Adhyaya 13
The Future Manus and the Avatāras in Their Manvantaras
শুকদেৱে মন্বন্তৰ-ধাৰা আগবঢ়াই বৰ্তমান শাসনক স্থিৰ কৰে—শ্ৰাদ্ধদেৱ (বৈৱস্বত) মনু সপ্তম মনু; তেওঁৰ পুত্ৰসকল, মুখ্য দেৱগণ, ইন্দ্ৰ পুৰন্দৰ, সপ্তৰ্ষি আৰু কশ্যপ-অদিতিৰ গৰ্ভত প্ৰকট ভগৱান বামন অৱতাৰ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত বিবস্বানৰ পত্নী সংজ্ঞা, ছায়া আৰু বডবা আৰু তেওঁলোকৰ সন্তানসকলৰ স্মৰণ কৰাই অষ্টম মনু সাবৰ্ণিৰ বংশাৱলী স্থাপন কৰে। তাৰপিছত অষ্টমৰ পৰা চতুৰ্দশলৈ প্ৰতিজন ভৱিষ্যৎ মনুৰ পুত্ৰ, সেই যুগৰ ইন্দ্ৰ, দেৱসমাজ, সপ্তৰ্ষি আৰু যুগ-স্থিতিৰ বাবে ভগৱানৰ অংশ/পূৰ্ণ অৱতাৰক ক্ৰমবদ্ধ ভৱিষ্য-বৰ্ণনাৰূপে কয়। বলি মহাৰাজৰ ভৱিষ্যৎ গৌৰৱ বিশেষভাৱে উল্লেখিত—ভগৱানে বদ্ধ কৰিলেও তেওঁ সুতলত প্ৰতিষ্ঠিত, আৰু পাছত সাবৰ্ণি মন্বন্তৰত সাৰ্বভৌমে ৰাজ্য পুনৰ্বিন্যাস কৰিলে তেওঁ ইন্দ্ৰপদ লাভ কৰিব। শেষত চতুৰ্দশ মনুৰ সম্পূৰ্ণ চক্ৰক এক ‘কল্প’—ব্ৰহ্মাৰ এক দিন—বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰি, বামন–বলি ইতিহাসক পুৰাণীয় মহাকাল-ধাৰাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच मनुर्विवस्वत: पुत्र: श्राद्धदेव इति श्रुत: । सप्तमो वर्तमानो यस्तदपत्यानि मे शृणु ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—বিবস্বান (সূৰ্যদেৱ)ৰ পুত্ৰ মনুৰ নাম ‘শ্ৰাদ্ধদেৱ’ বুলি প্ৰসিদ্ধ। তেওঁ বৰ্তমান সপ্তম মনু। এতিয়া তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ বিষয়ে মোৰ পৰা শুনা।
Verse 2
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥
হে ৰাজা পৰীক্ষিত! বৈৱস্বত মনুৰ দহ পুত্ৰৰ ভিতৰত ইক্ষ্বাকু, নভগ, ধৃষ্ট, শৰ্যতি, নৰিষ্যন্ত আৰু নাভাগ আছে। সপ্তম পুত্ৰ ‘দিষ্ট’ বুলি জনা যায়। তাৰ পাছত তরূষ আৰু পৃষধ্ৰ; দশম পুত্ৰ ‘বসুমান’ বুলি স্মৰিত।
Verse 3
इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्ट: शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तोऽथ नाभाग: सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २ ॥ तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान्स्मृत: । मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्रा: परन्तप ॥ ३ ॥
হে ৰাজা পৰীক্ষিত! বৈৱস্বত মনুৰ দহ পুত্ৰ—ইক্ষ্বাকু, নভগ, ধৃষ্ট, শৰ্যতি, নৰিষ্যন্ত আৰু নাভাগ। সপ্তম পুত্ৰ ‘দিষ্ট’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত তরূষ আৰু পৃষধ্ৰ; দশম পুত্ৰ ‘বসুমান’ বুলি স্মৰণীয়।
Verse 4
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणा: । अश्विनावृभवो राजन्निन्द्रस्तेषां पुरन्दर: ॥ ४ ॥
হে ৰাজন! এই মন্বন্তৰত আদিত্য, বসু, ৰুদ্র, বিশ্বেদেৱ, মৰুদ্গণ, দুজন অশ্বিনীকুমাৰ আৰু ঋভু—এইসকলেই দেৱগণ। তেওঁলোকৰ অধিপতি ইন্দ্ৰ ‘পুৰন্দৰ’।
Verse 5
कश्यपोऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रोऽथ गौतम: । जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षय: स्मृता: ॥ ५ ॥
