Adhyaya 14
Manvantara Administration: Appointment of Manus, Indras, and the Restoration of Dharma
পূৰ্বে অৱতাৰ আৰু মন্বন্তৰ-ব্যৱস্থা শুনি পৰীক্ষিতে সোধে—মনু আদি বিশ্ব-প্ৰশাসকসকলে কাৰ আদেশত নিজৰ কৰ্তব্য পালন কৰে। শুকদেৱে কয়—ভগৱান হৰি যজ্ঞ আদি বিশেষ অৱতাৰৰ দ্বাৰা মনুসকল, তেওঁলোকৰ পুত্ৰসকল, মহর্ষিসকল, ইন্দ্ৰ আৰু দেৱতাসকলক জগতৰ পৰিচালনাৰ বাবে নিয়োগ কৰে। যুগসন্ধিত ধৰ্ম বিকৃত হ’লে সাধুসকলে ধৰ্ম পুনঃস্থাপন কৰে; তাৰ পিছত মনুসকলে প্ৰভুৰ প্ৰত্যক্ষ নিৰ্দেশত চাতুৰ্বৰ্ণ্য-আশ্ৰমধৰ্ম সম্পূৰ্ণ চাৰিগুণ গঠনত পুনৰুদ্ধাৰ কৰে। মনুবংশীয় ৰজাসকলে যজ্ঞ কৰে, ফল দেৱতাসকলক অৰ্পণ কৰে আৰু প্ৰভুৰ আদেশত শাসন-শৃঙ্খলা ৰক্ষা কৰে; ইন্দ্ৰ দিৱ্য বৰপ্ৰাপ্ত হৈ সময়মতে বৰষুণ দি ত্ৰিলোক পোষণ কৰে। জ্ঞান-উপদেশক সিদ্ধ, কৰ্ম-শিক্ষক, যোগগুৰু, প্ৰজাপতি, ৰাজত্ব আৰু কাল—সকলো হৰিৰ বিভূতি। মায়াত মোহিত তৰ্কপৰ লোক প্ৰভুক দেখা নাপায়; আৰু ব্ৰহ্মাৰ এক দিনত চৌদ মনু হয় বুলি কৈ পৰৱৰ্তী মন্বন্তৰ-কথাৰ ভূমিকা স্থাপন কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच मन्वन्तरेषु भगवन्यथा मन्वादयस्त्विमे । यस्मिन्कर्मणि ये येन नियुक्तास्तद्वदस्व मे ॥ १ ॥
শ্ৰীৰাজাই ক’লে—হে পৰম ঐশ্বৰ্যশালী শুকদেৱ গোস্বামী! প্ৰতিটো মন্বন্তৰত মনু আদি নিজ নিজ কৰ্তব্যত কেনেকৈ নিয়োজিত থাকে, আৰু কাৰ আদেশে তেওঁলোক নিযুক্ত হয়? অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।
Verse 2
श्रीऋषिरुवाच मनवो मनुपुत्राश्च मुनयश्च महीपते । इन्द्रा: सुरगणाश्चैव सर्वे पुरुषशासना: ॥ २ ॥
শ্ৰীৰিষিয়ে ক’লে—হে মহীপতে! মনু, মনুপুত্ৰ, মহামুনি, ইন্দ্ৰ আৰু সকলো দেৱগণ—এ সকলেই ভগৱান পুৰুষোত্তমৰ শাসনত, যজ্ঞ আদি অৱতাৰৰ দ্বাৰা নিযুক্ত হয়।
Verse 3
यज्ञादयो या: कथिता: पौरुष्यस्तनवो नृप । मन्वादयो जगद्यात्रां नयन्त्याभि: प्रचोदिता: ॥ ३ ॥
হে ৰাজা! যজ্ঞ আদি ভগৱানৰ যি অৱতাৰসমূহৰ কথা মই আগতেই কৈছোঁ, সেই অৱতাৰসমূহৰ প্ৰেৰণা অনুসাৰে মনু আদি নিৰ্বাচিত হয়; আৰু তেওঁলোকৰ নিৰ্দেশত জগতৰ কাৰ্য চলি থাকে।
Verse 4
चतुर्युगान्ते कालेन ग्रस्ताञ्छ्रुतिगणान्यथा । तपसा ऋषयोऽपश्यन्यतो धर्म: सनातन: ॥ ४ ॥
প্ৰতি চতুৰ্যুগৰ অন্তত, কালৰ গ্ৰাসত শ্ৰুতি-পরম্পৰা আৰু সনাতন ধৰ্মাচৰণ বিকৃত হোৱা দেখি, মহর্ষিসকলে তপস্যাৰে উপলব্ধি কৰি ধৰ্মৰ নীতিসমূহ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Verse 5
ततो धर्मं चतुष्पादं मनवो हरिणोदिता: । युक्ता: सञ्चारयन्त्यद्धा स्वे स्वे काले महीं नृप ॥ ५ ॥
তাৰ পিছত, হে ৰাজা! ভগৱান হৰিৰ আদেশে প্ৰেৰিত মনুসকলে নিজ নিজ কালত সম্পূৰ্ণভাৱে নিয়োজিত হৈ, ধৰ্মক চাৰিপাদসহ প্ৰত্যক্ষভাৱে পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
Verse 6
पालयन्ति प्रजापाला यावदन्तं विभागश: । यज्ञभागभुजो देवा ये च तत्रान्विताश्च तै: ॥ ६ ॥
যজ্ঞফল ভোগৰ বাবে প্ৰজাপালকসকল—মনুৰ পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি—মন্বন্তৰৰ অন্তলৈ ভগৱানৰ আজ্ঞা বিভাগ অনুসাৰে পালন কৰে। সেই যজ্ঞভাগ ভোগ কৰা দেৱতাসকলেও তেওঁলোকৰ সৈতে অংশ পায়।
Verse 7
इन्द्रो भगवता दत्तां त्रैलोक्यश्रियमूर्जिताम् । भुञ्जान: पाति लोकांस्त्रीन् कामं लोके प्रवर्षति ॥ ७ ॥
ভগৱানে দিয়া ত্ৰিলোকীয় সমৃদ্ধি ভোগ কৰি স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰে তিনিও লোক পালন কৰে আৰু সকলো লোকত ইচ্ছামতে পৰ্যাপ্ত বৰষুণ বৰ্ষায়।
Verse 8
ज्ञानं चानुयुगं ब्रूते हरि: सिद्धस्वरूपधृक् । ऋषिरूपधर: कर्म योगं योगेशरूपधृक् ॥ ८ ॥
