Adhyaya 20
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
শুক্ৰাচাৰ্যৰ কৌশলী উপদেশ অনুসৰি প্ৰতিশ্ৰুত দান উলটাই ল’বলৈ কোৱা হ’লেও বলি মহাৰাজ থমকি ভাবি সুবিধাৰ ওপৰত সত্যক বাছি লয়। তেওঁ কয়—অসত্য মহাপাপ; মৃত্যুৰ সময়ত ধন অনিবার্যভাৱে এৰি যাব লাগে; ধৰ্মনিষ্ঠ কীৰ্তিয়েই স্থায়ী উত্তৰাধিকাৰ—দধীচি আৰু শিবিৰ দৰে দৃষ্টান্ত দিয়ে। বামনক বিষ্ণু আৰু অসুৰসকলৰ ‘শত্ৰু’ বুলি জানিও তেওঁ প্ৰতিশোধ নোলোৱাকৈ ব্ৰাহ্মণৰ যাচনা পূৰণ কৰিবলৈ দৃঢ় হয়। ভগৱানৰ ব্যৱস্থাত প্ৰেৰিত হৈ শুক্ৰাচাৰ্য বলিক ঐশ্বৰ্যহানিৰ শাপ দিয়ে; তথাপি বলি জলদান কৰি বিধিপূৰ্বক ভূমিদান সম্পূৰ্ণ কৰে, বিন্ধ্যাৱলীৰ পূজা-সহায়তাৰে। দেৱতা আৰু দিব্যজনসকলে তেওঁৰ নিষ্কপট দানক প্ৰশংসা কৰে। তাৰ পিছত বামন বিশ্বৰূপে বিস্তাৰিত হৈ নিজৰ দেহত সকলো লোক-তত্ত্ব ধাৰণ কৰে; প্ৰথম পদে পৃথিৱী আৰু দ্বিতীয় পদে স্বৰ্গলোক আৱৃত হয়, তৃতীয় পদৰ বাবে ঠাই নাথাকে—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত শেষ পদ ক’ত স্থাপন হ’ব আৰু বলিৰ শৰণাগতি কেনেকৈ সম্পূৰ্ণ হ’ব, সেই উত্তেজনা গঢ় লৈ উঠে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: । तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: হে ৰাজা পৰীক্ষিত! কুলপুৰোহিত আৰু গুৰু শুক্ৰাচাৰ্যই এইদৰে উপদেশ দিলে বলি মহাৰাজ কিছুক্ষণ নীৰৱ থাকিল; তাৰপিছত ভালদৰে বিবেচনা কৰি তেওঁ গুৰুক এইদৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित् ॥ २ ॥
শ্ৰীবলি ক’লে: ভগৱন! আপুনি কোৱাৰ দৰে গৃহস্থৰ সত্য ধৰ্ম সেই, যি কেতিয়াও অৰ্থ, কাম, যশ আৰু জীৱিকাক বাধা নিদিয়ে। মোৰো মতে এই ধৰ্মতত্ত্বই সঠিক।
Verse 3
स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादि: कितवो यथा ॥ ३ ॥
মই মহাৰাজ প্ৰহ্লাদৰ নাতি। ধনৰ লোভত মই এজন দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক দিয়া প্ৰতিশ্ৰুতি কেনেকৈ উলটাই ল’ম? ‘দিম’ বুলি ক’লে এই ভূমি কেনেকৈ ঘূৰাই ল’ম? বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণৰ প্ৰতি মই সাধাৰণ ঠগৰ দৰে কেনেকৈ আচৰণ কৰিম?
Verse 4
न ह्यसत्यात् परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् । सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम् ॥ ४ ॥
অসত্যতকৈ ডাঙৰ অধৰ্ম নাই—এইদৰে ধৰিত্ৰী মাতাই ক’লে। মই সকলো ভাৰ সহিব পাৰোঁ, কিন্তু মিছলীয়া মানুহক নহয়।
Verse 5
नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् । न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५ ॥
মই নৰক, দাৰিদ্ৰ্য, দুখৰ সাগৰ, পদচ্যুতি বা মৃত্যুকো তেনেকৈ ভয় নকৰোঁ; যিমান ভয় কৰোঁ ব্ৰাহ্মণক প্ৰবঞ্চনা কৰাত।
Verse 6
यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन्सम्परेतं धनादिकम् । तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६ ॥
হে প্ৰভু, আপুনি দেখিছে—মৃত্যুৰ সময়ত ধন-সম্পদ আদি সকলো ঐশ্বৰ্য ধাৰকৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হয়। সেয়ে ব্ৰাহ্মণ বামনদেৱ দিয়া দানত তুষ্ট নহ’লে, যি সম্পদ মৃত্যুত ত্যাগ কৰিবই লাগিব, তাৰে তেওঁক কিয় তুষ্ট নকৰা?
