Adhyaya 19
Vāmanadeva Praises Bali; the Measure of Three Steps; Śukrācārya Warns Against the Gift
ৱামন–বলি সাক্ষাৎকাৰ অব্যাহত থাকোঁতে, বলিৰ ধৰ্মনিষ্ঠ বিনয়ী বাক্য শুনি ৱামনদেৱে দৈত্যবংশৰ দান-পরম্পৰা আৰু তাৰ শিৰোমণি প্ৰহ্লাদৰ প্ৰশংসা কৰে। হিৰণ্যাক্ষ আৰু হিৰণ্যকশিপুৰ কাহিনী স্মৰণ কৰাই তেওঁ অনিয়ন্ত্রিত ক্ৰোধ-লোভক বলিৰ সংস্কৃত ধৰ্মাচৰণৰ বিপৰীতে দেখুৱায়। তাৰপিছত প্ৰভু কেৱল তিনিপদ ভূমি বিচাৰে আৰু বুজায়—ব্ৰাহ্মণৰ ৰক্ষাকবচ সংযম আৰু সন্তোষ; ইন্দ্ৰিয়-প্ৰেৰিত সঞ্চয় কেতিয়াও তৃপ্তি নেদিয়ে। বলিয়ে এই অনুৰোধক শিশুসুলভ বুলি ধৰি অধিক বিচাৰিবলৈ কয় আৰু জলদানেৰে দান স্থিৰ কৰিবলৈ উদ্যত হয়। ঠিক সেই নিৰ্ণায়ক মুহূর্তত শুক্ৰাচাৰ্য্যে বামনক বিষ্ণু বুলি চিনে সতর্ক কৰে—এই দানে ৰাজ্য, যশ আৰু জীৱিকা হৰণ কৰিব; তেওঁ কৌশলে অস্বীকাৰৰ পৰামৰ্শ দিয়ে আৰু সামাজিক আপদকালত ব্যতিক্ৰম হিচাপে অসত্যৰো অনুমতি আছে বুলি যুক্তি তোলে। এইদৰে গুৰুআজ্ঞাৰ অধীন স্বৰক্ষা বনাম সত্যব্ৰত—নৈতিক সংঘাত পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ ভূমি ৰচনা কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: বিৰোচন পুত্ৰ বলিৰ ধৰ্মযুক্ত আৰু সত্য বাক্য শুনি ভগৱান বামনদেৱ অত্যন্ত প্ৰীত হ’ল আৰু তেওঁক প্ৰশংসা কৰি ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ৰাজন! তোমাৰ এই বাক্য সত্য, মধুৰ, কুলোচিত, ধৰ্মযুত আৰু যশবর্ধক। ইয়াৰ প্ৰমাণ ভৃগুবংশীয় ব্ৰাহ্মণসকল; আৰু পৰলোক-মাৰ্গৰ উপদেশক তোমাৰ পিতামহ, কুলবৃদ্ধ, শান্ত প্ৰহ্লাদ মহাৰাজ।
Verse 3
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥
এই কুলত আজিলৈকে কোনো নীচচিত্ত বা কৃপণ পুৰুষ জন্ম হোৱা নাই। ব্ৰাহ্মণসকলে বিচাৰিলে কোনোবাই দান অস্বীকাৰ কৰা নাই; আৰু দানৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি কোনোবাই সেই প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ কৰা নাই।
Verse 4
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥
হে নৃপ! তোমাৰ বংশত কেতিয়াও এনে নীচমন ৰজা জন্ম হোৱা নাই যিয়ে তীৰ্থত ব্ৰাহ্মণসকলে বিচাৰিলে দানৰ পৰা মুখ ঘূৰায়, বা ৰণভূমিত ক্ষত্ৰিয়সকলৰ সন্মুখত যুদ্ধৰ পৰা পিছু হটে। তদুপৰি, তোমালোকৰ কুলযশত প্ৰহ্লাদ মহাৰাজ আকাশৰ সুন্দৰ চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 5
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥
তোমাৰ বংশতেই হিৰণ্যাক্ষ জন্ম হৈছিল। সি একাই, কেৱল নিজৰ গদা অস্ত্ৰ কৰি, কোনো সহায় নোহোৱাকৈ দিগ্বিজয়ৰ বাবে পৃথিৱীজুৰি ঘূৰি ফুৰিছিল; আৰু সি যি বীৰকেই দেখা পাইছিল, কোনোবাই তাৰ সমকক্ষ নাছিল।
