Adhyaya 12
Lord Śiva Bewildered by Mohinī (Viṣṇu’s Yoga-māyā and the Limits of Ascetic Power)
বিষ্ণুৱে মোহিনী-ৰূপ ধৰি দেৱতাসকলক অমৃত লাভ কৰোৱাৰ পিছত শুকদেৱে কাহিনী আগবঢ়ায়। সেই আশ্চৰ্য ৰূপ চাবলৈ শিৱে উমা আৰু গণসকলসহ মধুসূদনৰ ওচৰলৈ গৈ গভীৰ স্তৱ কৰে—বিষ্ণুক নিৰুপাধিক পৰম কাৰণ, কাৰণ-কাৰ্যৰ একতা, আৰু ভগৱানক সম্পূৰ্ণ স্বীকাৰ নকৰিলে বেদান্ত, মীমাংসা, সাংখ্য, পাতঞ্জল, পাঞ্চৰাত্ৰ আদি আংশিক পাঠ অপূৰ্ণ বুলি দেখুৱায়। ভগৱানে অৰণ্যত মোহিনী প্ৰকাশ কৰে; তেঁওৰ সৌন্দৰ্যই শিৱক বিচলিত কৰি পিছুৱাই দৌৰোৱায় আৰু মোহবশত বীৰ্যস্খলন হয়—যি পাছত সোণ-ৰূপাৰ খনি হোৱা বুলি কোৱা হয়। মায়া নিবৃত্ত হ’লে শিৱ সংযত হৈ বিষ্ণুৰ অতুল শক্তি বুজি নমস্কাৰ কৰে; বিষ্ণু স্বৰূপলৈ ঘূৰে। শিৱ কৈলাসলৈ উভতি গৈ ভৱানীক প্ৰভুৰ মায়াৰ বিস্ময়কৰ ব্যাপ্তি বুজায়। শেষত এই লীলা-শ্ৰৱণে দুঃখ নাশ কৰি ভক্তিময় স্মৰণ দৃঢ় কৰে বুলি অধ্যায়ে উপসংহাৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হৰিয়ে যোষিত্ৰূপ ধৰি দানৱসকলক মোহিত কৰি দেৱগণক অমৃত পান কৰালে। এই লীলা শুনি বৃষধ্বজ গিৰীশ ভূতগণৰে বেষ্টিত হৈ, দেৱী উমাৰ সৈতে মধুসূদন য’ত অৱস্থিত তাত তেওঁৰ সেই নাৰী-ৰূপ দৰ্শন কৰিবলৈ গ’ল।
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হৰিয়ে নাৰী-ৰূপ ধৰি দানৱসকলক মোহিত কৰি দেৱগণক অমৃত পান কৰালে। এই কথা শুনি বৃষধ্বজ গিৰীশ ভূতগণৰে বেষ্টিত হৈ, দেৱী উমাৰ সৈতে মধুসূদন য’ত আছে তাত তেওঁৰ সেই নাৰী-ৰূপ দৰ্শন কৰিবলৈ গ’ল।
Verse 3
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भव: । सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
ভগৱানে ভৱ (শিৱ) আৰু সোময়া (উমা)ক সাদৰে সন্মান কৰিলে। আৰামকৈ বহাৰ পাছত শিৱে বিধিমতে পূজা কৰি, হৰিলৈ হাঁহি মাৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 4
श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्वयापिञ्जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वर: ॥ ४ ॥
শ্ৰী মহাদেৱে ক’লে—হে দেৱদেৱ, সৰ্বব্যাপী জগদীশ, জগন্ময়! তোমাৰ শক্তিৰে তুমি সৃষ্টিৰূপে প্ৰকাশিত; সকলো ভাবৰ আত্মা, মূল কাৰণ আৰু পৰমেশ্বৰ তুমি।
Verse 5
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहि: । यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
এই বিশ্বৰ আদি-অন্ত, মধ্য, ব্যক্ত-অব্যক্ত, অহংকাৰ আৰু সকলো বিস্তাৰ তোমাৰ পৰাই; কিন্তু তুমি অব্যয় সত্য, চিত্স্বৰূপ পৰব্ৰহ্ম—সেয়ে জন্ম-মৃত্যু আদি বিকাৰ তোমাত নাই।
Verse 6
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिष: । विसृज्योभयत: सङ्गं मुनय: समुपासते ॥ ६ ॥
পৰম শ্ৰেয় কামনা কৰা নিৰাশিষ মুনিসকলে ইহ-পৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰি তোমাৰ চৰণকমল সদায় উপাসনা কৰে।
Verse 7
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक- मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् । विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्ष: ॥ ७ ॥
হে প্ৰভু! তুমি পূৰ্ণ, অমৃত, নিৰ্গুণ, শোকহীন, কেৱল আনন্দস্বৰূপ, অবিকাৰী পৰব্ৰহ্ম। সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ মূল কাৰণ আৰু সকলো জীৱৰ অন্তৰ্যামী ঈশ্বৰ তুমি; সকলেই তোমাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ, কিন্তু তুমি চিৰ স্বাধীন।