কাশ্যপ, অত্রি, বসিষ্ঠ, বিশ্বামিত্র, গৌতম, জমদগ্নি আৰু ভৰদ্বাজ—এইসকলকেই সপ্তঋষি বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 6
अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् । आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् ॥ ६ ॥
এই মন্বন্তৰতও ভগৱানৰ জন্ম কাশ্যপ আৰু অদিতিৰ পৰা হ’ল। আদিত্যসকলৰ ভিতৰত কনিষ্ঠ বিষ্ণুৱে বামন ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 7
सङ्क्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते । भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णो: शक्त्यान्वितानि च ॥ ७ ॥
মই সংক্ষেপে তোমাক সাত মন্বন্তৰৰ অৱস্থা কৈছোঁ। এতিয়া মই ভৱিষ্যৎ মনুসকলক আৰু ভগৱান বিষ্ণুৰ শক্ত্যৱতাৰসহ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 8
विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे । संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्रागभिहिते तव ॥ ८ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! বিবস্বানৰ বিশ্বকৰ্মাৰ দুজনী কন্যা—সঞ্জ্ঞা আৰু ছায়া—দুজনী পত্নী আছিল; এই কথা মই আগতেই তোমাক কৈছোঁ।
Verse 9
तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रय: । यमो यमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुताञ्छृणु ॥ ९ ॥
কিছুমানে তৃতীয় পত্নী হিচাপে বডৱাৰ কথাও কয়। এই তিনজনীৰ ভিতৰত সঞ্জ্ঞাৰ তিন সন্তান—যম, যমী আৰু শ্ৰাদ্ধদেৱ। এতিয়া ছায়াৰ সন্তানসকল শুনা।
Verse 10
सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या । शनैश्चरस्तृतीयोऽभूदश्विनौ वडवात्मजौ ॥ १० ॥
ছায়াৰ পুত্ৰ সাৱৰ্ণি আৰু কন্যা তপতী আছিল; সি পাছত সংৱৰণ ৰজাৰ পত্নী হয়। ছায়াৰ তৃতীয় সন্তান শনৈশ্চৰ (শনি)। বডৱাৰ পৰা অশ্বিনী কুমাৰ নামে দুজন পুত্ৰ জন্মে।
Verse 11
अष्टमेऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनु: । निर्मोकविरजस्काद्या: सावर्णितनया नृप ॥ ११ ॥
হে নৃপ! অষ্টম মন্বন্তৰ আহিলে সাৱৰ্ণি মনু হ’ব। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত নিৰ্মোক আৰু বিৰজস্ক আদি থাকিব।
Verse 12
तत्र देवा: सुतपसो विरजा अमृतप्रभा: । तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२ ॥
অষ্টম মন্বন্তৰত তাত দেৱগণ সুতপস, বিরজা আৰু অমৃতপ্ৰভা হ’ব। তেওঁলোকৰ দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ হ’ব বিৰোচনৰ পুত্ৰ বলি মহাৰাজ।
Verse 13
दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे य: पदत्रयम् । राद्धमिन्द्रपदं हित्वा तत: सिद्धिमवाप्स्यति ॥ १३ ॥
যিজনে যাচকৰূপে অহা বিষ্ণুক তিন পদ ভূমি দান কৰিলে, তেওঁ সমৃদ্ধ ইন্দ্ৰপদ ত্যাগ কৰি (ত্রিলোক হেৰুৱাই) পেলালে; কিন্তু পাছত ভগৱান প্ৰসন্ন হ’লে সৰ্বসমৰ্পণৰ ফলত তেওঁ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিব।
Verse 14
योऽसौ भगवता बद्ध: प्रीतेन सुतले पुन: । निवेशितोऽधिके स्वर्गादधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥
যাক ভগৱানে স্নেহেৰে বান্ধিছিল, তাকেই পুনৰ স্বৰ্গতকৈও অধিক ঐশ্বৰ্যময় সুতললোকে স্থাপন কৰিলে। বলি মহাৰাজ এতিয়া তাত স্বৰাটৰ দৰে বাস কৰি ইন্দ্ৰতকৈও অধিক সুখত আছে।
Verse 15
गालवो दीप्तिमान्रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यशृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
হে ৰাজন, অষ্টম মন্বন্তৰত গালৱ, দীপ্তিমান, পৰশুৰাম, দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা, কৃপাচাৰ্য, ঋষ্যশৃংগ আৰু আমাৰ পিতা ভগৱান বাদৰায়ণ ব্যাস—নাৰায়ণাৱতাৰ—এই সাত ঋষি হ’ব। বৰ্তমান তেওঁলোক নিজ নিজ আশ্ৰমমণ্ডলত বাস কৰি আছে।
Verse 16
गालवो दीप्तिमान्रामो द्रोणपुत्र: कृपस्तथा । ऋष्यशृङ्ग: पितास्माकं भगवान्बादरायण: ॥ १५ ॥ इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगत: । इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले ॥ १६ ॥
হে ৰাজন, অষ্টম মন্বন্তৰত গালৱ, দীপ্তিমান, পৰশুৰাম, দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামা, কৃপাচাৰ্য, ঋষ্যশৃংগ আৰু আমাৰ পিতা ভগৱান বাদৰায়ণ ব্যাস—নাৰায়ণাৱতাৰ—এই সাত ঋষি হ’ব। বৰ্তমান তেওঁলোক নিজ নিজ আশ্ৰমমণ্ডলত বাস কৰি আছে।
Verse 17
देवगुह्यात्सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभु: । स्थानं पुरन्दराद्धृत्वा बलये दास्यतीश्वर: ॥ १७ ॥
অষ্টম মন্বন্তৰত মহাবলী ভগৱান সাৰ্বভৌম দেৱগুহ্যৰ পুত্ৰ আৰু সৰস্বতীৰ গৰ্ভত প্ৰকট হ’ব। তেওঁ পুৰন্দৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ পৰা ৰাজ্য কেঢ়ি লৈ বলি মহাৰাজক দান কৰিব।
Verse 18
नवमो दक्षसावर्णिर्मनुर्वरुणसम्भव: । भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्याद्यास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥
হে ৰাজা, নবম মনু হ’ব বৰুণৰ পৰা জন্ম লোৱা দক্ষ-সাৱৰ্ণি। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত ভূতকেতু আৰু দীপ্তকেতু আদি থাকিব।
Verse 19
पारामरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रोऽद्भुत: स्मृत: । द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्त्यृषयस्तत: ॥ १९ ॥
নবম মন্বন্তৰত পাৰ আৰু মৰীচিগৰ্ভ আদি দেৱগণ থাকিব। স্বৰ্গৰ ইন্দ্ৰৰ নাম ‘অদ্ভুত’ হ’ব, আৰু সপ্তঋষিসকলৰ মাজত দ্যুতিমান প্ৰমুখ থাকিব।
Verse 20
आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला । भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भुत: ॥ २० ॥
আয়ুষ্মান পিতাৰ পৰা আৰু অম্বুধাৰা মাতৃৰ গৰ্ভত ভগৱানৰ অংশ-কলা ঋষভদেৱ প্ৰকট হ’ব। তেওঁৰ দ্বাৰাই ‘অদ্ভুত’ নামৰ ইন্দ্ৰ ত্ৰিলোকীৰ ঐশ্বৰ্য ভোগ কৰিব।
Verse 21
दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनु: । तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत्प्रमुखा द्विजा: ॥ २१ ॥
দশম মনু হ’ব উপশ্লোকৰ পুত্ৰ ব্ৰহ্ম-সাৱৰ্ণি। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত ভূৰিষেণ আদি থাকিব, আৰু সপ্তঋষি হ’ব হৱিষ্মান প্ৰমুখ দ্বিজ।
Verse 22