Verse 6
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥
গৰ্ভোদক সাগৰৰ পৰা পৃথিৱী উদ্ধাৰ কৰিবলৈ বৰাহ অৱতাৰত আগত বিষ্ণুভগৱানে ঘোৰ যুদ্ধত বহু কষ্টে হিৰণ্যাক্ষক বধ কৰিলে। পাছত তাৰ অপূৰ্ব বীৰ্য বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰি ভগৱানে নিজকে সত্যই বিজয়ী বুলি মানিলে।
Verse 7
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥
ভাতৃৰ বধৰ সংবাদ শুনি হিৰণ্যকশিপু ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ, ভাতৃহন্তা ভগৱান বিষ্ণুক বধ কৰিবলৈ তেওঁৰ নিবাসলৈ গ’ল।
Verse 8
तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥
হাতত ত্ৰিশূল ধৰি মৃত্যুৰ দৰে আগবাঢ়ি অহা তাক দেখি, কালগতি-জ্ঞ আৰু মায়াবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱান বিষ্ণুৱে এইদৰে চিন্তা কৰিলে।
Verse 9
यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृश: ॥ ९ ॥
মই য’তে য’তে যাওঁ, হিৰণ্যকশিপু প্ৰাণীৰ পিছত মৃত্যুৰ দৰে মোক অনুসৰণ কৰিব। সেয়ে মই তাৰ হৃদয়ৰ অন্তঃস্থলে প্ৰৱেশ কৰিম; সি বাহিৰেহে দেখে, মোক দেখা নাপাব।
Verse 10
एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥
এইদৰে স্থিৰ কৰি, বেগেৰে ধাৱমান শত্রু অসুৰেন্দ্ৰৰ দেহত মাধৱ প্ৰৱেশ কৰিলে। হিৰণ্যকশিপুৰ অগোচৰ সূক্ষ্ম দেহ ধৰি, তাৰ শ্বাসবায়ুৰ সৈতে নাসাৰন্ধ্ৰেৰে বিষ্ণু ভিতৰলৈ সোমাল।
Verse 11
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥
বিষ্ণুৰ নিবাস শূন্য দেখি, তেওঁক নেদেখি ক্ৰোধে গর্জন কৰিলে। পৃথিৱী, স্বৰ্গ, দিশসমূহ, আকাশ, গুহা আৰু সাগৰ—সমগ্ৰ বিশ্ব বিচাৰিলেও সেই বীৰে বিষ্ণুক ক’তো নেদেখিলে।
Verse 12
अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥
তেওঁক নেদেখি হিৰণ্যকশিপুৱে ক’লে— মই সমগ্ৰ জগতখন বিচাৰিলোঁ, কিন্তু মোৰ ভ্ৰাতৃহন্তা বিষ্ণুক নাপালোঁ। সেয়ে নিশ্চয় তেওঁ সেই ঠাইলৈ গ’ল, য’ৰ পৰা কোনো মানুহ ঘূৰি নাহে।
Verse 13
वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥
ইয়াত দেহধাৰীসকলৰ বৈৰ-অনুবন্ধ মৃত্যু পৰ্যন্তেই থাকে। অজ্ঞানৰ পৰা জন্মা ক্ৰোধ অহংকাৰৰ প্ৰভাৱত বাঢ়ে।
Verse 14
पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥
তোমাৰ পিতা বিৰোচন, মহাৰাজ প্ৰহ্লাদৰ পুত্ৰ, দ্বিজসকলৰ প্ৰতি অতি স্নেহশীল আছিল। দ্বিজবেশত দেৱতাসকল আহিছে বুলি জানিও, তেওঁলোকৰ যাচনাত নিজৰ আয়ুষ্য তেওঁলোকক দান কৰিলে।
Verse 15
भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥
তুমিও গৃহস্থ ব্ৰাহ্মণ, তোমাৰ পূৰ্বপুৰুষ আৰু অতি কীৰ্তিমান শূৰ মহাপুৰুষসকলে আচৰিত ধৰ্মসমূহ অনুসৰণ কৰি আহিছা।
Verse 16
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥
সেয়ে, হে দৈত্যেন্দ্ৰ, বৰদাতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! মই তোমাৰ পৰা কেৱল অলপ ভূমি বিচাৰোঁ— মোৰ পদক্ষেপৰ মাপে তিনিটা পদ।
Verse 17
नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥
হে ৰাজন, জগদীশ্বৰ! আপুনি অতি দানশীল, তথাপি মই আপোনাৰ পৰা অনাৱশ্যক একো নাচাওঁ। যি বিদ্বান ব্ৰাহ্মণে কেৱল প্ৰয়োজনমতে দান গ্ৰহণ কৰে, সি পাপবন্ধনত নপৰে।
Verse 18
श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥
শ্ৰীবলিয়ে ক’লে—অহো ব্ৰাহ্মণপুত্ৰ! তোমাৰ বাক্য বৃদ্ধ আৰু বিদ্বানৰ দৰে মান্য; তথাপি তুমি বালক, তোমাৰ বুদ্ধি বালিশ, নিজৰ স্বাৰ্থৰ বিষয়ে যেন অজ্ঞ।
Verse 19
मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥
মধুৰ বাক্যৰে মোক—লোকসমূহৰ একমাত্ৰ ঈশ্বৰক—সন্তুষ্ট কৰি সত্ত্বেও তুমি কেৱল তিন পাৱ ভূমি বিচাৰিছা; ই অল্পবুদ্ধিৰ লক্ষণ। মই ত্ৰিলোকৰ অধিকাৰী; তোমাক এটা দ্বীপো দিব পাৰোঁ।
Verse 20
न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥
হে বালক! যি মোৰ ওচৰলৈ ভিক্ষা বিচাৰিবলৈ আহে, সি পুনৰ আন ঠাইত অধিক বিচাৰিব নালাগে। সেয়ে তুমি ইচ্ছা কৰিলে তোমাৰ জীৱিকা চলাবলৈ যিমান ভূমি যথেষ্ট, সিমান মোৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা।
Verse 21
श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে নৃপ! যাৰ ইন্দ্ৰিয় অজিত, তাক ত্ৰিলোকীৰ সকলো প্ৰিয় বিষয়েও তৃপ্ত কৰিব নোৱাৰে।
Verse 22
त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥
যি তিন পদ ভূমিতেও সন্তুষ্ট নহয়, সি নৱ বৰ্ষসমন্বিত সপ্তদ্বীপৰ মাজৰ এটা দ্বীপ পাইলেও পূৰ্ণ নহয়; এটা পাইলেও আন দ্বীপৰ আকাঙ্ক্ষা কৰে।
Verse 23
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥
আমি শুনিছোঁ যে বৈন্য (পৃথু) আৰু গয় আদি সপ্তদ্বীপৰ অধিপতি শক্তিশালী ৰজাসকলেও ধন আৰু ভোগৰ কামনাত তৃষ্ণাৰ অন্ত পোৱা নাছিল।
Verse 24
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥
প্ৰাৰব্ধবশত যি পায় তাতেই সন্তুষ্ট থাকিলে সি সুখে থাকে; কিন্তু অসন্তুষ্ট আৰু আত্মসংযমহীন ব্যক্তি তিনিও লোক পাইলেও সুখী নহয়।
Verse 25
पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥
ধন আৰু ভোগৰ বিষয়ে অসন্তোষেই মানুহৰ সংসাৰ-চক্ৰৰ কাৰণ; কিন্তু ভাগ্যবশত যি মেলে তাত সন্তোষ ৰখা—ই মুক্তিৰ যোগ্যতা বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।