Verse 8
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेद: । अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
হে প্ৰভু! কাৰণ-কাৰ্য, সৎ-অসৎ বুলি দ্বয় দেখা দিলেও তুমি এক অদ্বয়; যেনে অলংকাৰৰ সোণ আৰু খনিৰ সোণ ভিন্ন নহয়। অজ্ঞতাৰে মানুহে তোমাত ভেদ কল্পনা কৰে; তুমি নিৰুপাধিক নিৰ্মল, আৰু জগত তোমাৰ গুণৰেই প্ৰকাশ।
Verse 9
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेकेएके परं सदसतो: पुरुषं परेशम् । अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वांकेचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
হে প্ৰভু, কিছুমান বেদান্তীয়ে আপোনাক নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম বুলি মানে; মীমাংসকে আপোনাক ধৰ্মস্বৰূপ বুলি কয়। সাংখ্যদৰ্শীয়ে আপোনাক প্ৰকৃতি‑পুৰুষৰ অতীত পৰম পুৰুষ আৰু দেৱতাসকলৰো অধীশ্বৰ বুলি জানে। পাঞ্চৰাত্ৰ ভক্তে আপোনাক নৱ শক্তিযুক্ত পৰমেশ্বৰ বুলি পূজে, আৰু পাতঞ্জল যোগীয়ে আপোনাক স্বতন্ত্ৰ, অব্যয়, সমোর্ধ্বৰহিত পৰম ভগৱান বুলি মানে।
Verse 10
नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याजानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गा: । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य-मर्त्यादय: किमुत शश्वदभद्रवृत्ता: ॥ १० ॥
হে ঈশ, মই ইন্দ্ৰও, আৰু ব্ৰহ্মা তথা মৰীচি আদি মহর্ষিসকল—সত্ত্বগুণজাত হ’লেও—আপোনাৰ ৰচিত এই সৃষ্টিৰ তত্ত্ব জানিব নোৱাৰোঁ। আপোনাৰ মায়াই আমাৰ চিত্তকো মোহিত কৰিছে; তেন্তে ৰজ‑তমোগুণত থকা দানৱ, মানুহ আদি, সদা অশুভবৃত্তিসম্পন্ন, তেওঁলোকে আপোনাক কেনেকৈ জানিব?
Verse 11
स त्वं समीहितमद: स्थितिजन्मनाशंभूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यंसर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
হে প্ৰভু, আপুনি জ্ঞানস্বৰূপ সৰ্বজ্ঞ; সৃষ্টিৰ জন্ম‑স্থিতি‑নাশ আৰু জীৱসকলৰ সকলো প্ৰচেষ্টা—যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে ভৱবন্ধনত আবদ্ধ হয় বা মোক্ষ লাভ কৰে—সকলো আপুনি জানে। যেনেকৈ বায়ু আকাশত আৰু চল‑অচল সকলো দেহত প্ৰৱেশ কৰে, তেনেকৈ আপুনি সৰ্বত্র ব্যাপ্ত হৈ আত্মৰূপে সকলো জানে।
Verse 12
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणै: । सोऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
হে প্ৰভু, আপোনাৰ দিৱ্য গুণত আনন্দিত হৈ আপুনি যি যি অৱতাৰ প্ৰকাশ কৰিছে, সেয়া সকলো মই দেখিছোঁ। এতিয়া আপুনি ধাৰণ কৰা নাৰী‑ৰূপটোও মই দৰ্শন কৰিব বিচাৰোঁ।
Verse 13
येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा: । तद् दिदृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न: ॥ १३ ॥
হে প্ৰভু, যি ৰূপে আপুনি দানৱসকলক সম্পূৰ্ণ মোহিত কৰিছিল আৰু দেৱতাসকলক অমৃত পান কৰাইছিল, সেই ৰূপ দৰ্শনৰ ইচ্ছাৰে আমি ইয়ালৈ আহিছোঁ। আমাৰ অন্তৰত পৰম কৌতূহল; মই সেই ৰূপ দেখিবলৈ অতি উত্সুক।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—ত্ৰিশূলধাৰী গিৰীশ শিৱে এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰাত ভগৱান বিষ্ণুৱে গম্ভীৰভাৱে হাঁহি শিৱক উত্তৰ দিলে।
Verse 15
श्रीभगवानुवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृत: । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
