Adhyaya 11
Indra Slays Namuci—The Limits of Power and the Triumph of Divine Strategy
অমৃত-প্ৰসঙ্গৰ পাছত শ্ৰীহৰিৰ কৃপাৰে দেৱতাসকল পুনৰ্জীৱিত হৈ ৰণভূমিত উল্টা আক্রমণ কৰি অসুৰসকলক চাপে পেলায়। ক্ৰোধিত ইন্দ্ৰ বালিক বধ কৰিবলৈ আগবাঢ়িলে, বালি স্থিৰ তত্ত্ববাণীৰে কয়—জয়-পৰাজয় অহংকাৰৰ ফল নহয়, কালের অধীন; জ্ঞানী ন হর্ষিত হয় ন শোক কৰে। যুদ্ধ তীব্ৰ হয়—বালি ইন্দ্ৰক আঘাত কৰে; মাজত অহা জম্ভাসুৰ বজ্ৰাঘাতে নিহত হয়। নমুচি, বল আৰু পাক অদ্ভুত বাণবৃষ্টিৰে ইন্দ্ৰক ক্ষণকাল ঢাকি পেলায়; ইন্দ্ৰ পুনৰ প্ৰকাশ পাই বল আৰু পাকক বধ কৰে। কিন্তু নমুচি অবধ্য—বজ্ৰে তাক ভেদ কৰিব নোৱাৰে। আকাশবাণীয়ে তাৰ বৰ প্ৰকাশ কৰে: ‘শুকান বা সিক্ত’ কোনো বস্তুৰে সি মৰিব নোৱাৰে। ইন্দ্ৰ ধ্যান কৰি ফেন (ঝাঁঝ)ক না শুকান না সিক্ত বুলি বুজি তাৰে নমুচিৰ মূৰ ছেদন কৰে। দেৱতাসকল আনন্দ কৰে; তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই নাৰদক পঠাই অধিক সংহাৰ ৰোধ কৰে। দেৱতাসকল স্বৰ্গলৈ ঘূৰে; বাচি থকা অসুৰসকলে বালিক অষ্টগিৰিলৈ লৈ যায়, তাত শুক্ৰাচাৰ্য সংজীৱনী মন্ত্ৰে পতিতসকলক জীৱিত কৰে; বালি শোকহীনভাৱে ভগৱানৰ যোজনাত নিজৰ আগন্তুক ভাগ্যৰ অপেক্ষা কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथो सुरा: प्रत्युपलब्धचेतस: परस्य पुंस: परयानुकम्पया । जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान्रणे यैरभिसंहता: पुरा ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—তাৰ পিছত পৰম পুৰুষ শ্ৰীহৰিৰ পৰম অনুকম্পাত ইন্দ্ৰ, বায়ু আদি সকলো দেৱতা পুনৰ চেতনা আৰু প্ৰাণশক্তি লাভ কৰিলে। সঞ্জীৱিত হৈ তেওঁলোকে যুদ্ধে সেই সেই অসুৰক কঠোৰভাৱে আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে, যিসকলে আগতে তেওঁলোকক পৰাজিত কৰিছিল।
Verse 2
वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासन: । उदयच्छद् यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशु: ॥ २ ॥
যেতিয়া অত্যন্ত শক্তিশালী ইন্দ্ৰই ক্ৰোধিত হৈ মহাৰাজ বলিক বধ কৰিবলৈ নিজৰ বজ্ৰ হাতত ললে, তেতিয়া অসুৰবোৰে 'হায়! হায়!' বুলি বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 3
वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुर:स्थितम् । मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ ३ ॥
ধৈৰ্য্যশীল, সহনশীল আৰু যুদ্ধৰ বাবে সুসজ্জিত বলি মহাৰাজ ৰণক্ষেত্ৰত ইন্দ্ৰৰ সন্মুখলৈ আহিল। হাতত বজ্ৰ ধাৰণ কৰা ইন্দ্ৰই বলি মহাৰাজক তিৰস্কাৰ কৰি তলত দিয়া ধৰণে ক’লে।
Verse 4
नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि । जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम् ॥ ४ ॥
ইন্দ্ৰই ক’লে: হে মূৰ্খ! যেনেকৈ কোনো বাজীগৰে ল’ৰা এটাৰ চকু বান্ধি তাৰ সম্পত্তি হৰণ কৰে, তেনেকৈ তুমি তোমাৰ মায়াৰ দ্বাৰা আমাক জয় কৰিব বিচাৰিছা, যদিও তুমি জানা যে আমিহে সকলো মায়াবী শক্তিৰ অধিপতি।
Verse 5
आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् । तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादध: ॥ ५ ॥
যিসকল মূৰ্খ আৰু দুৰাচাৰীয়ে মায়াবী শক্তিৰ দ্বাৰা উচ্চ লোকলৈ যাবলৈ বিচাৰে, মই সেই অজ্ঞানীসকলক ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৰ্বনিম্ন স্থানলৈ নিক্ষেপ কৰো।
Verse 6
सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा । शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभि: सह ॥ ६ ॥
