Adhyaya 13
Book 1, Chapter 13 operationalizes a core Kautilyan axiom: the king’s power is not merely exercised; it is continuously engineered through perception-management and disciplined enforcement. The passage treats public speech as a strategic terrain. Covert agents seed controlled disputes in civic and corporate gatherings to detect and neutralize anti-royal narratives, especially accusations of oppressive taxation and punishment. Kautilya then arms the state with a legitimating doctrine: kingship arose to end matsya-nyāya; taxation is the remunerative share (bhāgadheya) paid for protection and yogakṣema. The king is framed as Indra-Yama’s visible station—both beneficent and punitive—so contempt for royalty invites daiva-daṇḍa. The Vijigīṣu’s larger power-structure benefits: internal cohesion (janapada loyalty), reliable revenue, and reduced factional ignition points. This chapter thus links intelligence-craft, fiscal consent, and moral psychology into one governance mechanism sustaining the svāmī limb and stabilizing the whole saptāṅga organism.
Sutras
Sutra 11
कृतमहामात्रापसर्पः पौरजानपदानपसर्पयेत् ॥ कZ_०१.१३.०१ ॥
মহামাত্ৰৰ ছদ্মবেশত গুপ্তচৰ নিয়োগ কৰি, নগৰবাসী আৰু জনপদ (গ্ৰামীণ) লোকৰ মাজতো গুপ্তচৰ পঠিয়াব লাগে।
Sutra 12
सत्त्रिणो द्वन्द्विनस्तीर्थसभापूगजनसमवायेषु विवादं कुर्युः ॥ कZ_०१.१३.०२ ॥
বাসিন্দা গুপ্তচৰ আৰু জোৰে কাম কৰা কৰ্মীয়ে প্ৰশাসনিক কাৰ্যালয়, সভা, গিল্ড আৰু জনসমাৱেশ আদি জনসমক্ষে বিবাদ উচটাব।
Sutra 13
सर्वगुणसम्पन्नश्चायं राजा श्रूयते न चास्य कश्चिद्गुणो दृश्यते यः पौरजानपदान्दण्डकराभ्यां पीडयति इति ॥ कZ_०१.१३.०३ ॥
‘এই ৰজাক সৰ্বগুণসম্পন্ন বুলি শুনা যায়; কিন্তু তেওঁৰ কোনো গুণ দেখা নাযায়, কিয়নো তেওঁ নগৰবাসী আৰু গ্ৰামবাসীক দণ্ড আৰু কৰৰ দ্বাৰা পীড়িত কৰে।’
Sutra 14
तत्र येऽनुप्रशंसेयुस्तानितरस्तं च प्रतिषेधयेत् ॥ कZ_०१.१३.०४ ॥
সেই পৰিস্থিতিত যিসকলে তেনে কথাক সমৰ্থন কৰিব, তেওঁলোকক আৰু বক্তাকো আন এজন কৰ্মীয়ে ৰোধ কৰিব—দুয়োকে সংযত কৰিব।
Sutra 15
मात्स्यन्यायाभिभूताः प्रजा मनुं वैवस्वतं राजानं चक्रिरे ॥ कZ_०१.१३.०५ ॥
‘মৎস্যন্যায়’ (শক্তিশালীয়ে দুৰ্বলক গিলি খায়)ত অভিভূত প্ৰজাই মনু বৈবস্বতক ৰজা কৰিলে।
Sutra 16
धान्यषड्भागं पण्यदशभागं हिरण्यं चास्य भागधेयं प्रकल्पयामासुः ॥ कZ_०१.१३.०६ ॥
তেওঁলোকে তেওঁৰ অধিকাৰ-হিস্সা হিচাপে শস্যৰ এক-ষষ্ঠাংশ, বাণিজ্য-পণ্যের এক-দশমাংশ আৰু সোণৰো এটা অংশ নিৰ্ধাৰণ কৰিলে।
Sutra 17
तेन भृता राजानः प्रजानां योगक्षेमावहाः ॥ कZ_०१.१३.०७ ॥