ভগৱানে ক’লে—যেতিয়া দানৱে অমৃতৰ কলহ লৈ গ’ল, তেতিয়া দেৱতাৰ হিতৰ বাবে তেওঁলোকক মোহিত কৰিবলৈ মই সুন্দৰী নাৰীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলোঁ।
Verse 16
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षो: सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
হে সুৰশ্ৰেষ্ঠ! তুমি চাবলৈ ইচ্ছা কৰিছা, সেয়ে কামাসক্তসকলৰ অতি প্ৰিয় মোৰ সেই ৰূপ মই তোমাক দেখুৱাম; কিয়নো কামৰ উদয় সংকল্পৰ পৰাই হয়।
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে পুনৰ ক’লে—এইদৰে কৈ ভগৱান বিষ্ণু তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। তেতিয়া উমাসহ শিৱে চঞ্চল চকুৰে চাৰিওফালে তেওঁক বিচাৰিলে।
Verse 18
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियंविचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्-दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
তাৰ পিছত ওচৰৰ মনোৰম উপবনত—লালচে কুমলীয়া পল্লৱ আৰু নানা ফুলে ভৰা গছৰ মাজত—শিৱে এটা অতিসুন্দৰী নাৰীক বল লৈ খেলি থকা দেখিলে; ঝলমলীয়া বস্ত্ৰ নিতম্বত ঢলি আছিল আৰু কঁকালত মেখলা শোভা পাইছিল।
Verse 19
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन-प्रकृष्टहारोरुभरै: पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्-पदप्रवालं नयतीं ततस्तत: ॥ १९ ॥
কন্দুকটো তললৈ পৰি পুনৰ ওপৰলৈ উঠি থাকোঁতে খেলি থাকোঁতে তাইৰ স্তনদ্বয় কঁপি উঠিল। স্তনৰ ভাৰ আৰু গধুৰ পুষ্পহাৰৰ বাবে প্ৰতিটো পদক্ষেপতে তাইৰ কঁকাল যেন ভাঙি যাব বুলি লাগিল। প্ৰৱালৰঙা কোমল পদযুগল ইফালে‑সিফালে চলিল।
Verse 20
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशंप्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्-कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
দিশেদিশে ঘূৰি ফুৰা কন্দুকৰ চপলতাত তাইৰ ডাঙৰ, সুন্দৰ চকুযুগল অতি চঞ্চল হৈ ঘূৰি আছিল। কাণত ঝলমল কৰা কুণ্ডলৰ দীপ্তিয়ে তাইৰ উজ্জ্বল গাল শোভিত কৰিলে, আৰু মুখত ছিটিকি পৰা নীল কেশে তাইক অধিক মনোমোহা কৰিলে।
Verse 21
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतांसन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकंविमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
কন্দুক খেলোঁতে খেলোঁতে তাইৰ দুকূল ঢিলা হৈ গ’ল আৰু কবরীও খুলি ছিটিকি পৰিল। তাই সুন্দৰ বাওঁ হাতে চুলি বান্ধিবলৈ ধৰিলে আৰু একে সময়তে সোঁ হাতে কন্দুকটো আঘাত কৰি খেলি থাকিল। জগতৰ আত্মা ভগৱানে নিজৰ অন্তৰঙ্গ মায়াৰে এইদৰে সকলোকে মোহিত কৰিলে।
Verse 22
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्-व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्ट: । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मानात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
দেৱ শংকৰে তাইক কন্দুক-লীলা কৰি থকা দেখি আছিল। তাই কেতিয়াবা লাজতে অলপ হাঁহি মাৰি তেওঁৰ ফালে কটাক্ষ নিক্ষেপ কৰিছিল। নাৰীৰ দৰ্শন আৰু তাৰ প্ৰতিদৰ্শনত শিৱৰ মন বিহ্বল হ’ল; তেওঁ নিজকো, প্ৰিয় উমাকো আৰু ওচৰৰ গণসকলকো পাহৰি গ’ল।
Verse 23
