Chapter 14: Gunatraya Vibhaga Yoga
गुणत्रयविभागयोग
The Yoga of the Three Gunas
অধ্যায় ১৪-ত প্ৰকৃতি (প্ৰকৃতি)ক তিন গুণ—সত্ত্ব, ৰজস, তমস—ৰ জৰিয়তে বিশ্লেষণ কৰি এক সংক্ষিপ্ত অধিবিদ্যামূলক মনোবিজ্ঞান গঢ়ি তোলা হৈছে। শ্ৰীকৃষ্ণে ইয়াক মুক্তিদায়ক জ্ঞানৰ উচ্চতৰ স্পষ্টীকৰণ হিচাপে বৰ্ণনা কৰে: গুণসমূহে অবিনশ্বৰ আত্মা (দেহী/আত্মন)ক কৰ্মক্ষেত্ৰত বেঁধে ৰাখে—সত্ত্বে সুখ আৰু জ্ঞানৰ আসক্তিৰে, ৰজসে কামনা আৰু বাধ্যতামূলক কৰ্মপ্ৰবৃত্তিৰে, আৰু তমসে মোহ, আলস্য আৰু অবহেলাৰ দ্বাৰা। অধ্যায়টোৱে প্ৰতিটো গুণ বৃদ্ধি পালে দেখা দিয়া লক্ষণসমূহ, সিহঁতৰ নৈতিক-অনুভৱগত ফল, আৰু মৃত্যুৰ পিছত গতি-প্ৰবাহ বৰ্ণনা কৰি কৰ্মফলৰ নৈতিক কাৰণত্ব বুজাবলৈ এক কাঠামো প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত অৰ্জুনে গুণাতীত ব্যক্তিৰ লক্ষণ আৰু আচৰণ সুধে; কৃষ্ণে সমদৰ্শিতা, স্থিৰতা আৰু অনাসক্ত প্ৰতিক্ৰিয়াহীনতাৰ ৰূপৰেখা দিয়ে, আৰু শেষত অব্যভিচাৰিণী ভক্তিক গুণ অতিক্ৰম কৰি ব্রহ্ম-ভাব লাভৰ কার্যকৰ উপায় বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে; লগতে কৃষ্ণক ব্রহ্মনৰ আধাৰ আৰু চিৰস্থায়ী ধৰ্মৰ ভিত্তি বুলি ঘোষণা কৰে।
Speakers
Key Concepts
Philosophical Constructs
Shlokas in Chapter 14
Verse 1
श्रीभगवानुवाच । परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम...
শ্ৰীভগৱান ক’লে— পুনৰো মই তোমালোকক পৰম জ্ঞান, সকলো জ্ঞানৰ ভিতৰত উত্তম জ্ঞান ঘোষণা কৰিম; যি জানি সকলো মুনিয়ে পৰম সিদ্ধি লাভ কৰিছে।
Verse 2
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४.२ ॥
এই জ্ঞানক আশ্ৰয় কৰি তেওঁলোকে মোৰ সদৃশতা লাভ কৰে; সৃষ্টিতো তেওঁলোকৰ জন্ম নহয়, আৰু প্ৰলয়ত তেওঁলোকে ব্যথিত নহয়।
Verse 3
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ १४.३ ॥
মম যোনি মহৎ ব্ৰহ্ম; তাত মই গৰ্ভ (বীজ) স্থাপন কৰোঁ। তাৰ পৰাই, হে ভাৰত, সকলো ভূতৰ উৎপত্তি ঘটে।
Verse 4
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥ १४.४ ॥
হে কৌন্তেয়, সকলো যোনিত যি যি মূৰ্তি জন্ম লয়, সিহঁতৰ মহৎ ব্ৰহ্মেই যোনি; আৰু মই বীজ দান কৰা পিতা।
Verse 5
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ १४.५ ॥
সত্ত্ব, ৰজ, তম—এই গুণসমূহ প্ৰকৃতি-সম্ভৱ। হে মহাবাহো, ইহঁতে দেহত অব্যয় দেহীক বদ্ধ কৰে।
Verse 6
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ ॥ १४.६ ॥
তাত সত্ত্ব, নিৰ্মলতাৰ বাবে, প্ৰকাশক আৰু নিৰাময়। হে অনঘ, ই সুখ-সংগ আৰু জ্ঞান-সংগৰ দ্বাৰা বদ্ধ কৰে।
Verse 7
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ १४.७ ॥
ৰজক ৰাগ-স্বভাৱ বুলি জানিবা; ই তৃষ্ণা আৰু সংগৰ পৰা উৎপন্ন। হে কৌন্তেয়, ই কৰ্ম-সংগৰ দ্বাৰা দেহীক বদ্ধ কৰে।
Verse 8
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत ॥ १४.८ ॥
তমসক অজ্ঞান-জাত বুলি জানিবা; ই সকলো দেহধাৰী জীৱক মোহিত কৰে। হে ভাৰত, ই প্ৰমাদ, আলস্য আৰু নিদ্ৰাৰ দ্বাৰা বান্ধে।
Verse 9
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥ १४.९ ॥