আজি মই মোৰ শ ধাৰ থকা বজ্ৰৰে তোমাৰ মূৰ কাটি পেলালোঁহেঁতেন। তুমি মায়াবী হ’লেও মন্দবুদ্ধি। এতিয়া তোমাৰ আত্মীয়-স্বজনৰ সৈতে এই ৰণক্ষেত্ৰত জীয়াই থাকিবলৈ চেষ্টা কৰা।
Verse 7
श्रीबलिरुवाच सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् । कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्यु: सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ ७ ॥
শ্ৰী বলি মহাৰাজে ক’লে—যুদ্ধক্ষেত্ৰত থকা সকলোৱে কাল-প্ৰেৰিত কৰ্মৰ অধীন; সেয়ে ক্ৰমে কীৰ্তি, জয়, পৰাজয় আৰু মৃত্যু সকলোৰে ভাগত পৰে।
Verse 8
तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरय: । न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिता: ॥ ८ ॥
কালৰ ৰছীত বাঁধা এই জগতৰ গতি যিসকল সত্যজ্ঞানী দেখে, তেওঁলোকে ন হর্ষ কৰে ন শোক; সেয়ে জয়ত উল্লসিত তোমালোক অল্পপণ্ডিত।
Verse 9
न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् । गिरो व: साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडना: ॥ ९ ॥
তোমালোক দেৱতাই নিজৰকেই কীৰ্তি আৰু জয়ৰ কাৰণ বুলি ভাবে; তোমালোকৰ অজ্ঞতাত সাধুজনে দয়া কৰে। সেয়ে হৃদয়ত আঘাত কৰা তোমালোকৰ বাক্য আমি গ্ৰহণ নকৰোঁ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दन: । आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुन: ॥ १० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এইদৰে তীক্ষ্ণ বাক্যে স্বৰ্গৰাজ ইন্দ্ৰক ভৰ্ৎসনা কৰি, বীৰমৰ্দন বলি মহাৰাজে কাণলৈকে টনা নাৰাচ বাণে ইন্দ্ৰক আঘাত কৰিলে আৰু পুনৰ কঠোৰ বাক্যে তিৰস্কাৰ কৰিলে।
Verse 11
एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना । नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विप: ॥ ११ ॥
এইদৰে সত্যবাদী শত্রুৱে তিৰস্কাৰ কৰিলেও দেৱৰাজ ইন্দ্ৰে সেই আক্ষেপ সহ্য নকৰা বুলি নহয়; যেনে অঙ্কুশে আঘাত পোৱা হাতী বিচলিত নহয়।
Verse 12
प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दन: । सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचल: ॥ १२ ॥
তেতিয়া শত্রুদমন ইন্দ্ৰে বলি মহাৰাজক বধ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি নিজৰ অমোঘ বজ্ৰ নিক্ষেপ কৰিলে। বলি নিজৰ বিমানসহ ভূমিত পৰিল, যেন পাখি কটা পৰ্বত।
Verse 13
सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसख: सुहृत् । अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ॥ १३ ॥
বন্ধু বলি পতিত হোৱা দেখি, বলিৰ সখা আৰু সুহৃদ জম্ভাসুৰ শত্রু ইন্দ্ৰৰ সন্মুখলৈ আগবাঢ়িল, নিহত বন্ধুৰ প্ৰতিও সখ্য-সৌহাৰ্দ পালন কৰিবলৈ।
Verse 14
स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबल: ॥ १४ ॥
সিংহবাহন মহাবলী জম্ভাসুৰ দ্ৰুতগতিতে ইন্দ্ৰৰ ওচৰলৈ আহি গদা উঠাই তেওঁৰ কাঁধত জোৰে আঘাত কৰিলে; ইন্দ্ৰৰ হাতীকো সি আঘাত কৰিলে।
Verse 15
गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गज: । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ १५ ॥
জম্ভাসুৰৰ গদাৰ আঘাতে ইন্দ্ৰৰ হাতী অতি ব্যথিত আৰু বিভ্ৰান্ত হ’ল। সি হাঁটু গেড়ে মাটিত স্পৰ্শ কৰি পৰম মূৰ্ছাত পৰিল।
Verse 16
ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृत: । आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभु: ॥ १६ ॥
