Adhyaya 3
Book 5 operationalizes the Vijigīṣu’s survival under stress by converting social spaces into intelligence-gathering surfaces. Chapter 3, culminating in these sūtras, shifts from remuneration logistics (bhakta-vetana-vikalpa: alternative structures of rations and pay) to the human terrain that reveals the army’s true condition. Kautilya treats compensation not only as welfare but as a diagnostic lever: when rations/pay are tuned, the state can observe loyalty, discipline, and susceptibility to subversion. The listed groups—sattrins, courtesans, artisans, performers, and punishment-hardened persons—are not ornamental; they are nodes of rumor, supply, morale, and vice through which soldiers’ intentions become legible. The pragmatic objective is to pre-empt indiscipline and infiltration by building a continuous, low-cost information system around the armed limb. Within the Saptāṅga, this strengthens the Army while indirectly protecting Treasury (waste avoidance) and Fort/Territory (internal stability) through calibrated surveillance and timely daṇḍa.
Sutras
Sutra 1
दुर्गजनपदशक्त्या भृत्यकर्म समुदयपादेन स्थापयेत्कार्यसाधनसहेन वा भृत्यलाभेन ॥ कZ_०५.३.०१ ॥
দুৰ্গ আৰু জনপদৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি ৰজাই সেৱক/অধিকাৰীৰ কাম আৰু পাৰিশ্ৰমিক উৎপাদনৰ অংশ হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰিব; অথবা কাম সফলভাৱে সম্পন্ন হোৱাৰ সৈতে জড়িত লাভ দি (পাৰিশ্ৰমিক) স্থিৰ কৰিব।
Sutra 2
शरीरमवेक्षेत न धर्मार्थौ पीडयेत् ॥ कZ_०५.३.०२ ॥
তেওঁ নিজৰ শৰীৰ (স্বাস্থ্য) চাব; আৰু ধৰ্ম আৰু অৰ্থক কষ্ট/ক্ষতি নকৰিব।
Sutra 3
ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजमहिष्योऽष्टचत्वारिंशत्साहस्राः ॥ कZ_०५.३.०३ ॥
ঋত্বিজ, আচার্য, মন্ত্ৰী, পুৰোহিত, সেনাপতি, যুবৰাজ, ৰাজমাতা আৰু মুখ্য ৰাণী(সকল)ৰ ভাতা আঠচল্লিশ হাজাৰ (বাৰ্ষিক)।
Sutra 4
एतावता भरणेनानास्पद्यत्वमकोपकं चैषां भवति ॥ कZ_०५.३.०४ ॥
এত পৰিমাণ ভৰণপোষণে তেওঁলোক প্ৰলোভনত নপৰে আৰু ক্ৰুদ্ধও নহয়।
Sutra 5
दौवारिकान्तर्वंशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातारश्चतुर्विंशतिसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०५ ॥
দৌৱাৰিক (দ্বাৰপাল/চেম্বাৰলেন), অন্তৰ্বংশিক (অন্তঃপুৰ বিষয়া), প্ৰশাস্তৃ (অনুশাসক/অধীক্ষক), সমাহর্তৃ (মুখ্য ৰাজস্ব-সংগ্ৰাহক) আৰু সংনিধাতৃ (কোষাধ্যক্ষ/ভঁৰালপাল)ৰ ভাতা চব্বিশ হাজাৰ।
Sutra 6