तस्या: कराग्रात् स तु कन्दुको यदागतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रिया: । वास: ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्भवस्य देवस्य किलानुपश्यत: ॥ २३ ॥
যেতিয়া তাইৰ হাতৰ আগৰ পৰা কন্দুকটো উৰি দূৰলৈ গৈ পৰিল, তেতিয়া সেই নাৰী তাৰ পিছে পিছে গ’ল। তেতিয়াই দেব ভব (শিৱ) চাই থাকোঁতেই এটা হালকা বতাহে তাইৰ সূক্ষ্ম বসন আৰু কটিসূত্ৰ উৰুৱাই নিলে।
Verse 24
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भव: किल ॥ २४ ॥
এইদৰে ভগৱান শিৱে সুন্দৰ আপাংগযুক্ত, দৰ্শনীয় আৰু মনোৰমা সেই নাৰীক দেখিলে; সেয়েও তেওঁলৈ চালে। সেয়া নিজৰ প্ৰতি আসক্ত বুলি ভাবি, শিৱৰ মনো সেয়াৰ প্ৰতি গভীৰভাৱে আকৃষ্ট হ’ল।
Verse 25
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वल: । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
সেই নাৰীৰ দ্বাৰা শিৱৰ বিবেক অপহৃত হ’ল আৰু তাতেই তেওঁ কামে ব্যাকুল হ’ল। ভৱানী চাই থাকিলেও লাজ ত্যাগ কৰি তেওঁ তাইৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 26
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
সেই সুন্দৰী আগতেই নিৰ্বস্ত্ৰ আছিল। শিৱক নিজৰ ফালে আহি থকা দেখি সেয়া অতি লাজত পৰিল। হাঁহি মাৰি সেয়া গছৰ মাজত লুকাই থাকিল আৰু এক ঠাইত স্থিৰ নাথাকিল।
Verse 27
तामन्वगच्छद् भगवान् भव: प्रमुषितेन्द्रिय: । कामस्य च वशं नीत: करेणुमिव यूथप: ॥ २७ ॥
ইন্দ্ৰিয় ব্যাকুল হৈ ভগৱান ভব (শিৱ) কামৰ বশত পৰি তাইৰ পিছে পিছে গ’ল—যেনেকৈ কামাতুৰ হাতী মাইকী হাতীৰ পিছে যায়।
Verse 28
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
অতি বেগে তাইৰ পিছে গৈ শিৱে অনিচ্ছুক সেই নাৰীক চুলিৰ বেণী ধৰি ওচৰলৈ টানি আনিলে আৰু দুয়ো বাহুৰে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 29
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
যেনেকৈ পুৰুষ হাতীয়ে মাইকী হাতীক আলিঙ্গন কৰে, তেনেকৈ ভগৱান শিৱে তাক আঁকোৱালি ধৰিলে; এলোমেলো চুলিৰে সি সাপিনীৰ দৰে ইফালে-সিফালে লৰচৰ কৰিলে।
Verse 30
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
হে ৰাজা, ডাঙৰ আৰু উঁচু নিতম্বধাৰিণী সেই নাৰী আছিল পৰম ভগৱানৰ যোগমায়া-নির্মিতা। সি কোনোপৰে শিৱৰ স্নেহালিঙ্গনৰ পৰা নিজকে মুক্ত কৰি দৌৰি গ’ল।
Verse 31
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मण: । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जित: ॥ ३१ ॥
কামৰূপী শত্রুৰে জয় কৰা যেন, ৰুদ্ৰই অদ্ভুত কৰ্মকাৰী ভগৱান বিষ্ণুৰ (মোহিনী-ৰূপৰ) পদপথ অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 32
तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतस: । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावत: ॥ ३२ ॥
যেনেকৈ মদমত্ত পুৰুষ হাতীয়ে গৰ্ভধাৰণক্ষম মাইকী হাতীক অনুসৰণ কৰে, তেনেকৈ শক্তিমান ৰুদ্ৰই সেই সুন্দৰীক ধাওঁ দিলে; তেওঁৰ অমোঘ বীৰ্য স্খলিত হ’ল।
Verse 33
यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मन: । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन्महीपते ॥ ३३ ॥
হে মহীপতি, পৃথিৱীৰ যি যি ঠাইত সেই মহাত্মা শিৱৰ বীৰ্য পতিত হৈছিল, তাত পিছত সোণ আৰু ৰূপৰ খনি উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 34
सरित्सर:सु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हर: ॥ ३४ ॥