हविष्मान्सुकृत: सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजा: । सुवासनविरुद्धाद्या देवा: शम्भु: सुरेश्वर: ॥ २२ ॥
হৱিষ্মান, সুকৃত, সত্য, জয় আৰু মূর্তি আদি সাত ঋষি হ’ব। সুবাসন আৰু বিরুদ্ধ আদি দেবগণ হ’ব, আৰু তেওঁলোকৰ ইন্দ্ৰ—সুৰেশ্বৰ শম্ভু—হ’ব।
Verse 23
विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भो: सख्यं करिष्यति । जात: स्वांशेन भगवान्गृहे विश्वसृजो विभु: ॥ २३ ॥
বিষূচীৰ গৰ্ভৰ পৰা ভগৱানৰ স্বাংশ বিষ্বক্সেন অৱতাৰ বিশ্বসৃজৰ গৃহত প্ৰাদুৰ্ভাৱ হ’ব। তেওঁ শম্ভুৰ সৈতে সখ্য স্থাপন কৰিব।
Verse 24
मनुर्वै धर्मसावर्णिरेकादशम आत्मवान् । अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश ॥ २४ ॥
একাদশ মন্বন্তৰত মনু হ’ব ধৰ্ম-সাৱৰ্ণি, যি আত্মজ্ঞানত অতি পণ্ডিত হ’ব। তেওঁৰ পৰা সত্যধৰ্ম আদি দহ পুত্ৰ জন্মিব।
Verse 25
विहङ्गमा: कामगमा निर्वाणरुचय: सुरा: । इन्द्रश्च वैधृतस्तेषामृषयश्चारुणादय: ॥ २५ ॥
বিহঙ্গম, কামগম, নিৰ্বাণৰুচি আদি দেবগণ হ’ব। তেওঁলোকৰ ইন্দ্ৰ হ’ব বৈধৃত, আৰু ঋষিসকলৰ মাজত অৰুণ আদি অগ্ৰগণ্য হ’ব।
Verse 26
आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृत: । वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६ ॥
তাত আৰ্যকৰ পুত্ৰ ‘ধৰ্মসেতু’ বুলি খ্যাত হ’ব। তেওঁ আৰ্যকৰ পত্নী বৈধৃতাৰ গৰ্ভৰ পৰা হৰিৰ অংশাৱতাৰ ৰূপে প্ৰাদুৰ্ভাৱ হৈ ত্ৰিলোক ধৰি শাসন কৰিব।
Verse 27
भविता रुद्रसावर्णी राजन्द्वादशमो मनु: । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठादय: सुता: ॥ २७ ॥
হে ৰাজন, দ্বাদশ মনুৰ নাম ৰুদ্ৰ-সাৱৰ্ণী হ’ব। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত দেববান, উপদেব আৰু দেবশ্ৰেষ্ঠ আদি থাকিব।
Verse 28
ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादय: । ऋषयश्च तपोमूर्तिस्तपस्व्याग्नीध्रकादय: ॥ २८ ॥
এই মন্বন্তৰত ইন্দ্ৰৰ নাম ঋতধামা হ’ব, আৰু দেৱসকলৰ মাজত হৰিত আদি অগ্ৰগণ্য হ’ব। ঋষিসকলৰ মাজত তপোমূৰ্তি, তপস্বী আৰু আগ্নীধ্ৰক আদি থাকিব।
Verse 29
स्वधामाख्यो हरेरंश: साधयिष्यति तन्मनो: । अन्तरं सत्यसहस: सुनृताया: सुतो विभु: ॥ २९ ॥
সত্যসহা পিতা আৰু সুনৃতা মাতাৰ পৰা স্বধামা জন্মিব; তেওঁ ভগৱান হৰিৰ অংশাৱতাৰ। তেওঁেই সেই মন্বন্তৰৰ শাসন-কাৰ্য সম্পন্ন কৰিব।
Verse 30
मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् । चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजा: ॥ ३० ॥
ত্রয়োদশ মনুৰ নাম দেব-সাৱৰ্ণী হ’ব আৰু তেওঁ আত্মজ্ঞানত অতি উন্নত হ’ব। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত চিত্ৰসেন আৰু বিচিত্ৰ আদি থাকিব।
Verse 31
देवा: सुकर्मसुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पति: । निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्यृषयस्तदा ॥ ३१ ॥
ত্রয়োদশ মন্বন্তৰত দেৱসকলৰ মাজত সুকৰ্মা আৰু সুত্ৰামা নামে গণ থাকিব, স্বৰ্গৰ অধিপতি ইন্দ্ৰ দিবস্পতি হ’ব। ঋষিসকলৰ মাজত নিৰ্মোক আৰু তত্ত্বদৰ্শ আদি থাকিব।
Verse 32
देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पते: । योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां सम्भविष्यति ॥ ३२ ॥
দেৱহোত্ৰৰ পুত্ৰ ‘যোগেশ্বৰ’ বृहতীৰ গৰ্ভত প্ৰকট হৈ শ্ৰীহৰিৰ অংশাৱতাৰ ৰূপে দিবস্পতিৰ মঙ্গলাৰ্থে কাৰ্য কৰিব।
Verse 33
मनुर्वा इन्द्रसावर्णिश्चतुर्दशम एष्यति । उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजा: ॥ ३३ ॥
চতুৰ্দশ মনুৰ নাম হ’ব ইন্দ্ৰ-সাৱৰ্ণি। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত উৰু, গম্ভীৰ আৰু বুধ আদি থাকিব।
Verse 34
पवित्राश्चाक्षुषा देवा: शुचिरिन्द्रो भविष्यति । अग्निर्बाहु: शुचि: शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विन: ॥ ३४ ॥
পৱিত্ৰ আৰু চাক্ষুষ দেৱগণ দেৱতাসকলৰ মাজত থাকিব, আৰু শুচি হ’ব ইন্দ্ৰ। অগ্নি, বাহু, শুচি, শুদ্ধ, মাগধ আদি মহাতপস্বী হ’ব সপ্তর্ষি।
Verse 35
सत्रायणस्य तनयो बृहद्भानुस्तदा हरि: । वितानायां महाराज क्रियातन्तून्वितायिता ॥ ३५ ॥
হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত! চতুৰ্দশ মন্বন্তৰত সত্রায়ণৰ পুত্ৰৰূপে শ্ৰীহৰি বিতানাৰ গৰ্ভত প্ৰকট হ’ব। তেওঁ ‘বৃহদ্ভানু’ নামে খ্যাত হৈ আধ্যাত্মিক ক্ৰিয়াৰ বিস্তাৰ কৰিব।
Verse 36
राजंश्चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते । प्रोक्तान्येभिर्मित: कल्पो युगसाहस्रपर्यय: ॥ ३६ ॥
হে ৰাজন! অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যৎ—এই ত্ৰিকালত প্ৰকট হোৱা চতুৰ্দশ মনুসকলৰ বিৱৰণ মই তোমাক ক’লোঁ। তেওঁলোকৰ সমষ্টিগত কাল এক সহস্ৰ যুগচক্ৰ; ইয়াকেই ‘কল্প’ অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাৰ এক দিন বোলা হয়।
Frequently Asked Questions
The chapter lists ten sons of the seventh Manu (Śrāddhadeva Vaivasvata), headed by Ikṣvāku, along with Nabhaga, Dhṛṣṭa, Śaryāti, Nariṣyanta, Nābhāga, Diṣṭa, Tarūṣa, Pṛṣadhra, and Vasumān. This serves vaṁśa (dynastic) mapping, especially for royal lineages central to Purāṇic history.
Because the Lord personally protected and established Bali in Sutala—depicted as more opulent than Svarga—after binding him with affection. The theological point is that proximity to the Lord’s favor and protection outweighs positional prestige; divine guardianship makes Bali’s ‘defeat’ a superior condition.
It concludes that the combined duration of the fourteen Manus’ reigns equals one thousand yuga cycles, termed a kalpa—one day of Brahmā. This is the Bhāgavata’s macro-chronological frame for organizing manvantara histories and avatāra descents.
The chapter states that in the eighth manvantara the Lord will appear as Sārvabhauma, born of Devaguhya and Sarasvatī. He will take the kingdom from Purandara (Indra) and give it to Bali Mahārāja, aligning sovereignty with the Lord’s devotional purpose and karmic-ethical order.