एतावता कर्मण्या भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०६ ॥
এই পৰিমাণ (সহায়) থাকিলে তেওঁলোকে নিজৰ কামত কাৰ্যক্ষম হৈ থাকে।
Sutra 7
कुमारकुमारमातृनायकपौरव्यावहारिककार्मान्तिकमन्त्रिपरिषद्राष्ट्रान्तपालाश्च द्वादशसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०७ ॥
কুমাৰ-সেৱক, কুমাৰ-মাতৃৰ প্ৰতিষ্ঠান, নায়ক, পৌৰ (নগৰ-অধীক্ষক), ব্যাৱহাৰিক (ন্যায়াধিকাৰী), কাৰ্মান্তিক (কাৰখানা/উদ্যোগ-অধীক্ষক), মন্ত্ৰী-পরিষদৰ সদস্য/সচিবালয়, আৰু ৰাষ্ট্ৰান্ত-পাল (সীমান্ত ৰক্ষক)—ইহঁতৰ ভাতা বাৰ হাজাৰ (পণ)।
Sutra 8
स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.०८ ॥
এই স্তৰত তেওঁলোকে স্বামী (ৰজা)ৰ সৈতে আবদ্ধ হয় আৰু তেওঁৰ শক্তিৰ সহায়ক হয়।
Sutra 9
श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश्चाष्टसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.०९ ॥
শ্ৰেণীমুখ্য (গিল্ড-প্ৰধান), হাতী/ঘোঁৰা/ৰথ-দলৰ মুখ্য, আৰু প্ৰদেশ্টৃ (স্থানীয় দণ্ড/ন্যায় বিষয়া)—ইহঁতৰ ভাতা আঠ হাজাৰ (পণ)।
Sutra 10
स्ववर्गानुकर्षिणो ह्येतावता भवन्ति ॥ कZ_०५.३.१० ॥
এই স্তৰত তেওঁলোকে নিজৰ গোটক (ৰাজাৰ দিশলৈ) একেলগে টানি আনিবলৈ সক্ষম হয়।
Sutra 11
पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा द्रव्यहस्तिवनपालाश्च चतुःसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.११ ॥
পদাতিক, অশ্ব, ৰথ আৰু হস্তিৰ অধ্যক্ষ, আৰু ভঁৰাল-ৰক্ষক, হাতী-চৰোৱা আৰু বন-ৰক্ষকৰ ভাতা চাৰি হাজাৰ (পণ)।
Sutra 12
रथिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश्च द्विसाहस्राः ॥ कZ_०५.३.१२ ॥
ৰথিক, সৈন্যদলত নিযুক্ত চিকিৎসক, ঘোঁৰা-প্ৰশিক্ষক আৰু ঘোঁৰা-বর্ধক, আৰু পশুধনৰ প্ৰজনক/পোষকৰ ভাতা দুই হাজাৰ (পণ)।
Sutra 13
कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश्च साहस्राः ॥ कZ_०५.३.१३ ॥
কাৰ্তান্তিক, নৈমিত্তিক (শকুন-ব্যাখ্যাতা), মৌহূর্তিক (জ্যোতিষী), পুৰাণ-বিশেষজ্ঞ, সূত, মাগধ, পুৰোহিতৰ কৰ্মচাৰী আৰু সকলো অধ্যক্ষ—সকলোৰে ভাতা হাজাৰ (পণ) স্তৰত।
Sutra 14
शिल्पवन्तः पादाताः संख्यायकलेखकादिवर्गश्च पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.१४ ॥
দক্ষ পদাতিক সৈনিক, আৰু সংখ্যায়ক (হিচাবৰক্ষক), লেখক (লিপিক) আদি লোকৰ গোট—সকলোৰে ভাতা পাঁচশ (পণ) স্তৰত।
Sutra 15
कुशीलवास्त्वर्धतृतीयशताः द्विगुणवेतनाश्चैषां तूर्यकराः ॥ कZ_०५.३.१५ ॥
কুশীলৱ (মনোৰঞ্জন/প্ৰদৰ্শনকাৰী) আঢ়ৈশ (পণ) বেতন-শ্ৰেণীত থাকে; তেওঁলোকৰ মাজত বাদ্যকাৰ (তূৰ্যকৰ) দ্বিগুণ বেতন পায়।
Sutra 16
कारुशिल्पिनो विंशतिशतिकाः ॥ कZ_०५.३.१६ ॥
কাৰু আৰু শিল্পী দুহাজাৰ (পণ) বেতন-শ্ৰেণীত থাকে।