Verse 26
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥
ভাগ্যবশত যি মেলে তাত সন্তুষ্ট থকা ব্ৰাহ্মণৰ তেজ বৃদ্ধি পায়; কিন্তু অসন্তোষে সেই আধ্যাত্মিক শক্তি পানী ছিটালে আগুন যিদৰে নিভে তেনেদৰে ক্ষীণ হয়।
Verse 27
तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥
সেয়ে, হে ৰাজন, দানবীৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, মই তোমাৰ পৰা মাটিৰ কেৱল তিনিটা পদমাত্ৰ বিচাৰোঁ। ইমান দানতেই মই সন্তুষ্ট হ’ম; কাৰণ যিমান প্ৰয়োজন সিমানেই ধন যথেষ্ট।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—ভগৱানে এনেদৰে ক’লে বালি হাঁহি ক’লে, “আপোনাৰ ইচ্ছামতে গ্ৰহণ কৰক।” বামনদেৱক কাম্য ভূমি দানৰ প্ৰতিজ্ঞা দৃঢ় কৰিবলৈ সি জলপাত্ৰ উঠাই ল’লে।
Verse 29
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥
বামনদেৱক পৃথিৱী দান দিবলৈ উদ্যত অসুৰেশ্বৰ বলিক, বিষ্ণুৰ উদ্দেশ্য বুজি, বিদ্বানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ শুক্ৰাচাৰ্যই নিজৰ শিষ্যক ক’লে।
Verse 30
श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥
শ্ৰীশুক্ৰাচাৰ্য ক’লে—হে বিৰোচনপুত্ৰ! এই বামন-ৰূপী ব্ৰহ্মচাৰী সাক্ষাৎ অব্যয় ভগৱান বিষ্ণু। কশ্যপক পিতা আৰু অদিতিক মাতা ৰূপে গ্ৰহণ কৰি দেৱতাসকলৰ কাৰ্য সাধনৰ বাবে তেওঁ অৱতীৰ্ণ হৈছে।
Verse 31
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥
অজানিতে তুমি তাক ভূমি দিব বুলি যি প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা, সেয়া অনর্থ আনিব। মই ইয়াক শুভ নাভাবোঁ; ইয়াৰ ফলত দৈত্যসকলৰ ওপৰত ডাঙৰ বিপদ নামিব।
Verse 32
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥
ব্ৰহ্মচাৰী ৰূপ ধৰি মিছাকৈ দেখা দিয়া এই ব্যক্তি আচলতে স্বয়ং ভগৱান হৰি। তেওঁ তোমাৰ ভূমি, ঐশ্বৰ্য, শ্ৰী, তেজ, যশ আৰু বিদ্যা সকলো কেঢ়ি লৈ, সকলো শত্রু ইন্দ্ৰক দান কৰিব।
Verse 33
त्रिभि: क्रमैरिमाल्लोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥
তুমি তেওঁক তিন পাৱ মাটি দান কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছা; কিন্তু তেওঁ বিশ্বকায় হৈ তিন পাৱতে ত্ৰিলোক আৱৰি ল’ব। হে মূঢ়! বিষ্ণুক সৰ্বস্ব দি তুমি কেনেকৈ জীৱন চলাবা?
Verse 34
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥
বামনদেৱে প্ৰথম পাৱে পৃথিৱী, দ্বিতীয় পাৱে স্বৰ্গ আৱৰি ল’ব; তাৰপিছত নিজৰ মহা-বিৰাট দেহে আকাশো পূৰ্ণ কৰিব। তেন্তে তৃতীয় পাৱৰ বাবে ঠাই ক’ত?
