্ৰাতা মহেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰক উভতাই দিলে।
Verse 20
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি ব্ৰহ্মাই দেৱগণ, দেৱৰ্ষি, পিতৃলোকবাসী, মনু-মুনি আৰু দক্ষ, ভৃগু, অঙ্গিৰা আদি নেতাসকলৰ সৈতে, কুমাৰ কাৰ্ত্তিকেয় আৰু ভগৱান শিৱসহ, সকলোৰে ৰক্ষক ৰূপে বামনদেৱক অধিপতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে। কশ্যপ মুনি আৰু অদিতিৰ প্ৰীতিৰ বাবে আৰু সৰ্বভূতৰ মঙ্গলাৰ্থে তেওঁ এই কাৰ্য কৰিলে।
Verse 21
प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपै: । दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यै: कुमारेण भवेन च ॥ २० ॥ कश्यपस्यादिते: प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च । लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१ ॥
কশ্যপ মুনি আৰু অদিতিৰ প্ৰীতিৰ বাবে আৰু সৰ্বভূতৰ মঙ্গলাৰ্থে ব্ৰহ্মাই সকলো লোক আৰু লোকপালসকলৰ অধিপতি-ৰক্ষক ৰূপে বামনদেৱক স্থাপন কৰিলে।
Verse 22
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! ব্ৰহ্মাৰ নেতৃত্বত দেৱসকলে বেদ, সকলো দেৱতা, ধৰ্ম, যশ, শ্ৰী, মঙ্গল, ব্ৰত, স্বৰ্গসিদ্ধি আৰু মোক্ষ—এই সকলোৰ ৰক্ষক ৰূপে উপেন্দ্ৰ অৰ্থাৎ বামনদেৱক কামনা কৰিলে। সেয়ে তেওঁলোকে উপেন্দ্ৰ বামনদেৱক সৰ্ববিভূতিৰ পৰম অধিপতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে; তেতিয়া সকলো জীৱ অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 23
वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशस: श्रिय: । मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयो: ॥ २२ ॥ उपेन्द्रं कल्पयांचक्रे पतिं सर्वविभूतये । तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३ ॥
হে নৃপ! দেৱসকলে উপেন্দ্ৰ বামনদেৱক সৰ্ববিভূতিৰ পৰম অধিপতি বুলি স্থিৰ কৰিলে; তেতিয়া সকলো জীৱ অতি আনন্দিত হ’ল।
Verse 24
ततस्त्विन्द्र: पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् । लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदित: ॥ २४ ॥
তাৰ পিছত স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰই বামনদেৱক আগত ৰাখি, লোকপালসকলৰ সৈতে দিৱ্য বিমানত, ব্ৰহ্মাৰ অনুমোদনে, তেওঁক স্বৰ্গলোকলৈ লৈ গ’ল।
Verse 25
प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालित: । श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वस: ॥ २५ ॥
উপেন্দ্ৰ (বামনদেৱ)ৰ বাহুবলে ৰক্ষিত ইন্দ্ৰে ত্ৰিভুবনৰ ৰাজ্য পুনৰ লাভ কৰিলে। তেওঁ পৰম শ্ৰীৰে বিভূষিত, নিৰ্ভয় আৰু সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হ’ল।
Verse 26
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
হে নৃপ! ব্ৰহ্মা, শৰ্ব (শিৱ), কুমাৰ (কাৰ্ত্তিকেয়), ভৃগু আদি মুনিসকল, পিতৃলোকবাসী, সিদ্ধ, বৈমানিক আৰু তাত উপস্থিত সকলো জীৱে—সকলোয়ে বিষ্ণুৰ পৰম আশ্চৰ্য মহান কৰ্ম, বামনদেৱৰ লীলা, গাই স্তৱ কৰিলে। স্তৱগান কৰি কৰি তেওঁলোকে নিজ নিজ লোকলৈ গ’ল আৰু অদিতিৰ স্থানো প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 27
ब्रह्मा शर्व: कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । पितर: सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये ॥ २६ ॥ सुमहत् कर्म तद् विष्णोर्गायन्त: परमद्भुतम् । धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७ ॥
হে নৃপ! ব্ৰহ্মা, শৰ্ব (শিৱ), কুমাৰ (কাৰ্ত্তিকেয়), ভৃগু আদি মুনিসকল, পিতৃলোকবাসী, সিদ্ধ, বৈমানিক আৰু তাত উপস্থিত সকলো জীৱে—সকলোয়ে বিষ্ণুৰ পৰম আশ্চৰ্য মহান কৰ্ম, বামনদেৱৰ লীলা, গাই স্তৱ কৰিলে। স্তৱগান কৰি কৰি তেওঁলোকে নিজ নিজ লোকলৈ গ’ল আৰু অদিতিৰ স্থানো প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 28