তাৰ পিছত ইন্দ্ৰৰ সাৰথি মাতলিয়ে এক হাজাৰ ঘোঁৰাৰে টনা ইন্দ্ৰৰ ৰথ আনি দিলে। ইন্দ্ৰে হাতী ত্যাগ কৰি সেই ৰথত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 17
तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तम: । शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ १७ ॥
মাতলিৰ সেৱা প্ৰশংসা কৰি দানৱশ্ৰেষ্ঠ জম্ভাসুৰে হাঁহিলে; তথাপি যুদ্ধত জ্বলন্ত ত্ৰিশূলৰে মাতলিক আঘাত কৰিলে।
Verse 18
सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलि: । इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिर: ॥ १८ ॥
অত্যন্ত অসহনীয় বেদনাও মাতলিয়ে ধৈৰ্য ধৰি সহিলে। কিন্তু ইন্দ্ৰ জম্ভাসুৰৰ ওপৰত মহাক্ৰুদ্ধ হৈ বজ্ৰাঘাতে তাৰ মূৰ দেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰিলে।
Verse 19
जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषे: । नमुचिश्च बल: पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विता: ॥ १९ ॥
নাৰদ ঋষিয়ে জম্ভাসুৰ নিহত হোৱা বুলি জনোৱাত, তাৰ আত্মীয়-মিত্ৰ—নমুচি, বল আৰু পাক—অত্যন্ত ত্বৰাৰে যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ আহি পৰিল।
Verse 20
वचोभि: परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु । शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ २० ॥
হৃদয় বিদ্ধ কৰা কঠোৰ বাক্যৰে ইন্দ্ৰক অপমান কৰি, সেই দানৱসকলে তেওঁৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি কৰিলে—যেন মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত ধাৰাসাৰে বৰষুণ ঢালে।
Verse 21
हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बल: शरै: । तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान् ॥ २१ ॥
যুদ্ধত দ্ৰুতহস্ত দানৱ বলয়ে ইন্দ্ৰৰ এক হাজাৰ হৰি-অশ্বক সমসংখ্যক শৰৰে একেলগে বিদ্ধ কৰি তেওঁলোকক দুখ-কষ্টত পেলালে।
Verse 22
शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् । सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद् रणे ॥ २२ ॥
পাক নামৰ অসুৰে ধনুত দু’শটা শৰ একেলগে জুৰি একেবাৰে একবাৰতে এৰি দিলে আৰু ৰথখনক তাৰ সকলো উপকৰণসহ আৰু সাৰথি মাতলিক পৃথক পৃথককৈ আঘাত কৰিলে। ৰণক্ষেত্ৰত ই সঁচাকৈয়ে বিস্ময়কৰ কীৰ্তি আছিল।
Verse 23
नमुचि: पञ्चदशभि: स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभि: । आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयद: ॥ २३ ॥
তাৰ পিছত নমুচি নামৰ অসুৰে সোণালী পাখিযুক্ত পনৰটা মহাশৰে শক্ৰক আঘাত কৰি আহত কৰিলে আৰু যুদ্ধত জলেৰে ভৰা মেঘৰ দৰে গর্জন কৰিলে।
Verse 24
सर्वत: शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । छादयामासुरसुरा: प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदा: ॥ २४ ॥
অন্য অসুৰসকলে চাৰিওফালৰ পৰা তীৰৰ ঘন বৰষুণেৰে ৰথ আৰু সাৰথীসহ শক্ৰক ঢাকি পেলালে, যেন বৰ্ষাকালত মেঘে সূৰ্যক ঢাকে।
Verse 25
अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणा: सहानुगा: । अनायका: शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे ॥ २५ ॥
ৰণক্ষেত্ৰত ইন্দ্ৰক দেখা নাপাই দেৱগণ অনুচৰসহ অত্যন্ত ব্যাকুল হৈ ক্ৰন্দন কৰিবলৈ ধৰিলে। শত্রুবলে পৰাজিত আৰু নায়কহীন হৈ তেওঁলোকে সাগৰৰ মাজত ভাঙি যোৱা নাওত থকা বণিকসকলৰ দৰে বিলাপ কৰিলে।
Verse 26
ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद् विनिर्गत: साश्वरथध्वजाग्रणी: । बभौ दिश: खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये ॥ २६ ॥
তাৰ পিছত ইন্দ্ৰ তীৰজালৰে বাঁধা পিঞ্জৰাৰ পৰা মুক্ত হৈ ওলাই আহিল। অশ্ব, ৰথ, ধ্বজা আৰু সাৰথীসহ প্ৰকট হৈ তেওঁ নিজৰ তেজেৰে আকাশ, পৃথিৱী আৰু দিশসমূহ উজ্জ্বল কৰিলে; ৰাতিৰ অন্তত সূৰ্য উঠাৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ বিৰাজিল।
Verse 27
निरीक्ष्य पृतनां देव: परैरभ्यर्दितां रणे । उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा ॥ २७ ॥
যেতিয়া বজ্ৰধাৰী ইন্দ্ৰই ৰণক্ষেত্ৰত নিজৰ সৈন্যসকলক শত্ৰুৰ দ্বাৰা নিৰ্যাতিত হোৱা দেখিলে, তেতিয়া তেওঁ অত্যন্ত ক্ৰোধিত হ'ল আৰু শত্ৰুক বধ কৰিবলৈ নিজৰ বজ্ৰ তুলি ল'লে।
Verse 28
स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयो: । ज्ञातीनां पश्यतां राजञ्जहार जनयन्भयम् ॥ २८ ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত, ৰজা ইন্দ্ৰই তেওঁৰ বজ্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি বল আৰু পাক দুয়োৰে শিৰ তেওঁলোকৰ আত্মীয় আৰু অনুগামীসকলৰ উপস্থিতিতে ছেদন কৰিলে। এইদৰে তেওঁ ৰণক্ষেত্ৰত এক অতি ভয়ংকৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 29
नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वित: । जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ २९ ॥
হে ৰজা, যেতিয়া নমুচি নামৰ আন এটা অসুৰে বল আৰু পাক দুয়োৰে হত্যা দেখিলে, তেতিয়া সি শোক আৰু বিলাপত ভৰি পৰিল। এইদৰে সি ক্ৰোধিত হৈ ইন্দ্ৰক বধ কৰিবলৈ এক মহান প্ৰচেষ্টা চলালে।
Verse 30
अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् । प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ ३० ॥
ক্ৰোধিত হৈ আৰু সিংহৰ দৰে গৰজি, অসুৰ নমুচিয়ে এডাল তীখাৰ শূল তুলি ল'লে, যিডালত ঘণ্টা বন্ধা আছিল আৰু সোণৰ অলংকাৰেৰে সজাই তোলা হৈছিল। সি ডাঙৰকৈ চিঞৰিলে, 'এতিয়া তই মৰিলি!' এইদৰে ইন্দ্ৰক বধ কৰিবলৈ আগুৱাই আহি, নমুচিয়ে নিজৰ অস্ত্ৰ এৰি দিলে।
Verse 31
तदापतद् गगनतले महाजवंविचिच्छिदे हरिरिषुभि: सहस्रधा । तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरेरुषान्वितस्त्रिदशपति: शिरो हरन् ॥ ३१ ॥
হে ৰজা, যেতিয়া স্বৰ্গৰ ৰজা ইন্দ্ৰই সেই অত্যন্ত শক্তিশালী শূলডাল আকাশৰ পৰা পৰি অহা দেখিলে, তেতিয়া তেওঁ লগে লগে নিজৰ বাণেৰে তাক হাজাৰ টুকুৰা কৰি পেলালে। তাৰ পাছত, অত্যন্ত ক্ৰোধিত হৈ, তেওঁ নমুচিৰ শিৰ ছেদন কৰিবলৈ নিজৰ বজ্ৰেৰে তাৰ কান্ধত আঘাত কৰিলে।
Verse 32
न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद य: सुरपतिनौजसेरित: । तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित् तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ ३२ ॥
দেৱৰাজ ইন্দ্ৰই মহাবলে নমুচিৰ ওপৰত বজ্ৰ নিক্ষেপ কৰিলেও, সি তাৰ ছালটোও ভেদ কৰিব নোৱাৰিলে। আশ্চৰ্য যে যি বজ্ৰে বৃত্রাসুৰৰ দেহ বিদীৰ্ণ কৰিছিল, সি নমুচিৰ গলাৰ ছালত সামান্যো আঘাত কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 33
तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्र: प्रतिहतो यत: । किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ ३३ ॥
শত্ৰুৰ দ্বাৰা প্ৰতিহত হৈ বজ্ৰ উভতি অহা দেখি ইন্দ্ৰ অতি ভয়ত কঁপিল। তেওঁ ভাবিলে—এয়া কোন দেৱীয় যোগে ঘটিল, যি লোকক মোহিত কৰা এক আশ্চৰ্য ঘটনা?