Verse 7
श्रेय: कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभि: । दध्यङ्शिबिप्रभृतय: को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥
সাধুজনে প্ৰাণ ত্যাগ কৰাও দুৰ্লভ জেনেও সৰ্বজীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে কৰে। দধীচি, শিবি আদি তাৰ প্ৰমাণ; তেন্তে এই তুচ্ছ ভূমি ত্যাগত কিহৰ আপত্তি?
Verse 8
यैरियं बुभुजे ब्रह्मन्दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभि: । तेषां कालोऽग्रसील्लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥
হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, যুঁজত কেতিয়াও নোহোৱা মহা দৈত্যেন্দ্ৰসকলে এই জগত ভোগ কৰিছিল; কিন্তু কালে তেওঁলোকৰ সকলো লোক গ্ৰাস কৰিলে। পৃথিৱীত কেৱল তেওঁলোকৰ যশহে ৰ’ল; সেয়ে আন সকলোতকৈ উত্তম যশ অৰ্জন কৰা উচিত।
Verse 9
सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यज: । न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यज: ॥ ९ ॥
হে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণ! যুদ্ধত নিৰ্ভয়ে প্ৰাণ ত্যাগ কৰা বহুজন পোৱা যায়; কিন্তু তীৰ্থ সৃষ্টিকাৰী সাধুক শ্ৰদ্ধাৰে সঞ্চিত ধন দান কৰা অতি দুৰ্লভ।
Verse 10
मनस्विन: कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गति: । कुत: पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥
দান দিলে দয়ালু আৰু কৰুণাময় ব্যক্তিৰ শোভা অধিক বৃদ্ধি পায়, বিশেষকৈ আপোনাৰ দৰে ব্ৰহ্মবিদক দান কৰিলে। সেয়ে এই সৰু ব্ৰহ্মচাৰীয়ে যি বিচাৰে, মই তাকেই দিম।
Verse 11
यजन्ति यज्ञंक्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदा: । स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ११ ॥
হে মহামুনি! আপোনাৰ দৰে বেদবিধি-নিপুণ মহাত্মাসকলে যজ্ঞক্ৰিয়াৰে সদায় ভগৱান বিষ্ণুক আৰাধনা কৰে। সেয়ে সেই বিষ্ণুৱে বৰ দিবলৈ আহক বা শত্রুৰূপে দণ্ড দিবলৈ আহক—মই বিনা দ্বিধায় অনুৰোধ কৰা ভূমিখণ্ড তেওঁক দিম।
Verse 12
यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥
যদিও তেওঁ স্বয়ং বিষ্ণু, তথাপি ভয়ত ব্ৰাহ্মণৰূপ ধৰি ভিক্ষা বিচাৰিবলৈ মোৰ ওচৰলৈ আহিছে। সেয়ে ব্ৰাহ্মণ-দেহ ধাৰণ কৰাৰ কাৰণে, তেওঁ যদি অধৰ্মে মোক বান্ধে বা মাৰে, তেন্তেও শত্রু হ’লেও মই প্ৰতিশোধ নকৰোঁ।
Verse 13
एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यश: । हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥
যদি এই ব্ৰাহ্মণ সঁচাকৈ উত্তমশ্লোক ভগৱান বিষ্ণু হয়, তেন্তে তেওঁ নিজৰ যশ কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে; সেয়ে যুদ্ধত হয় তেওঁ মোক বধ কৰিব, নহ’লে মোৰ হাতে নিহত হৈ পৰি থাকিব।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरु: । शशाप दैवप्रहित: सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এইদৰে গুৰুৰ আজ্ঞাত অশ্ৰদ্ধা দেখুৱাই, আদেশ অমান্য কৰা, সত্যনিষ্ঠ আৰু মহান মনৰ বালি মহাৰাজক ভগৱানৰ প্ৰেৰণাত শুক্ৰাচাৰ্যই শাপ দিলে।
Verse 15
दृढं पण्डितमान्यज्ञ: स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रिय: ॥ १५ ॥
তুমি অজ্ঞ হৈও নিজকে পণ্ডিত বুলি ভাবি, মোক অৱহেলা কৰি অহংকাৰী হৈছা। মোৰ আজ্ঞা লংঘন কৰাৰ ফলত তুমি অচিৰেই তোমাৰ সকলো ঐশ্বৰ্যৰ পৰা পতিত হ’বা।