सर्वमेतन्मयाख्यातं भवत: कुलनन्दन । उरुक्रमस्य चरितं श्रोतृणामघमोचनम् ॥ २८ ॥
হে কুলনন্দন মহাৰাজ পৰীক্ষিত! উৰুক্ৰম বামনদেৱৰ আশ্চৰ্য চৰিত্ৰ সকলো মই তোমাক ক’লোঁ। যিয়ে ভক্তিভাৱে এই কথা শোনে, সি নিশ্চয় পাপকর্মৰ ফলৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 29
पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो य: पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्य: । किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य इत्याह मन्त्रदृगृषि: पुरुषस्य यस्य ॥ २९ ॥
উৰুবিক্ৰম ত্ৰিবিক্ৰম বিষ্ণুৰ মহিমাৰ পাৰ কোনো মর্ত্য মাপিব নোৱাৰে; যেন পৃথিৱীৰ ধূলিকণা গণনা কৰা অসম্ভৱ। জন্ম লোৱা বা জন্ম ল’বলগীয়া—কোনেও তাক উপনীত হ’ব নোৱাৰে; এইদৰে মন্ত্রদ্ৰষ্টা ঋষি বসিষ্ঠে গাইছে।
Verse 30
य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मण: । अवतारानुचरितं शृण्वन् याति परां गतिम् ॥ ३० ॥
যি দেৱদেৱ শ্ৰীহৰিৰ অদ্ভুত কৰ্ম আৰু অৱতাৰ-চৰিত ভক্তিভাৱে শ্ৰৱণ কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 31
क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्येऽथ मानुषे । यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदु: ॥ ३१ ॥
দৈৱ, পিতৃ বা মানৱীয় কৰ্মকাণ্ডত য’তে য’তে বামনদেৱৰ লীলা-কথা কীৰ্তিত হয়, সেই অনুষ্ঠান অতি পুণ্যময় আৰু মঙ্গলকাৰী বুলি জনা যায়।
Frequently Asked Questions
Bali’s release shows that the Lord’s ‘punishment’ of a devotee is actually purification and protection (poṣaṇa). Sutala is not mere exile; it becomes a divinely guarded realm where the Lord’s presence ensures Bali’s security and spiritual elevation. The episode teaches that surrender may involve apparent loss (kingdom) but culminates in a higher gain—direct divine shelter and lasting auspiciousness.
Prahlāda explains that the Lord, as Supersoul, is fully aware and equal toward all, but He reciprocates with living beings according to their approach. Just as a desire tree yields according to one’s desire, the Lord’s special favor is a response to bhakti and surrender, not arbitrary bias. Therefore, His devotion-centered ‘preference’ is an expression of spiritual justice, not material partiality.
Śukrācārya acknowledges that ritual performance can suffer defects of mantra pronunciation, timing, place, personnel, and paraphernalia. Yet because Viṣṇu is the yajña-puruṣa (the true recipient and lawgiver of sacrifice), sincere invocation of His holy name reconnects the act to its divine center, neutralizing technical shortcomings. The theological point is that bhakti (nāma) perfects karma-kāṇḍa by aligning it with the Lord’s pleasure.
Indra represents delegated cosmic administration, but he remains a jīva within the system and thus vulnerable to rivalry and karmic fluctuation. Upendra (Vāmana/Viṣṇu) is the transcendent protector of Veda, dharma, fame, opulence, auspiciousness, vows, elevation, and liberation—values that exceed political control. By accepting Vāmana as protector, the devas affirm that cosmic order is secure only when rooted in Viṣṇu-tattva, not merely in bureaucratic power.