Sutra 17
चतुष्पदद्विपदपरिचारकपारिकर्मिकाउपस्थायिकपालकविष्टिबन्धकाः षष्टिवेतनाः आर्ययुक्तारोहकमाणवकशैलखनकाः सर्वोपस्थायिनश्च ॥ कZ_०५.३.१७ ॥
চতুষ্পদ আৰু দ্বিপদৰ পৰিচাৰক, সেৱা-কর্মী (পাৰিকর্মিক), সহায়ক/সেৱক (উপস্থায়িক), ৰক্ষক/পালক, বেগাৰ-শ্ৰমৰ ব্যৱস্থাপক (বিষ্টিবন্ধক)—ইহঁতৰ বেতন ষাঠি (পণ) হ’ব; তদ্ৰূপ আৰ্যযুক্ত, আৰোহক (সৱাৰ), শিক্ষানবিশ (মাণৱক), খনি/পাথৰ খননকাৰী (শৈলখনক) আৰু সকলো সাধাৰণ সহায়কো।
Sutra 18
आचार्या विद्यावन्तश्च पूजावेतनानि यथार्हं लभेरन्पञ्चशतावरं सहस्रपरम् ॥ कZ_०५.३.१८ ॥
আচাৰ্য আৰু বিদ্বানসকলে যোগ্যতা অনুসৰি মানধন/বেতন লাভ কৰিব—সৰ্বনিম্ন পাঁচশ আৰু সৰ্বাধিক এক হাজাৰ (পণ)।
Sutra 19
दशपणिको योजने दूतो मध्यमः दशोत्तरे द्विगुणवेतन आयोजनशतादिति ॥ कZ_०५.३.१९ ॥
মধ্যম শ্ৰেণীৰ দূতে প্ৰতি যোজনাত দহ পণ পাব; দহ যোজনাৰ পিছত বেতন দ্বিগুণ—এইদৰে এশ যোজনালৈকে।
Sutra 20
समानविद्येभ्यस्त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु क्रतुषु ॥ कZ_०५.३.२० ॥
ৰাজসূয় আদি ক্ৰতুত সমান বিদ্যাধাৰীসকলৰ তুলনাত ৰজাৰ বেতন ত্ৰিগুণ হ’ব।
Sutra 21
राज्ञः सारथिः साहस्रः ॥ कZ_०५.३.२१ ॥
ৰজাৰ সাৰথি এক হাজাৰ (পণ) বেতন-স্তৰত।
Sutra 22
कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः साहस्राः ॥ कZ_०५.३.२२ ॥
কাপটিক (প্ৰতাৰক গুপ্তকৰ্মী), উদাস্থিত, গৃহপতিক (গৃহস্থ-এজেণ্ট), বৈদেহক, তাপস (তপস্বী-এজেণ্ট) আৰু ‘বেশধাৰী/আৱৰণ’ (ব্যঞ্জন) কৰ্মী—সকলো এক হাজাৰ (পণ) বেতন-স্তৰত।
Sutra 23
ग्रामभृतकसत्त्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः ॥ कZ_०५.३.२३ ॥
গ্ৰামভৃতক (গাঁৱৰ ভাড়াটে কৰ্মী), সত্ত্ৰী (সত্ত্ৰ-চালক), তীক্ষ্ণৰস (কঠোৰ/তীক্ষ্ণ কৰ্মী) আৰু ভিক্ষুকী (ভিক্ষুক-ধাঁচৰ এজেণ্ট) — এঁলোকৰ পাৰিশ্ৰমিক পাঁচশ (একক)।
Sutra 24
चारसंचारिणोऽर्धतृतीयशताः प्रयासवृद्धवेतना वा ॥ कZ_०५.३.२४ ॥
ভ্ৰমণশীল গুপ্তচৰসকল (চাৰ-সঞ্চাৰিণ) এ আঢ়ৈশ (একক) বেতন পাব; আৰু কামত বিশেষ পৰিশ্ৰম/কষ্ট থাকিলে অধিক বেতন দিব লাগে।
Sutra 25
शतवर्गसहस्रवर्गाणामध्यक्षा भक्तवेतनलाभमादेशं विक्षेपं च कुर्युः ॥ कZ_०५.३.२५ ॥
এশ আৰু হাজাৰৰ এককসমূহৰ অধ্যক্ষসকলে (i) ৰেচন/ভাতা আৰু বেতন, (ii) অনুমোদিত লাভ/অধিকার, আৰু (iii) নিযুক্তি/বদলি (বিক্ষেপ) নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব।
Sutra 26
अविक्षेपो राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च ॥ कZ_०५.३.२६ ॥
ৰাজসম্পত্তি/আস্থাপনা, দুৰ্গ-সুৰক্ষা, ৰাজ্য-ৰক্ষা আৰু পৰিদৰ্শন/তদাৰকি কামত বদলি/পুনৰ্নিযুক্তি (অবিক্ষেপ) কৰা নাযায়।
Sutra 27
नित्यमुख्याः स्युरनेकमुख्याश्च ॥ कZ_०५.३.२७ ॥