Verse 35
निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥
তুমি তোমাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি নিশ্চয় পূৰণ কৰিব নোৱাৰিবা; আৰু প্ৰতিশ্ৰুত দান দিবলৈ অক্ষমজনৰ স্থায়ী গতি নৰক—মই তেনেকৈয়ে ভাবোঁ।
Verse 36
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥
যি দানে নিজৰ জীৱিকা বিপদত পৰে, তেনে দান পণ্ডিতসকলে প্ৰশংসা নকৰে। দান, যজ্ঞ, তপ আৰু কৰ্ম—এইবোৰ সেইজনৰ বাবেই সম্ভৱ যিয়ে সঠিকভাবে জীৱিকা চলাব পাৰে।
Verse 37
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥
সেয়ে সম্পূৰ্ণ জ্ঞানত স্থিত ব্যক্তি নিজৰ সঞ্চিত ধন পাঁচ ভাগত বিভাজন কৰিব—ধৰ্মৰ বাবে, যশৰ বাবে, ঐশ্বৰ্য-বৃদ্ধিৰ বাবে, ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে আৰু স্বজনৰ পালন-পোষণৰ বাবে। তেনে ব্যক্তি ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োতে আনন্দিত হয়।
Verse 38
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥
হে অসুৰশ্ৰেষ্ঠ, ইয়াতো বহ্বৃচ-শ্ৰুতিত গীত প্ৰমাণ মোৰ পৰা শুনা। ‘ওঁ’ শব্দ আগত ৰাখি কোৱা বাক্য সত্য; আৰু ‘ওঁ’ নথকা বাক্য অসত্য বুলিয়েই গণ্য।
Verse 39
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥
বেদে গোৱা হৈছে যে দেহ-ৰূপী বৃক্ষৰ সত্য ফল হৈছে তাৰ পুষ্প-ফল। কিন্তু বৃক্ষটো যদি নাথাকে, তেন্তে সত্য পুষ্প-ফলৰ সম্ভাৱনা নাই। দেহৰ মূল অনৃত বুলি কোৱা হলেও, দেহ-বৃক্ষৰ সহায় নোহোৱাকৈ বাস্তৱ ফল-ফুল নহয়।
Verse 40
तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥
যেনেকৈ মূলেৰে উখলোৱা গছ অচিৰেই পৰি শুকাই যায়, তেনেকৈ দেহ-ৰূপী ‘অনৃত’ৰ আধাৰ নষ্ট হ’লে দেহো তৎক্ষণাৎ শুকাই যায়—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 41
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥
যি অক্ষৰ বিচ্ছেদকাৰী, ৰিক্ত বা অপূৰ্ণ, তাকেই ‘ওঁ’ বোলা হয়। যি কিবা ‘ওঁ’ বুলি দি দিয়ে, তাতে মানুহ সঁচাকৈয়ে ৰিক্ত হয়। ভিক্ষুকক দান দিওঁতে যদি সকলো ‘ওঁ’ কৰি দিয়ে, তেন্তে না কামনা পূৰ্ণ হয়, না আত্মতৃপ্তি হয়।
Verse 42
अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥
সেয়ে ‘নাই’ বুলি কোৱাই সৰ্বাধিক নিৰাপদ পথ। যদিও ই মিছা, তথাপি ই সম্পূৰ্ণ ৰক্ষা কৰে, লোকৰ দয়া নিজৰ ফালে আনে আৰু আনৰ পৰা ধন সংগ্ৰহৰ পূৰ্ণ সুবিধা দিয়ে। কিন্তু যি সদায় ‘মোৰ একো নাই’ বুলি কয়, সি নিন্দিত; সি জীয়াই থাকিও মৃত, শ্বাস লৈ থাকিও যেন বধযোগ্য।
Verse 43
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥
স্ত্ৰীক বশ কৰিবলৈ মিঠা চাটুকাৰত, ধেমালিত, বিবাহ-অনুষ্ঠানত, জীৱিকা অৰ্জনত, প্ৰাণসঙ্কটত, গোৰক্ষা আৰু ব্ৰাহ্মণ্য-ধৰ্ম ৰক্ষাত, বা শত্রুৰ হাতৰ পৰা কাকো বচাবলৈ—এই ক্ষেত্ৰত মিছা নিন্দনীয় নহয়।
Frequently Asked Questions
On the surface it models brāhmaṇical restraint—taking only what is needed to avoid sinful entanglement. Theologically it is deliberate līlā: the Lord’s “small” request exposes the limits of material proprietorship and prepares the revelation of Trivikrama, where the Supreme measures and reclaims the cosmos while honoring the devotee’s vow.
Satisfaction is linked to self-control, not to the quantity of possessions. The text argues that uncontrolled senses remain dissatisfied even with the three worlds, while a person content with what destiny provides becomes fit for liberation and gains spiritual strength (brahma-tejas).
Śukrācārya is the Daityas’ preceptor and a master of policy and ritual learning. He recognizes Vāmana as Viṣṇu acting for the devas’ interest and warns that the promised gift will result in total dispossession, endangering Bali’s livelihood and the Daitya cause; thus he urges refusal as protective strategy.
The passage lists narrow social exceptions where falsity is traditionally not condemned (e.g., protecting life, cows, and brāhmaṇical culture). Yet the narrative context problematizes Śukrācārya’s counsel by placing it against Bali’s pledged satya and the presence of Viṣṇu; the next narrative movement tests whether expediency can override a vow made in a sacred charitable act.