প্ৰত্যেক যুগত ভগৱান হৰি সিদ্ধসকলৰ (সনক আদি) ৰূপ ধৰি পৰম জ্ঞান উপদেশ কৰে; ঋষিসকলৰ (যাজ্ঞবল্ক্য আদি) ৰূপে কৰ্মমাৰ্গ শিকায়; আৰু যোগেশ্বৰ (দত্তাত্ৰেয় আদি) ৰূপে যোগসাধনাৰ পদ্ধতি প্ৰকাশ কৰে।
Verse 9
सर्गं प्रजेशरूपेण दस्यून्हन्यात् स्वराड्वपु: । कालरूपेण सर्वेषामभावाय पृथग्गुण: ॥ ९ ॥
প্ৰজাপতি মৰীচি আদি ৰূপে ভগৱানে প্ৰজা সৃষ্টি কৰে; ৰজা হৈ দস্যু-চোৰক দমন কৰে; আৰু কালৰূপে সকলোকে লয় কৰে। ভৌতিক অস্তিত্বৰ বিভিন্ন গুণো ভগৱানৰেই গুণ বুলি বুজিব লাগে।
Verse 10
स्तूयमानो जनैरेभिर्मायया नामरूपया । विमोहितात्मभिर्नानादर्शनैर्न च दृश्यते ॥ १० ॥
নাম-ৰূপময় মায়াৰে মোহিত লোকসকলে নানা দৰ্শন আৰু তৰ্কেৰে স্তৱ কৰিলেও ভগৱানক দৰ্শন কৰিব নোৱাৰে।
Verse 11
एतत् कल्पविकल्पस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् । यत्र मन्वन्तराण्याहुश्चतुर्दश पुराविद: ॥ ११ ॥
হে ৰাজন, এক কল্প অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাৰ এক দিনত ‘বিকল্প’ নামে বহু পৰিৱর্তন ঘটে; তাৰ প্ৰমাণ মই আগতেই কৈছোঁ। পুৰাণবিদ পণ্ডিতসকলে স্থিৰ কৰিছে যে ব্ৰহ্মাৰ এক দিনত চৌদ্দ মন্বন্তৰ হয়।
Frequently Asked Questions
Śukadeva states that the Supreme Personality of Godhead appoints them through His incarnations (such as Yajña). Under the Lord’s direction, Manus, Indras, sages, and devas administer universal affairs, making cosmic governance ultimately a delegated function of Hari.
At yuga transitions, saintly authorities reestablish religious principles; then the Manus, acting fully under the Lord’s instructions, restore occupational duty in its complete fourfold form. This presents dharma not as a merely social convention but as a divinely supervised system meant to guide human life toward purification and devotion.
Indra’s rains represent a key administrative service: empowered by the Lord’s benedictions, Indra maintains living beings across the three worlds by providing sufficient rainfall. The text links ecological stability and prosperity to divine order mediated through appointed devas.
It attributes their institutional teaching to the Lord’s functional manifestations: Hari appears as siddhas (e.g., Sanaka) to teach transcendental knowledge, as sages (e.g., Yājñavalkya) to teach karma, and as great yogīs (e.g., Dattātreya) to teach mystic yoga—integrating diverse disciplines under one supreme source.
The chapter states that the Lord, as time, annihilates everything; similarly, as king He punishes rogues, and as prajāpati He generates progeny. This frames creation, governance, and destruction as coordinated divine functions rather than independent material forces.
Because people are bewildered by māyā (illusory energy). The verse implies that purely speculative or empirical approaches, lacking divine grace and proper devotional orientation, fail to reveal the personal Absolute Truth who stands behind cosmic functions and administrators.
There are fourteen Manus in one kalpa (one day of Brahmā). This anchors manvantara history within Purāṇic cosmology, explaining how repeated administrative cycles occur within a larger temporal framework and preparing the reader for subsequent manvantara-specific accounts.