Verse 34
येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेद: प्रजात्यये । कृतो निविशतां भारै: पतत्त्रै: पततां भुवि ॥ ३४ ॥
ইন্দ্ৰে ভাবিলে—আগতে প্ৰলয়কালত এই একে বজ্ৰে মই পাখিযুক্ত পৰ্বতসমূহৰ পাখ কাটি দিছিলোঁ; সিহঁতে আকাশত উৰি ফুৰি, ভাৰতে নামি আহি ভূমিত পৰি মানুহক নিধন কৰিছিল।
Verse 35
तप:सारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटित: । अन्ये चापि बलोपेता: सर्वास्त्रैरक्षतत्वच: ॥ ३५ ॥
এই একে বজ্ৰে ত্বষ্টাৰ তপস্যাৰ সাৰৰূপ বৃত্রকো বিদীৰ্ণ কৰা হৈছিল। আৰু বহু অন্য বলবান বীৰ, যিসকলৰ ছাল সকলো অস্ত্ৰতেও অক্ষত থাকিছিল, সিহঁতকো এই বজ্ৰেই নিধন কৰা হৈছিল।
Verse 36
सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके । नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ ३६ ॥
কিন্তু এতিয়া মই সেই একে বজ্ৰ এটা তুচ্ছ অসুৰৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰোঁতেই সি প্ৰতিহত হৈ নিষ্ফল হ’ল। সেয়ে ব্ৰহ্মাস্ত্ৰসম হলেও এতিয়া ই সাধাৰণ দণ্ডৰ দৰে অকাম্য; মই ইয়াক আৰু ধাৰণ নকৰোঁ।
Verse 37
इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी । नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानव: ॥ ३७ ॥
এইদৰে বিষণ্ণ ইন্দ্ৰে বিলাপ কৰি থাকোঁতে আকাশৰ পৰা এটা অশৰীৰী ভয়ংকৰ বাণী শুনা গ’ল—“এই দানৱ নমুচি ন শুকান বস্তুৰে, ন ভিজা বস্তুৰে বধ হ’ব।”
Verse 38
मयास्मै यद् वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयो: । अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपो: ॥ ३८ ॥
সেই বাণী পুনৰ ক’লে—“হে মঘৱন ইন্দ্ৰ! মই এই দানৱক বৰ দিছোঁ যে শুকান বা ভিজা কোনো অস্ত্ৰে তাৰ মৃত্যু নহ’ব; সেয়ে শত্রু-বধৰ অন্য উপায় চিন্তা কৰা।”
Verse 39
तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहित: । ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ ३९ ॥
সেই দেৱী বাণী শুনি মঘৱান ইন্দ্ৰ অতি একাগ্ৰ হ’ল। উপায় ধ্যান কৰি থাকোঁতে তেওঁ ফেন দেখিলে—যি ন ভিজা, ন শুকান; উভয় স্বভাৱযুক্ত।
Verse 40
न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचे: शिर: । तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम् ॥ ४० ॥
তাৰ পিছত ইন্দ্ৰে ন শুকান বস্তুৰে, ন ভিজা বস্তুৰে; ফেনৰে নমুচিৰ মূৰ কাটি পেলালে। তেতিয়া মুনিগণে সন্তুষ্ট হৈ ইন্দ্ৰৰ স্তৱ কৰিলে আৰু ফুল-মালাৰ বৰষুণেৰে তেওঁক প্ৰায় ঢাকি পেলালে।
Verse 41
गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू । देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥
গন্ধৰ্বমুখ্য দুজন—বিশ্বাৱসু আৰু পৰাৱসু—আনন্দে গীত গালে। দেৱদুন্দুভি বাজি উঠিল আৰু অপ্সৰাসকলে হৰ্ষে নৃত্য কৰিলে।
Verse 42
अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादय: । सूदयामासुरसुरान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ ४२ ॥
বায়ু, অগ্নি, বৰুণ আদি অন্য দেৱতাসকলেও নিজৰ নিজৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী অসুৰসকলক বধ কৰিবলৈ ধৰিলে; যেনেকৈ অৰণ্যত সিংহে হৰিণক মাৰে।
Verse 43
ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप । वारयामास विबुधान्दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम् ॥ ४३ ॥
হে ৰাজন, দানৱসকলৰ সম্পূৰ্ণ বিনাশ আসন্ন দেখি ব্ৰহ্মাই দেবর্ষি নাৰদক প্ৰেৰণ কৰিলে; নাৰদে দেৱতাসকলৰ আগত গৈ যুদ্ধ থমকালে।
Verse 44
श्रीनारद उवाच भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयै: । श्रिया समेधिता: सर्व उपारमत विग्रहात् ॥ ४४ ॥
