Adhyaya 1

Verse 1

श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुत: । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व न: ॥ १ ॥

ৰাজা পৰীক্ষিতে ক’লে: হে প্ৰভু, হে গুরুদেৱ! স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ বংশবিস্তাৰ আপোনাৰ কৃপাৰে মই বিস্তৃতভাৱে শুনিলোঁ। কিন্তু আন আন মনুও আছে; দয়া কৰি তেওঁলোকৰ বংশধাৰা আমাক বৰ্ণনা কৰক।

Verse 2

मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयस: । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद श‍ृण्वताम् ॥ २ ॥

হে পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ! বিভিন্ন মন্বন্তৰত হৰি ভগৱানৰ অৱতাৰ আৰু মহিমাময় কৰ্মসমূহ জ্ঞানীসকলে বৰ্ণনা কৰে। আমি সেয়া শুনিবলৈ অতি আগ্ৰহী; দয়া কৰি আমাক কওক।

Verse 3

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावन: । कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३ ॥

হে পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ! বিশ্বস্ৰষ্টা আৰু বিশ্বভাবন ভগৱানে অতীত মন্বন্তৰত যি যি লীলা কৰিছে, বৰ্তমান যি কৰি আছে, আৰু ভৱিষ্যতে যি কৰিব—সেই সকলো দয়া কৰি আমাক কওক।

Verse 4

श्रीऋषिरुवाच मनवोऽस्मिन्व्यतीता: षट् कल्पे स्वायम्भुवादय: । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भव: ॥ ४ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এই বৰ্তমান কল্পত স্বায়ম্ভুৱ আদি ছয়জন মনু অতীত হৈছে। য’ত মই প্ৰথম মনু স্বায়ম্ভুৱ আৰু দেৱাদিৰ সম্ভৱ বৰ্ণনা কৰিছোঁ।

Verse 5

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनो: । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गत: ॥ ५ ॥

স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ দুজনী কন্যা আছিল—আকূতি আৰু দেৱহূতি। ধৰ্ম আৰু জ্ঞান উপদেশ দিবলৈ ভগৱান তেওঁলোকৰ গৰ্ভৰ পৰা ক্ৰমে যজ্ঞমূর্তি আৰু কপিল ৰূপে পুত্ৰ হৈ অৱতীৰ্ণ হল।

Verse 6

कृतं पुरा भगवत: कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६ ॥

হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! মই আগতে দেৱহূতি-পুত্ৰ কপিলৰ কাৰ্য বৰ্ণনা কৰিছোঁ। এতিয়া মই আকূতি-পুত্ৰ যজ্ঞপতি (যজ্ঞ) ৰ কৰ্মকথা ক’ম।

Verse 7

विरक्त: कामभोगेषु शतरूपापति: प्रभु: । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥

শতৰূপাৰ পতি প্ৰভু স্বায়ম্ভুৱ মনু কামভোগত অনাসক্ত আছিল। সেয়ে তেওঁ ৰাজ্য ত্যাগ কৰি পত্নীসহ তপস্যাৰ বাবে অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে।

Verse 8

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥

হে ভাৰতবংশজ! অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰাৰ পাছত স্বায়ম্ভুৱ মনু সুনন্দা নদীৰ তীৰত একেটা ভৰিত মাটিত স্পৰ্শ কৰি, এশ বছৰ ঘোৰ তপস্যা কৰিলে। তপস্যা কৰোঁতে তেওঁ এইদৰে ক’লে।

Verse 9

मनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद स: ॥ ९ ॥

মনুৱে ক’লে—যাৰ দ্বাৰা এই বিশ্ব চেতন হয়, সেই পৰমজীৱ বিশ্বৰ পৰা উৎপন্ন নহয়। সকলো নীৰৱ হৈ শয়ন কৰিলে তেওঁ সাক্ষীৰূপে জাগ্ৰত থাকে। জীৱে তেওঁক নাজানে, কিন্তু তেওঁ সকলো জানে।