সত্ত্বে সুখত বান্ধে, ৰজঃ কৰ্মত বান্ধে, হে ভাৰত; কিন্তু তমস জ্ঞান আৱৰি প্ৰমাদত বান্ধে।
Verse 10
रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ १४.१० ॥
ৰজঃ আৰু তমসক জয় কৰি সত্ত্ব প্ৰবল হয়, হে ভাৰত; ৰজঃ সত্ত্ব আৰু তমসৰ ওপৰত প্ৰবল হয়; আৰু তমসো সত্ত্ব আৰু ৰজঃৰ ওপৰত তেনেদৰেই প্ৰবল হয়।
Verse 11
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्त्वमित्युत ॥ १४.११ ॥
যেতিয়া এই দেহৰ সকলো দ্বাৰেদি প্ৰকাশ (আলোক) উদ্ভৱ হয়, তেতিয়া জানিবা—সত্ত্ব বৃদ্ধি পাইছে, এইদৰে কোৱা হৈছে।
Verse 12
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ ॥ १४.१२ ॥
লোভ, প্ৰবৃত্তি, কৰ্মৰ আৰম্ভ, অশম (অশান্তি), আৰু স্পৃহা—এইবোৰ ৰজঃ বৃদ্ধি পালে জন্মে, হে ভৰতবংশশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 13
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन ॥ १४.१३ ॥
হে কুৰুনন্দন, তমোগুণ বৃদ্ধি পালে অপ্রকাশ (আলোকৰ অভাৱ), অপ্রবৃত্তি (নিষ্ক্ৰিয়তা), প্ৰমাদ (অসাৱধানতা) আৰু মোহ—এইবোৰেই জন্ম লয়।
Verse 14
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४.१४ ॥
যেতিয়া সত্ত্বগুণ প্ৰবল অৱস্থাত দেহধাৰী প্ৰলয় (মৃত্যু) লাভ কৰে, তেতিয়া সি উত্তমবিদসকলৰ নিৰ্মল লোকসমূহ প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 15
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥ १४.१५ ॥
ৰজোগুণত প্ৰলয় (মৃত্যু) লাভ কৰিলে সি কৰ্মত আসক্তসকলৰ মাজত জন্ম লয়; তদ্ৰূপ, তমোগুণত লীন হৈ মৃত্যুবৰণ কৰিলে সি মূঢ় যোনিসমূহত জন্ম লয়।
Verse 16
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४.१६ ॥
সুকৃত কৰ্মৰ ফল সাত্ত্বিক আৰু নিৰ্মল বুলি কোৱা হয়; ৰজোগুণৰ ফল দুঃখ, আৰু তমোগুণৰ ফল অজ্ঞান।
Verse 17
सत्त्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४.१७ ॥
সত্ত্বগুণৰ পৰা জ্ঞান জন্মে; ৰজোগুণৰ পৰা লোভ; তমোগুণৰ পৰা প্ৰমাদ আৰু মোহ জন্মে, আৰু অজ্ঞানো হয়।
Verse 18
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४.१८ ॥
সত্ত্বত স্থিতসকল ওপৰলৈ গমন কৰে; ৰজসত স্থিতসকল মধ্য অৱস্থাত থাকে; আৰু তমস—নিকৃষ্ট গুণৰ বৃত্তিত স্থিতসকল অধোগতি লাভ কৰে।
Verse 19
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४.१९ ॥
যেতিয়া দ্ৰষ্টাই গুণসমূহৰ বাহিৰে আন কোনো কৰ্তা নেদেখে, আৰু গুণসমূহৰ ওপৰত যি পৰম তত্ত্ব তাক জানে, তেতিয়া সি মোৰ ভাব—মোৰ অৱস্থালাভ কৰে।
Verse 20
गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४.२० ॥
দেহৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা এই তিনিগুণ অতিক্ৰম কৰি, দেহধাৰী জন জন্ম-মৃত্যু-জৰা-দুঃখৰ পৰা মুক্ত হৈ অমৃতত্ব লাভ কৰে।
Verse 21
अर्जुन उवाच । कैर्लिङ्गैस्त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो किमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ १४.२१ ॥
অৰ্জুন ক’লে: হে প্ৰভু, এই তিনিগুণ অতিক্ৰম কৰা জনক কোন কোন লক্ষণে চিনিব পাৰি? তেওঁৰ আচাৰ-ব্যৱহাৰ কেনেকুৱা? আৰু তেওঁ কেনেকৈ এই তিনিগুণ অতিক্ৰম কৰে?