তেওঁলোকৰ স্থায়ী মুখ্য থাকিব; আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি একাধিক মুখ্যও থাকিব।
Sutra 28
कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन् ॥ कZ_०५.३.२८ ॥
কৰ্তব্যৰত অৱস্থাত মৃত্যু হোৱা লোকসকলৰ পুত্ৰ আৰু পত্নীয়ে ৰেচন আৰু বেতন পাব।
Sutra 29
बालवृद्धव्याधिताश्चैषामनुग्राह्याः ॥ कZ_०५.३.२९ ॥
তেওঁলোকৰ মাজত শিশু, বৃদ্ধ আৰু ৰোগীক বিশেষভাৱে সহায়/পোষণ দিব লাগে।
Sutra 30
प्रेतव्याधितसूतिकाकृत्येषु चैषामर्थमानकर्म कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३० ॥
অন্ত্যেষ্টি/শ্ৰাদ্ধ, ৰোগব্যাধি আৰু প্ৰসূতি-সম্পৰ্কীয় কামত ৰাজ্যই ধন, মান-মৰ্যাদা/পদ আৰু প্ৰয়োজনীয় সেৱাৰ জৰিয়তে সহায় কৰিব লাগে।
Sutra 31
अल्पकोशः कुप्यपशुक्षेत्राणि दद्यात् अल्पं च हिरण्यम् ॥ कZ_०५.३.३१ ॥
কোষাগাৰ কম হ’লে তেওঁ সামগ্ৰী/বস্তু, পশুধন আৰু ভূমি দিব লাগে, আৰু সোণ/নগদ অতি অলপ দিব লাগে।
Sutra 32
शून्यं वा निवेशयितुमभ्युत्थितो हिरण्यमेव दद्यात् न ग्रामं ग्रामसंजातव्यवहारस्थापनार्थम् ॥ कZ_०५.३.३२ ॥
যদি তেওঁ জনশূন্য/খালী অঞ্চল বসতি স্থাপন কৰিবলৈ উদ্যোগী হয়, তেন্তে কেৱল সোণ/নগদ দিব; গাঁও নেদিব—যাতে বিদ্যমান গাঁৱৰ স্থাপিত লেনদেন আৰু প্ৰশাসন ব্যাহত নহয়।
Sutra 33
एतेन भृतानामभृतानां च विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३३ ॥
এই একে পদ্ধতিতেই, বেতনভোগী আৰু অবেতনভোগী উভয়ৰ বাবে, তেওঁলোকৰ বিদ্যা/দক্ষতা আৰু কৰা কাম অনুসৰি, খাদ্যভাগ (ভক্ত) আৰু বেতনৰ বিশেষ/পাৰ্থক্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Sutra 34
षष्टिवेतनस्याढकं कृत्वा हिरण्यानुरूपं भक्तं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३४ ॥
ষাঠি বেতন-হাৰৰ মানদণ্ড হিচাপে এটা আঢক ধৰি, নগদ (হিৰণ্য) অংশৰ অনুপাতে ৰেচন-ভাতা নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Sutra 35
पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये बहिः संधिदिवसवर्जं शिल्पयोग्याः कुर्युः ॥ कZ_०५.३.३५ ॥
পদাতিক, অশ্বাৰোহী, ৰথ আৰু গজদল সূৰ্যোদয়ত বসতিৰ বাহিৰত, সন্ধি/বিৰামৰ দিন বাদ দি, কৌশল-অনুশীলন কৰিব।
Sutra 36
तेषु राजा नित्ययुक्तः स्यात् अभीक्ष्णं चैषां शिल्पदर्शनं कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.३६ ॥
ৰাজা এই বিষয়সমূহত সদায় নিয়োজিত থাকিব আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু কাৰিগৰি দক্ষতা ঘনঘন পৰিদৰ্শন কৰিব।
Sutra 37
कृतनरेन्द्राङ्कं शस्त्रावरणमायुधागारं प्रवेशयेत् ॥ कZ_०५.३.३७ ॥
ৰাজাৰ চৰকাৰী চিহ্নাঙ্কিত অস্ত্ৰ আৰু বর্ম ৰাজ্যৰ অস্ত্ৰাগাৰত জমা দিব লাগে।
Sutra 38