সেই (ৰাজস্ব)ৰ দ্বাৰা পোষিত ৰজাসকলে প্ৰজাৰ যোগক্ষেম—অৰ্থাৎ লাভ আৰু সুৰক্ষা—সুনিশ্চিত কৰিব।
Sutra 18
तेषां किल्बिषमदण्डकरा हरन्त्ययोगक्षेमावहाश्च प्रजानाम् ॥ कZ_०१.१३.०८ ॥
কিন্তু প্ৰজাৰ যোগক্ষেম নকৰাকৈ দণ্ড আৰু কৰ লোৱা (ৰজাসকল) পাপৰ ভাগী হয়।
Sutra 19
तस्मादुञ्छषड्भागमारण्यकापि निर्वपन्ति तस्यैतद्भागधेयं योऽस्मान् गोपायति इति ॥ कZ_०१.१३.०९ ॥
সেয়েহে বনবাসীয়েও উঞ্ছৰ এক-ষষ্ঠাংশ আঁতৰাই ৰাখে: ‘যি আমাক ৰক্ষা কৰে, এইটো তাৰ প্ৰাপ্য অংশ।’
Sutra 20
इन्द्रयमस्थानमेतद् राजानः प्रत्यक्षहेडप्रसादाः ॥ कZ_०१.१३.१० ॥
এইটো ইন্দ্ৰ আৰু যমৰ স্থান: ৰজাসকল তেনে যে তেওঁলোকৰ অনুগ্ৰহ আৰু ক্ৰোধ প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশ পায়।
Sutra 21
गुप्तपुत्रदारानाकरकर्मान्तेषु वा वासयेत्परेषामास्पदभयात् ॥ कZ_०१.१३.२१ ॥
এই ঠাইবোৰ আন (শত্ৰু)ৰ আশ্ৰয়/আধাৰ হৈ উঠিব পাৰে—এই ভয়ত, সি গোপন পৰিচয়ে নিজৰ এজেণ্টসকলক পুত্ৰ, পত্নী আদি ৰূপে বজাৰ আৰু কৰ্মশালাতো বসবাস/নিয়োজিত কৰিব লাগে।
Sutra 22
क्रुद्धलुब्धभीतमानिनस्तु परेषां कृत्याः ॥ कZ_०१.१३.२२ ॥
কিন্তু যিসকল ক্ৰুদ্ধ, লোভী, ভীত বা অপমানত অহং আঘাতপ্ৰাপ্ত, তেওঁলোকে আনৰ হাতৰ যন্ত্ৰ (গোপন কৰ্মী) হৈ পৰে।
Sutra 23
तेषां कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकव्यञ्जनाः परस्पराभिसम्बन्धममित्राटविकसम्बन्धं वा विद्युः ॥ कZ_०१.१३.२३ ॥
এনেধৰণৰ লোকসকলৰ বিষয়ে ৰাজ্যৰ পৰ্যবেক্ষকসকলে—তান্ত্ৰিক/ভৱিষ্যবক্তা, শকুন-পাঠক, জ্যোতিষী (মুহূৰ্তজ্ঞ) আৰু ছদ্মবেশী গুপ্ত-তথ্যদাতা—তেওঁলোকৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বা শত্রু আৰু অৰণ্যবাসী জনজাতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
Sutra 24
तुष्टानर्थमानाभ्यां पूजयेत् ॥ कZ_०१.१३.२४ ॥
যিসকল সন্তুষ্ট, তেওঁলোকক ধন-পুরস্কাৰ আৰু মান-সন্মান (পদ-মৰ্যাদা) দি সন্মানিত কৰিব লাগে।
Sutra 25
अतुष्टान् सामदानभेददण्डैः साधयेत् ॥ कZ_०१.१३.२५ ॥
যিসকল অসন্তুষ্ট, তেওঁলোকক সাম, দান, ভেদ আৰু দণ্ডৰ জৰিয়তে বশ কৰিব লাগে।
Sutra 26
परोपजापात्सम्रक्षेत्प्रधानान् क्षुद्रकानपि ॥ कZ_०१.१३.२६च्द् ॥
শত্ৰুৰ উচটনি আৰু প্ৰলোভনৰ পৰা তেওঁ জ্যেষ্ঠ বিষয়া আৰু সৰু কৰ্মচাৰী—দুয়োকেই ৰক্ষা কৰিব।
Frequently Asked Questions
Reduced rumor-driven instability, higher compliance with kara/daṇḍa, and strengthened belief that revenue is exchanged for protection—thereby sustaining internal order and predictable prosperity.
Implied rather than tariffed here: seditious disparagement is to be checked/suppressed through intelligence-led restraint; additionally, the text threatens daiva-daṇḍa (cosmic punishment) for contempt of kingship, functioning as deterrent when legal punishment is not publicly specified.