Verse 22
श्रीभगवानुवाच । प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ १४.२२ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে পাণ্ডৱ, প্ৰকাশ (আলোক), প্ৰবৃত্তি (ক্ৰিয়াশীলতা) আৰু মোহ—এইবোৰ উদয় হ’লে সি সিহঁতক ঘৃণা নকৰে; আৰু সিহঁত নিবৃত্ত হ’লে সিহঁতৰ আকাঙ্ক্ষা নকৰে।
Verse 23
उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽवतिष्ठति नेङ्गते ॥ १४.२३ ॥
যি উদাসীনৰ দৰে স্থিৰ হৈ থাকে, গুণসমূহে যাক বিচলিত কৰিব নোৱাৰে; ‘গুণসমূহেই কেৱল কৰ্ম কৰে’ বুলি জানি, সি অচলভাৱে অৱস্থিত থাকে, নডৰে।
Verse 24
समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ १४.२४ ॥
দুখ-সুখত সম, আত্মস্থ আৰু সুস্থ; মাটি-ঢেলা, পাথৰ আৰু সোণক একে দৃষ্টিত দেখা; প্ৰিয়-অপ্ৰিয়ত সম ধীৰজন; নিন্দা আৰু আত্মসংস্তুতিতো সম।
Verse 25
मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ १४.२५ ॥
মান-অপমানত সম, বন্ধু-পক্ষ আৰু শত্রু-পক্ষত সম; সকলো স্বাৰ্থপ্ৰসূত উদ্যোগ ত্যাগ কৰা—তাকেই গুণাতীত বুলি কোৱা হয়।
Verse 26
मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४.२६ ॥
আৰু যি অব্যভিচাৰী ভক্তিযোগে মোক সেৱা কৰে, সি এই গুণসমূহ অতিক্ৰম কৰি ব্ৰহ্মভাৱ লাভৰ যোগ্য হয়।
Verse 27
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ १४.२७ ॥
কাৰণ মই ব্ৰহ্মৰ প্ৰতিষ্ঠা, অমৃত আৰু অব্যয়তাৰো আধাৰ; শাশ্বত ধৰ্মৰো, আৰু একান্ত (নিঃমিশ্ৰ) আনন্দৰো আধাৰ মই।
Frequently Asked Questions
It offers a precise map of mental conditioning: clarity and contentment can still bind through attachment (sattva), agitation binds through craving and over-activity (rajas), and avoidance binds through inertia and confusion (tamas). Freedom begins by observing these modes without self-identification.
The self (dehin/ātman) is distinct from prakṛti’s guṇas; bondage and experience arise from guṇic operations, while liberation is knowing the guṇas as processes and realizing what is beyond them—culminating in brahma-bhāva.
By shifting the locus of agency: the seeker learns to see guṇas as the operative forces in thought and behavior, reducing guilt, confusion, and reactive emotion, and replacing them with steadiness, discernment, and a workable path (bhakti with equanimity).
Use the guṇas as a self-audit: when clarity becomes pride or comfort-seeking (sattva), re-center on service; when restlessness drives compulsive productivity (rajas), reduce craving-based goals; when procrastination and doom-scrolling dominate (tamas), restore structure and light. Practice non-reactivity to praise/blame and anchor daily discipline in devotion or value-based commitment.
Read Bhagavad Gita in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.