अशस्त्राश्चरेयुः अन्यत्र मुद्रानुज्ञातात् ॥ कZ_०५.३.३८ ॥
তেওঁলোকে নিৰস্ত্ৰভাৱে চলাফেরা কৰিব—মুদ্ৰাঙ্কিত অনুমতিপত্ৰে অনুমোদিত ঠাই ব্যতীত।
Sutra 39
नष्टं विनष्टं वा द्विगुणं दद्यात् ॥ कZ_०५.३.३९ ॥
হেৰোৱা বা নষ্ট হোৱা সম্পত্তিৰ বাবে তেওঁ দ্বিগুণ ক্ষতিপূৰণ দিব।
Sutra 40
विध्वस्तगणनां च कुर्यात् ॥ कZ_०५.३.४० ॥
আৰু যি ক্ষতিগ্ৰস্ত বা ধ্বংস হৈছে তাৰ হিচাপ/গণনাও প্ৰস্তুত কৰিব।
Sutra 41
सार्थिकानां शस्त्रावरणमन्तपाला गृह्णीयुः समुद्रमवचारयेयुर्वा ॥ कZ_०५.३.४१ ॥
কাৰভান বণিকসকলৰ অস্ত্ৰ আৰু বর্ম সীমান্ত/পথৰক্ষীয়ে জিম্মাত ল’ব, অথবা তেওঁলোকক সমুদ্ৰপথে যাবলৈ নিৰ্দেশ দিব।
Sutra 42
यात्रामभ्युत्थितो वा सेनामुद्योजयेत् ॥ कZ_०५.३.४२ ॥
যেতিয়া তেওঁ যাত্ৰা (অভিযান) কৰিবলৈ উঠিব, তেতিয়া তেওঁ সেনাবাহিনী সাজু কৰি সমাবেশ/উদ্যোজন কৰিব।
Sutra 43
ततो वैदेहकव्यञ्जनाः सर्वपण्यान्यायुधीयेभ्यो यात्राकाले द्विगुणप्रत्यादेयानि दद्युः ॥ कZ_०५.३.४३ ॥
তাৰ পিছত বৈদেহক (মচলা/ব্যঞ্জন আদি) যোগানদাৰসকলে যাত্ৰা/কুচৰ সময়ত সৈন্যসকলক সকলো বজাৰীয়া সামগ্ৰী আগধন হিচাপে দিব; যি দ্বিগুণ পৰিমাণ/মূল্যত পুনৰ আদায়যোগ্য হ’ব।
Sutra 44
एवं राजपण्ययोगविक्रयो वेतनप्रत्यादानं च भवति ॥ कZ_०५.३.४४ ॥
এইদৰে (i) ৰাজপণ্য (ৰাজকীয় সামগ্ৰী)ৰ সংগঠিত বিক্ৰী/বিতৰণ আৰু (ii) বেতন/মজুৰিৰ প্রত্যাদান/হিচাব-সমাধানো হয়।
Sutra 45
एवमवेक्षितायव्ययः कोशदण्डव्यसनं नावाप्नोति ॥ कZ_०५.३.४५ ॥
আয়-ব্যয় এইদৰে তদাৰক কৰা হলে, কোষাগাৰ আৰু দণ্ড-ব্যৱস্থা (জৰিমানা/শাস্তি) সম্পৰ্কীয় বিপদ নাহে।
Sutra 46
इति भक्तवेतनविकल्पः ॥ कZ_०५.३.४६ ॥
ইতি ভক্ত (ৰেচন) আৰু বেতন সম্পৰ্কীয় বিকল্পসমূহৰ প্ৰকৰণ সমাপ্ত।
Sutra 47
दण्डवृद्धाश्च जानीयुः शौचाशौचमतन्द्रिताः ॥ कZ_०५.३.४७च्द् ॥
আৰু দণ্ডশাসনত অভিজ্ঞসকলে শুচি-অশুচি কি সেয়া জানিব (আৰু নজৰ ৰাখিব), অলস নোহোৱাকৈ সদা সতৰ্ক আৰু নিৰলস থাকিব।
Frequently Asked Questions
Stable military discipline and reduced internal insecurity: fair/structured provisioning limits grievance, while continuous verification via social informant networks prevents corruption, desertion, and factionalization—protecting public order and the state’s capacity to defend and expand.
This passage implies (rather than enumerates) daṇḍa: those found in aśauca conduct—corruption, disloyalty, or indiscipline—are to be classified and subjected to proportionate punishment/administrative action under the king’s coercive authority, based on verified intelligence.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.