Verse 16
एवं शप्त: स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम् ॥ १६ ॥
নিজ গুৰুৰ এনে শাপ সত্ত্বেও মহান বালি মহাৰাজ সত্যৰ পৰা নচলিল। আচাৰ অনুসাৰে তেওঁ প্ৰথমে বামনদেৱক জল অৰ্পণ কৰি পূজা কৰিলে আৰু তাৰপিছত প্ৰতিজ্ঞাত ভূমিদান দিলে।
Verse 17
विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७ ॥
তেতিয়া মুক্তাৰ হাৰেৰে অলংকৃত বালি মহাৰাজৰ পত্নী বিন্ধ্যাৱলী তৎক্ষণাৎ আহি, প্ৰভুৰ পদ ধুই পূজা কৰিবলৈ পানীৰে ভৰা এটা ডাঙৰ সোণৰ কলহ আনিলে।
Verse 18
यजमान: स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा । अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनी: ॥ १८ ॥
যজমান বালি মহাৰাজে স্বয়ং আনন্দে বামনদেৱৰ শ্ৰীচৰণযুগল ধুই, সেই বিশ্বপাৱনী পাদামৃত জল মূৰত ধাৰণ কৰিলে; কিয়নো সেই জল সমগ্ৰ বিশ্বক পৱিত্ৰ কৰে।
Verse 19
तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विता: ॥ १९ ॥
সেই সময়ত স্বৰ্গলোকৰ দেৱগণ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলে বলি মহাৰাজৰ সৰল আৰু নিষ্কপট কৰ্মত অতি আনন্দিত হৈ তেওঁৰ গুণগান কৰিলে আৰু তেওঁৰ ওপৰত অগণিত পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 20
नेदुर्मुहुर्दुन्दुभय: सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगु: । मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्त्रयम् ॥ २० ॥
গন্ধৰ্ব, কিম্পুৰুষ আৰু কিন্নৰসকলে বাৰে বাৰে হাজাৰ হাজাৰ দুন্দুভি আৰু তূৰ্য বাজাই মহা উল্লাসে গাই উঠিল—“বলি মহাৰাজ কিমান মহান! তেওঁ অতি দুষ্কৰ কাৰ্য কৰিলে; বিষ্ণু শত্রুপক্ষত আছে বুলি জানিও প্ৰভুক ত্ৰিলোক দান কৰিলে।”
Verse 21
तद् वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भू: खं दिशो द्यौर्विवरा: पयोधय- स्तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत ॥ २१ ॥
তাৰপিছত বামনৰূপ ধাৰণ কৰা অনন্ত হৰি ত্ৰিগুণময় শক্তিৰ বিধান অনুসাৰে আশ্চৰ্যভাৱে বৃদ্ধি পালে; ফলত পৃথিৱী, আকাশ, দিশসমূহ, স্বৰ্গ, বিশ্বৰ বিবৰ, সাগৰসমূহ, পক্ষী-পশু, মানুহ, দেৱতা আৰু মহর্ষি—সকলো তেওঁৰ দেহৰ ভিতৰত অন্তর্ভুক্ত হ’ল।
Verse 22
काये बलिस्तस्य महाविभूते: सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् । ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥ २२ ॥
বলি মহাৰাজে ঋত্বিজ, আচার্য আৰু সভাসদসকলৰ সৈতে পৰমেশ্বৰৰ মহাবিভূতিসম্পন্ন বিশ্বৰূপ দৰ্শন কৰিলে। সেই দেহত ত্ৰিগুণময় জগতৰ সকলো—স্থূল তত্ত্ব, ইন্দ্ৰিয়, বিষয়, মন-বুদ্ধি-অহংকাৰ, বিভিন্ন জীৱ আৰু কৰ্ম-ফল—সমস্তই অন্তর্ভুক্ত আছিল।
Verse 23
रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान्पुरुषस्य जङ्घयो: । पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेन: ॥ २३ ॥
তাৰপিছত ইন্দ্ৰাসনত অধিষ্ঠিত বলি মহাৰাজে বিশ্বমূর্তিৰ পাদতলত ৰসাতল আদি অধোলোক দেখিলে। তেওঁ প্ৰভুৰ পায়ত পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠ, জংঘাত পৰ্বতসমূহ, হাঁটুতে নানা পক্ষী আৰু উৰুত বায়ুৰ নানা প্রবাহ দেখিলে।
Verse 24
सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीञ्जघने आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नभ: कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम् ॥ २४ ॥