শ্ৰী নাৰদে ক’লে—নাৰায়ণৰ ভুজাশ্ৰয়ত তোমালোকে অমৃত লাভ কৰিছা। লক্ষ্মীদেৱীৰ কৃপাৰে তোমালোকে সকলো দিশে সমৃদ্ধ আৰু মহিমান্বিত; সেয়ে এই সংঘাত থমকোৱা।
Verse 45
श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वच: । उपगीयमानानुचरैर्ययु: सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ ४५ ॥
শ্ৰী শুকদেৱে ক’লে—নাৰদ মুনিৰ বাক্য মানি দেৱতাসকলে ক্ৰোধ-আবেগ সংযম কৰি যুদ্ধ থমকালে। অনুচৰসকলৰ স্তৱগানে প্ৰশংসিত হৈ তেওঁলোকে সকলোৱে স্বৰ্গলৈ উভতি গ’ল।
Verse 46
येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ ४६ ॥
নাৰদ মুনিৰ আদেশ অনুসাৰে সেই ৰণক্ষেত্ৰত যিসকল দানৱ অৱশিষ্ট আছিল, তেওঁলোকে বিপন্ন অৱস্থাত থকা বলি মহাৰাজক লৈ অস্তগিৰি নামৰ পাহাৰলৈ গ’ল।
Verse 47
तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् । उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया ॥ ४७ ॥
সেই পাহাৰত শুক্ৰাচাৰ্যই যিসকল দানৱ-সৈনিকৰ মূৰ, ধড় আৰু অংগ নষ্ট হোৱা নাছিল, তেওঁলোকক নিজৰ ‘সংজীৱনী’ মন্ত্ৰবিদ্যাৰে পুনৰ্জীৱিত কৰিলে।
Verse 48
बलिश्चोशनसा स्पृष्ट: प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृति: । पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षण: ॥ ४८ ॥
শুক্ৰাচাৰ্যৰ স্পৰ্শত বলিৰ ইন্দ্ৰিয় আৰু স্মৃতি পুনৰ আহিল। লোকতত্ত্বত নিপুণ হোৱাৰ বাবে তেওঁ সকলো বুজিলে; সেয়ে পৰাজিত হৈও শোক নকৰিলে।
Frequently Asked Questions
Namuci was protected by a boon that he would not be killed by anything “dry or moist.” The vajra, though famed for killing Vṛtrāsura and other invulnerable beings, is still subordinate to the higher law created by boons, karma, and divine sanction. The episode teaches that raw power is constrained by providence and by the precise terms of destiny.
After an ākāśa-vāṇī disclosed the condition of Namuci’s boon, Indra meditated and realized that foam is neither dry nor moist; using foam as a weapon, he severed Namuci’s head. Symbolically, victory comes through buddhi guided by higher revelation—not merely through force—and shows that dharma can require intelligent compliance with cosmic law rather than impulsive aggression.
Bali states that all combatants are under kāla, receiving fame, victory, defeat, and death according to prescribed action (karma). Therefore, the wise do not become elated or depressed by outcomes. His critique targets Indra’s pride—assuming personal agency as the sole cause of success—presenting a Bhagavata view of humility and metaphysical realism.
Lord Brahmā, seeing the danger of total asura annihilation, sent Nārada to instruct the devas to stop. The reason is cosmic balance and dharmic restraint: even justified victory should not become uncontrolled slaughter. Nārada reminds the devas that their success came by Nārāyaṇa’s protection and Lakṣmī’s grace, not by independent might.
Śukrācārya revived dead asura soldiers who had not lost heads, trunks, or limbs by using his mantra called Saṁjīvanī. In-context, Saṁjīvanī demonstrates the asuras’ access to powerful brāhmaṇa-śakti (mantric potency) and keeps the narrative tension alive—showing that conflict persists until the Lord’s broader plan (including Bali’s later surrender to Vāmana) unfolds.