মোহিনীৰ অনুসৰণ কৰি ভগৱান শিৱ সকলো ঠাইলৈ গ’ল—নদী আৰু সৰোবৰৰ পাৰত, পৰ্বতৰ ওচৰত, বন আৰু উপবনত; য’ত য’ত মহর্ষিসকল আছিল ত’ত ত’ত হৰ (শিৱ) সন্নিহিত হ’ল।
Verse 35
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত! শিৱৰ বীৰ্য সম্পূৰ্ণ স্খলিত হোৱাৰ পাছত তেওঁ দেখিলে যে পৰম পুৰুষৰ দেবমায়াই তেওঁক জড়প্ৰায় কৰি বঞ্চিত কৰিছিল। সেয়ে তেওঁ সেই মোহ-কলুষৰ পৰা উভতি আহি, পুনৰ মায়াৰ বশ নহ’ল।
Verse 36
अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मन: । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदुहाद्भुतम् ॥ ३६ ॥
তাৰ পাছত শিৱে নিজৰ অৱস্থা আৰু জগদাত্মা, অপৰিমেয় শক্তিধাৰী পৰম পুৰুষৰ মাহাত্ম্য বুজি পালে। এই বোধ লাভ কৰি বিষ্ণুৱে তেওঁৰ ওপৰত কৰা আশ্চৰ্য লীলাত তেওঁ একেবাৰে বিস্মিত নহ’ল।
Verse 37
तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदन: । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
শিৱক অবিকল আৰু অব্ৰীড দেখি মধুসূদন (বিষ্ণু) অতি প্ৰসন্ন হ’ল। তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ পৌৰুষী (মূল) ৰূপ ধাৰণ কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 38
श्रीभगवानुवाच दिष्टया त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थित: । यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে বিবুধশ্ৰেষ্ঠ! সৌভাগ্য যে মোৰ স্ত্ৰীৰূপিণী স্বৈৰ মায়াই তোমাক মোহিত কৰিলেও তুমি আত্মবলৰে নিজৰ নিষ্ঠাত স্থিৰ হৈ থাকিলা। সেয়ে তোমাৰ সৰ্বমঙ্গল হওক।
Verse 39
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् । तांस्तान्विसृजतीं भावान्दुस्तरामकृतात्मभि: ॥ ३९ ॥
হে প্ৰভু শম্ভু! এই ভৌতিক জগতত আপোনাৰ বাহিৰে মোৰ মায়াক কোনে অতিক্ৰম কৰিব পাৰে? ইন্দ্ৰিয়ভোগত আসক্ত লোকসকল তাৰ প্ৰভাৱত পৰাভূত হয়; প্ৰকৃতিৰ প্ৰভাৱ অসংযমীসকলৰ বাবে অতি দুস্তৰ।
Verse 40
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागश: ॥ ४० ॥
সৃষ্টিত মোৰ সৈতে সহযোগ কৰা এই ত্ৰিগুণময়ী মায়া, কালে কালেরূপে অংশে অংশে প্ৰকাশ পেলেও, এতিয়া তোমাক আৰু মোহিত কৰিব নোৱাৰিব।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृत: । आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगण: स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! শ্ৰীবৎসচিহ্নধাৰী ভগৱানে এইদৰে সন্মানিত কৰাৰ পাছত শিৱে তেওঁক প্ৰদক্ষিণ কৰিলে। তাৰপিছত অনুমতি লৈ, গণসহ নিজৰ ধাম কৈলাসলৈ উভতি গ’ল।
Verse 42
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान्भव: । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
হে ভাৰতবংশধৰ! তেতিয়া আনন্দে উল্লসিত ভগৱান ভৱ (শিৱ)য়ে, ঋষিমুখ্যসকলৰ দ্বাৰা বিষ্ণুৰ শক্তিৰূপ মায়া বুলি স্বীকৃত নিজৰ পত্নী ভবানীক প্ৰীতিপূৰ্বক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 43
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायांपरस्य पुंस: परदेवताया: । अहं कलानामृषभोऽपि मुह्येययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्रा: ॥ ४३ ॥
শিৱে ক’লে—হে দেবী! তুমি এতিয়া সেই অজ, পৰম পুৰুষ, পৰদেৱতাৰ মায়া দেখিলা। মই তেওঁৰ কলাসকলৰ মাজত মুখ্য হৈও তাৰ বশে মোহিত হ’লোঁ; তেন্তে সম্পূৰ্ণ পৰতন্ত্ৰ অন্যসকলৰ কথা কিমানেই বা ক’ম!