বলি মহাৰাজে আশ্চৰ্য কৰ্মকাৰী প্ৰভুৰ বস্ত্ৰৰ তলত সন্ধ্যাকাল দেখিলে। তেওঁৰ গুহ্যদেশত প্ৰজাপতিসকলক, জঙ্ঘা-প্ৰদেশত নিজকে নিজৰ অন্তৰংগ সহচৰসহ, নাভিত আকাশক, কটিত সপ্ত সমুদ্ৰক আৰু বক্ষস্থলত নক্ষত্ৰপুঞ্জ দেখিলে।
Verse 25
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
হে ৰাজন! বলিয়ে মুৰাৰিৰ হৃদয়ত ধৰ্মক, স্তনত ঋত আৰু সত্যক, মনত চন্দ্ৰক; বক্ষস্থলত পদ্মহস্তা শ্ৰীদেৱীক; কণ্ঠত সমস্ত বেদ আৰু সমস্ত নাদক; বাহুত ইন্দ্ৰপ্ৰধান দেৱতাক; দুয়ো কাণত দিশাসমূহক; মূৰত উৰ্ধ্বলোকক; কেশত মেঘক; নাসিকাত বায়ুক; চকুত সূৰ্যক আৰু মুখত অগ্নিক দেখিলে।
Verse 26
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
হে নৃপ! তেওঁৰ বাণীত ছন্দ আৰু বৈদিক মন্ত্ৰ, জিভাৰ ৰসত জলাধিপ বৰুণ; ভ্ৰূত নিষেধ-বিদিৰ নিয়ম, পক্ষ্মত দিন আৰু ৰাতি; ললাটত ক্ৰোধ, অধৰত লোভ; স্পৰ্শত কাম, বীৰ্যত সকলো জল; পৃষ্ঠত অধৰ্ম, পদক্ষেপত যজ্ঞাগ্নি; ছায়াত মৃত্যু, হাস্যত মায়া; আৰু দেহৰ ৰোমত ঔষধি-লতা-গুল্ম দেখিলে।
Verse 27
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
তেওঁ নাড়ীত নদীসমূহক, নখত শিলাসমূহক; বুদ্ধিত অজ ব্ৰহ্মা, দেৱগণ আৰু মহর্ষিসকলক; আৰু প্ৰাণ-ইন্দ্ৰিয়-দেহজুৰি স্থাবৰ-জংগম সকলো জীৱক দেখিলে। এইদৰে বলিয়ে প্ৰভুৰ বিরাট দেহত সমগ্ৰ জগত দেখিলে।
Verse 28
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
এইদৰে বলি মহাৰাজে প্ৰভুৰ বিরাট দেহত হৃদয়ৰ পৰা ইন্দ্ৰিয়লৈকে ধৰ্মাদি তত্ত্ব, বাণীত ছন্দ-মন্ত্ৰ, নাড়ীত নদী, বুদ্ধিত ব্ৰহ্মা আদি, আৰু প্ৰাণসহ সমগ্ৰ দেহত স্থাবৰ-জংগম সকলো জীৱ একেলগে দেখিলে—যেন সমগ্ৰ জগত সেই পুৰুষোত্তমতেই নিহিত।
Verse 29
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
হে ৰাজন! বলি মহাৰাজে মুৰাৰিৰ বিরাট দেহত হৃদয়ত ধৰ্ম, বক্ষস্থলত ঋত আৰু সত্য, মনত চন্দ্ৰ, উৰঃস্থলত পদ্মহস্তা শ্ৰীলক্ষ্মী, কণ্ঠত সমগ্ৰ বেদধ্বনি, বাহুত ইন্দ্ৰপ্ৰধান দেবগণ, কৰ্ণত দিশাসমূহ, মস্তকত ঊৰ্ধ্বলোক, কেশত মেঘ, নাসিকাত বায়ু, নয়নত সূৰ্য আৰু মুখত অগ্নি দেখিলে। তেওঁৰ বাণীত ছন্দ, জিহ্বাৰ ৰসত বৰুণ, ভ্ৰূত নিয়ম- বিধি, পল্লৱত দিন-ৰাতি, ললাটত ক্ৰোধ আৰু অধৰত লোভ। স্পৰ্শত কাম, বীৰ্যত সকলো জল, পৃষ্ঠত অধৰ্ম, পদক্ষেপত যজ্ঞাগ্নি; ছায়াত মৃত্যু, হাস্যত মায়া, ৰোমত ঔষধি; নাড়ীত নদী, নখত শিলা, বুদ্ধিত ব্ৰহ্মা-দেৱ-ঋষি, আৰু সমগ্ৰ দেহেন্দ্ৰিয়ত স্থাবৰ-জঙ্গম সকলো ভূত—এইদৰে প্ৰভুৰ বিরাট ৰূপত সকলোকে বলিয়ে দর্শন কৰিলে।
Verse 30
सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुरा: कश्मलमापुरङ्ग । सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम् ॥ ३० ॥
হে ৰাজন! সৰ্বাত্মা ভগৱানৰ বিরাট ৰূপত এই সমগ্ৰ ভুৱন অন্তৰ্ভুক্ত দেখি, আৰু তেওঁৰ হাতে অসহ্য তেজস্বী সুদৰ্শন চক্ৰ দেখিও, শাৰ্ঙ্গ ধনুৰ মেঘগর্জন-সদৃশ ঘোষ শুনিও, বলিৰ অনুচৰ সকলো অসুৰৰ হৃদয়ত বিষাদ আৰু ভয় নামি আহিল।
Verse 31
पर्जन्यघोषो जलज: पाञ्चजन्य: कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी । विद्याधरोऽसि: शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥ ३१ ॥