Verse 10

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज्ज‍गत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद्धनम् ॥ १० ॥

এই জগতত যি কিছু চৰাচৰ আছে, সকলো পৰমাত্মাই আৱৃত কৰি ৰাখিছে। সেয়ে ত্যাগবুদ্ধিৰে কেৱল নিজৰ নিৰ্ধাৰিত অংশ গ্ৰহণ কৰি ভোগ কৰা; আনৰ ধনত লোভ নকৰিবা।

Verse 11

यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥

ভগৱানে জগতৰ কৰ্ম সদায় দেখে, কিন্তু কোনেও তেওঁক নেদেখে। সেয়ে ‘তেওঁ নেদেখে’ বুলি নাভাবিবা; তেওঁৰ দৰ্শনশক্তি কেতিয়াও ক্ষয় নহয়। অতএব জীৱৰ সৈতে মিত্ৰৰূপে থকা পৰমাত্মাৰ উপাসনা কৰা।

Verse 12

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्व: परो नान्तरं बहि: । विश्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तद‍ृतं महत् ॥ १२ ॥

পৰমেশ্বৰৰ ন আদি আছে, ন অন্ত, ন মধ্য। তেওঁ কাৰো ‘নিজ’ নহয়, ‘পৰ’ও নহয়; তেওঁৰ ভিতৰ-বাহিৰৰ ভেদ নাই। জগতত দেখা আদি-অন্ত, মোৰ-তোৰ দৰে দ্বৈততা তেওঁৰ মাজত নাই। এই বিশ্বও তেওঁৰেই এক ৰূপ; তেওঁ পৰম সত্য আৰু পূৰ্ণ মহিমাময়।

Verse 13

स विश्वकाय: पुरुहूत ईश: सत्य: स्वयंज्योतिरज: पुराण: । धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३ ॥

সেই ঈশ্বৰ, অসংখ্য নামে আহ্বানিত, সমগ্ৰ বিশ্বক নিজৰ দেহৰূপে ধাৰণ কৰে। তেওঁ সত্য, স্বয়ংজ্যোতি, অজ আৰু পুৰাতন। অজেয় আত্মশক্তিৰে তেওঁ সৃষ্টিৰ জন্ম-স্থিতি-লয়ৰ প্ৰপঞ্চ ধাৰণ কৰে; তথাপি বিদ্যাৰে মায়াক দূৰ কৰি নিজৰ আধ্যাত্মিক শক্তিত নিৰ্লিপ্ত থাকে।

Verse 14

अथाग्रे ऋषय: कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुष: प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥

সেয়েহে মহর্ষিসকলে প্ৰথমে লোকক শাস্ত্ৰোক্ত ফলযুক্ত কৰ্মত নিয়োজিত কৰে, যাতে তেওঁলোকে ক্ৰমে ফলাসক্তিহীন নিষ্কাম কৰ্মৰ অৱস্থালৈ যায়। কিয়নো শাস্ত্ৰবিধি অনুসৰি কৰ্ম আৰম্ভ নকৰিলে মানুহ সাধাৰণতে মুক্তি বা প্ৰতিক্ৰিয়াহীন অৱস্থা লাভ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 15

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५ ॥

ভগৱান ঈশ্বৰ স্ব-লাভতেই পৰিপূৰ্ণ, তথাপি তেওঁ জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ লীলা কৰে; কিন্তু তাত কেতিয়াও জড়িত নহয়। সেয়ে তেওঁৰ পদচিহ্ন অনুসৰণ কৰা ভক্তসকলেও কৰ্মবন্ধনত আবদ্ধ নহয়।

Verse 16

तमीहमानं निरहङ्‌कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नृञ् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥

মই সেই প্ৰভুৰ শৰণ লওঁ—যি কৰ্মত প্ৰবৃত্ত হৈও অহংকাৰহীন, জ্ঞানী, ফলাশাহীন, পৰিপূৰ্ণ আৰু আন কাৰো প্ৰেৰণাত নহয়। তেওঁ মানুহক নিজৰেই আচৰণপথে শিক্ষা দিয়ে আৰু সকলো ধৰ্মৰ সত্য পথ স্থাপন কৰে; সকলোৱে তেওঁক অনুসৰণ কৰা উচিত।

Verse 17

श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । द‍ृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७ ॥

শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এইদৰে স্বায়ম্ভুৱ মনু সমাধিস্থ হৈ উপনিষদ-ৰূপ বৈদিক মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰি আছিল। তেওঁক দেখি ক্ষুধাতুৰ ৰাক্ষস আৰু অসুৰসকলে তেওঁক গিলি পেলাবলৈ ইচ্ছা কৰি দ্ৰুতগতিত তেওঁৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।

Verse 18

तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञ: सर्वगतो हरि: । यामै: परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥

তেওঁলোকক এনেদৰে উদ্যত দেখি, সৰ্বগামী হৰি যজ্ঞপতি ৰূপে মনুক ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰকট হ’ল। যাম নামৰ নিজৰ পুত্ৰসকল আৰু আন দেৱতাসকলৰ সৈতে পৰিবেষ্টিত হৈ তেওঁ ৰাক্ষস-অসুৰসকলক বধ কৰিলে; তাৰ পিছত ইন্দ্ৰপদ গ্ৰহণ কৰি স্বৰ্গলোক শাসন কৰিলে।

Verse 19

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्ने: सुतोऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजा: ॥ १९ ॥

অগ্নিৰ পুত্ৰ স্বাৰোচিষ দ্বিতীয় মনু হৈছিল। তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত দ্যুমৎ, সুষেণ আৰু ৰোচিষ্মৎ প্ৰমুখ আছিল।

Verse 20

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद् देवाश्च तुषितादय: । ऊर्जस्तम्भादय: सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिन: ॥ २० ॥

স্বাৰোচিষ মন্বন্তৰত ৰোচন ইন্দ্ৰ হৈছিল। তুষিত আদি দেবগণ প্ৰধান হৈছিল, আৰু ঊৰ্জ, স্তম্ভ আদি সাত ঋষি ব্ৰহ্মবাদী তথা ভগৱদ্ভক্ত আছিল।

Verse 21

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्‍न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुत: ॥ २१ ॥

বেদশিৰা নামৰ ঋষি অতি প্ৰসিদ্ধ আছিল। তেওঁৰ তুষিতা নামৰ পত্নীৰ গৰ্ভৰ পৰা ‘বিভু’ বুলি খ্যাত দেৱ-অৱতাৰ জন্ম ল’লে।

Verse 22

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रता: । अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिण: ॥ २२ ॥

বিভু আজীৱন কৌমাৰ ব্ৰহ্মচাৰী আছিল আৰু বিবাহ নকৰিলে। তেওঁৰ পৰা অষ্টআশি হাজাৰ ধৃতব্ৰত মুনিয়ে সংযম, তপ আদি আচৰণৰ শিক্ষা ল’লে।

Verse 23

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनु: । पवन: सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३ ॥

হে নৃপ! তৃতীয় মনুৰ নাম উত্তম; তেওঁ ৰজা প্ৰিয়ব্ৰতৰ পুত্ৰ আছিল। এই মনুৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত পৱন, সৃঞ্জয় আৰু যজ্ঞহোত্ৰ আদি আছিল।

Verse 24

वसिष्ठतनया: सप्त ऋषय: प्रमदादय: । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥

তৃতীয় মনুৰ শাসনত বশিষ্ঠৰ প্ৰমদ আদি পুত্ৰসকল সপ্তর্ষি হ’ল। সত্য, বেদশ্ৰুত আৰু ভদ্ৰ দেৱগণ হ’ল, আৰু সত্যজিত ইন্দ্ৰ নিৰ্বাচিত হ’ল।

Verse 25

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तम: । सत्यसेन इति ख्यातो जात: सत्यव्रतै: सह ॥ २५ ॥