Verse 44
यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुष: पुराणोन यत्र कालो विशते न वेद: ॥ ४४ ॥
যেতিয়া মই যোগ-সমাধিৰে এক হাজাৰ বছৰ তপস্যা সম্পূৰ্ণ কৰিলোঁ, তেতিয়া তুমি ওচৰলৈ আহি সুধিলা—মই কাৰ ওপৰত ধ্যান কৰিছিলোঁ। এইজনেই সাক্ষাৎ সেই পুরাণ পুৰুষ; যাৰ ভিতৰত কাল প্ৰৱেশ নকৰে আৰু যাক বেদেও সম্পূৰ্ণকৈ বুজিব নোৱাৰে।
Verse 45
श्रीशुक उवाच इति तेऽभिहितस्तात विक्रम: शार्ङ्गधन्वन: । सिन्धोर्निर्मथने येन धृत: पृष्ठे महाचल: ॥ ४५ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! শাৰ্ঙ্গধন্বা নামেৰে পৰিচিত সেই একেই ভগৱানেই ক্ষীৰসাগৰ মন্থনৰ সময়ত মহাপৰ্বতক নিজৰ পিঠিত ধৰি ৰাখিছিল। তেওঁৰ পৰাক্ৰম মই তোমাক বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 46
एतन्मुहु: कीर्तयतोऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यम: क्वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
যি জনে এই কাহিনী বাৰে বাৰে কীৰ্তন কৰে বা ভক্তিভাৱে শুনে, তাৰ উদ্যোগ কেতিয়াও নিষ্ফল নহয়। কিয়নো উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ গুণগানেই সংসাৰৰ সকলো দুখ-ক্লেশ আৰু পৰিশ্ৰম হৰণ কৰে।
Verse 47
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना- नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् । कपटयुवतिवेषो मोहयन्य: सुरारीं- स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
অসৎ বিষয়ৰ অতীত আৰু ভাৱভক্তিৰে গম্য সেই প্ৰভুৱে ক্ষীৰসাগৰ মন্থনত উৎপন্ন অমৃত দেবতাস্বৰূপ ভক্তসকলক বিতৰণ কৰিলে। কপট যুবতীৰ বেশ ধৰি অসুৰসকলক মোহিত কৰা, আৰু শৰণাগতসকলৰ কামনা পূৰণ কৰা সেই পৰমেশ্বৰক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Frequently Asked Questions
Śiva’s request is framed as wonder and theological inquiry: Mohinī is not ordinary beauty but Viṣṇu’s yoga-māyā that accomplished an impossible task—bewildering the asuras and securing amṛta for the devas. Śiva’s desire to witness it highlights that even the greatest devas seek direct darśana of the Lord’s līlā-śakti, and it sets up a teaching moment about māyā’s supremacy under Bhagavān.
The chapter’s point is not Śiva’s “weakness” but Viṣṇu’s limitless potency. Māyā here is explicitly the Lord’s own yoga-māyā; it can overwhelm even elevated beings when the Lord chooses to demonstrate His sovereignty. Śiva’s restoration of composure and his lack of shame underscore his greatness, while the incident establishes that no one surpasses the Lord’s illusory energy without His grace.
Śiva identifies Viṣṇu as Parameśvara beyond material change, the source of manifestation and dissolution, and the inner knower present like air within all beings. He also integrates multiple darśanas—showing how various schools partially apprehend the Supreme—while affirming Bhagavān as the complete reality. This culminates in rejecting a simplistic ‘Brahman true, world false’ reading by asserting the world’s dependence as an effect of the Lord’s real qualities.
Within Purāṇic symbolism, the detail functions as a cosmological etiological note (explaining origins of substances) and as a theological marker: even what is involuntarily emitted by a mahādeva is potent and consequential. It also emphasizes the extraordinary intensity of the Lord’s māyā-display, while keeping the narrative’s focus on Viṣṇu’s supremacy and Śiva’s eventual self-mastery.
The chapter uses sensual description to demonstrate the binding force of kāma under māyā, even for the exalted, thereby warning conditioned beings against complacency. Its resolution is explicitly devotional: recognition of the Lord’s śakti, humility before māyā, and the prescription of śravaṇa-kīrtana as the means to destroy suffering and re-center the mind on Bhagavān rather than sense objects.