মেঘগর্জন-সদৃশ ধ্বনি কৰা প্ৰভুৰ পাঞ্চজন্য শঙ্খ, অতি শক্তিশালী কৌমোদকী গদা, বিদ্যাধৰ নামৰ খড়্গ আৰু শতচন্দ্ৰচিহ্নযুক্ত ঢাল, লগতে অক্ষয়সায়ক নামৰ শ্ৰেষ্ঠ তূণীৰ—এই সকলো একেলগে প্ৰকট হৈ প্ৰভুক স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 32
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
সুনন্দ আদি প্রধান পাৰ্ষদসকল আৰু বিভিন্ন লোকৰ লোকপালসকলৰ সৈতে, ঈশ্বৰক উপস্থাপন কৰি স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে। প্ৰভুৰ মস্তকত দীপ্ত কিৰীট, বাহুত অঙ্গদ, আৰু মাছৰ দৰে ঝলমল কুণ্ডল আছিল। তেওঁৰ বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ ৰত্ন শোভিত। তেওঁ পীতাম্বৰ পৰিধান কৰি, মেখলাৰে বদ্ধ, আৰু মৌমাখিৰে ঘেৰাও কৰা পুষ্পমালাৰে অলংকৃত হৈ, উৰুক্ৰম ভগৱান অপূৰ্ব দীপ্তিত বিরাজমান আছিল।
Verse 33
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
হে ৰাজন! এইদৰে দিৱ্যভাবে প্ৰকাশিত উৰুক্ৰম ভগৱানে বলিৰ সন্মুখত একেটা পদক্ষেপে সমগ্ৰ পৃথিৱী মাপিলে; নিজৰ দেহে আকাশ আচ্ছাদিত কৰিলে; আৰু বাহুৰে সকলো দিশা ব্যাপ্ত কৰিলে।
Verse 34
पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि । उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ॥ ३४ ॥
প্ৰভুৱে দ্বিতীয় পদক্ষেপতেই স্বৰ্গলোকসমূহ আৱৰি ল’লে; তৃতীয় পদৰ বাবে অণুমাত্ৰ ঠাইও নাথাকিল। উৰুক্ৰমৰ চৰণ ওপৰলৈ ওপৰলৈ বাঢ়ি মহৰ, জন, তপো লোককো অতিক্ৰম কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Bali judged that retracting a pledged gift to a brāhmaṇa would be adharma rooted in greed, violating satya and dāna. In Bhāgavata ethics, a guru’s instruction that contradicts core dharma and devotion is not upheld; Bali accepts personal loss to preserve truthfulness and surrender to Viṣṇu’s arrangement.
The chapter frames material opulence as temporary and detachable at death, while devotion, integrity, and the Lord’s favor are permanent. By giving everything to Vāmana, Bali is purified of possessiveness and positioned for the Lord’s direct guardianship—protection that may appear externally as dispossession.
Devas and higher beings—Gandharvas, Vidyādharas, Siddhas, Cāraṇas, Kinnaras, and Kimpuruṣas—celebrate him because he performs an exceptionally difficult act: gifting the three worlds to Viṣṇu even while knowing the Lord supports Bali’s adversaries, demonstrating rare nonduplicitous dharma.
The viśvarūpa discloses Viṣṇu as the totality of cosmic order (sthāna) and the indwelling basis of all elements, beings, and principles. It transforms a ‘small brāhmaṇa beggar’ into the absolute sovereign, establishing that the transaction is not ordinary charity but a revelation of the Lord’s ownership of all worlds.
The two steps symbolically and literally encompass the entire cosmic domain—earth and heavens—demonstrating the Lord’s complete proprietorship. The narrative then forces the ethical-theological question of surrender: if nothing remains outside God’s claim, the final offering must be the self (or one’s head), which the next chapter develops.