এই মন্বন্তৰত ধৰ্মদেৱৰ পত্নী সুনৃতাৰ গৰ্ভৰ পৰা ভগৱান পুৰুষোত্তম অৱতীৰ্ণ হ’ল। তেওঁ ‘সত্যসেন’ নামে খ্যাত হ’ল আৰু সত্যব্ৰত নামে দেৱগণৰ সৈতে প্ৰকাশ পালে।

Verse 26

सोऽनृतव्रतदु:शीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सख: ॥ २६ ॥

সত্যসেনে তেওঁৰ বন্ধু সত্যজিত (ইন্দ্ৰ)ৰ সৈতে মিছা-ব্ৰতী, অধাৰ্মিক আৰু দুৰাচাৰী যক্ষ-ৰাক্ষস আৰু জীৱক পীড়া দিয়া ভূতগণক বধ কৰিলে।

Verse 27

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामस: । पृथु: ख्यातिर्नर: केतुरित्याद्या दश तत्सुता: ॥ २७ ॥

তৃতীয় মনুৰ ভায়েক উত্তম ‘তামস’ নামে খ্যাত হৈ চতুৰ্থ মনু হ’ল। তামসৰ দশ পুত্ৰ আছিল—পৃথু, খ্যাতি, নৰ আৰু কেতু আদি।

Verse 28

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वर: । ज्योतिर्धामादय: सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥

তামস মনুৰ শাসনত সত্যক, হৰি আৰু বীৰ নামে দেৱগণ আছিল। ইন্দ্ৰ আছিল ত্ৰিশিখ। সেই মন্বন্তৰত সপ্তর্ষি-ধামৰ ঋষিসকলৰ মাজত জ্যোতির্ধাম আদি প্ৰধান আছিল।

Verse 29

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टा: कालेन यैर्वेदा विधृता: स्वेन तेजसा ॥ २९ ॥

হে নৃপ! বিধৃতিৰ পুত্ৰসকল ‘বৈধৃতয়’ নামে দেৱগণ হৈছিল। কালক্ৰমে বেদ-প্ৰমাণ লুপ্ত হ’লে তেওঁলোকে নিজৰ তেজে বেদধৰ্ম ৰক্ষা কৰিলে।

Verse 30

तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधस: । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥

সেই মন্বন্তৰতো ভগৱান বিষ্ণু হৰিমেধাৰ পত্নী হৰিণীৰ গৰ্ভত অৱতীৰ্ণ হৈ ‘হৰি’ নামে খ্যাত হ’ল। সেই হৰিয়েই ভক্ত গজেন্দ্ৰক গ্ৰাহৰ মুখৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰিলে।

Verse 31

श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१ ॥

শ্ৰী ৰজাই ক’লে—হে বাদৰায়ণি! গ্ৰাহে ধৰা সেই গজপতিক হৰিয়ে কেনেকৈ মুক্ত কৰিলে, আমি বিস্তাৰে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।

Verse 32

तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरि: ॥ ३२ ॥

য’ত য’ত উত্তমশ্লোক ভগৱান হৰিৰ গুণগান হয়, সেই কথাসমূহ নিশ্চয়েই মহাপুণ্যদায়ী, ধন্য, মঙ্গলপ্ৰদ, শুভ আৰু সৰ্বকল্যাণকাৰী।

Verse 33

श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणि: प्रायोपविष्टेन कथासु चोदित: । उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म श‍ृण्वताम् ॥ ३३ ॥

শ্ৰীসূতে ক’লে—হে বিপ্ৰসকল! প্ৰায়োপৱিষ্ট পৰীক্ষিত মহাৰাজে এইদৰে বাদৰায়ণি (শুকদেৱ)ক অনুৰোধ কৰোঁতে, শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ৰজাক সন্মান জনাই, শুনিবলৈ আগ্ৰহী মুনিসভাত আনন্দেৰে কথা ক’লে।