Adhyaya 11
In Book 1, Kautilya builds the Vijigīṣu’s internal strength by disciplining the ministerial limb (amātya) through systematic secrecy. Chapter 11 operationalizes intelligence as an administrative craft: the state must manufacture (utpādayet) covert agents from a purified pool of officials, then deploy them in socially credible disguises—student-swindler (kāpaṭika), ascetic (udāsthita/tāpasavyñjana), householder-farmer (gṛhapatika), merchant (vaidehaka), and mendicant networks. These agents do not merely “spy”; they create economic and ritual footprints (work sites, alms-distribution, public austerities) to become trusted nodes for recruitment and reporting. The minister explicitly authorizes frank reporting against any detected incompetence, making loyalty flow to the king-and-institution rather than to peers. In the Vijigīṣu’s power structure, this chapter is the quiet musculature behind governance: it reduces corruption, detects disaffection early, and converts civil society’s moral and economic spheres into instruments of state stability, thereby enabling later external expansion without internal fracture.
Sutras
Sutra 1
उपधाभिः शुद्धामात्यवर्गो गूढपुरुषानुत्पादयेत्कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनान् सत्त्रितीष्क्णरसदभिक्षुकीश्च ॥ कZ_०१.११.०१ ॥
উপধা দ্বাৰা অমাত্যবৰ্গক শুদ্ধ কৰাৰ পাছত, সি গূঢ়পুৰুষ (গোপন কৰ্মী) নিয়োগ/প্ৰেৰণ কৰিব—প্ৰতাৰক ছাত্ৰ, উদাসীন ব্যক্তি, গৃহস্থ, বৈদেহক আৰু তাপসৰ ভেশত; লগতে সত্ত্ৰি-ধৰণৰ এজেণ্ট, তীক্ষ্ণ/কঠোৰ কৰ্মী আৰু ধূৰ্ত ভিক্ষুকো।
Sutra 2
परमर्मज्ञः प्रगल्भश्छात्रः कापटिकः ॥ कZ_०१.११.०२ ॥
কাপটিক (ভণ্ড/ছদ্ম-এজেণ্ট) এজন ছাত্ৰ, যি গভীৰতম দুৰ্বলতা বুজি পোৱাত নিপুণ আৰু কাৰ্য সম্পাদনত সাহসী।
Sutra 3
तमर्थमानाभ्यां प्रोत्साह्य मन्त्री ब्रूयात् राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यदकुशलं पश्यसि तत्तदानीमेव प्रत्यादिश इति ॥ कZ_०१.११.०३ ॥
পুৰস্কাৰ আৰু স্বীকৃতিৰে তাক উৎসাহিত কৰি মন্ত্ৰীয়ে ক’ব: ‘ৰাজা আৰু মোক প্ৰমাণ/অধিকাৰ ধৰি, যাৰ যি অন্যায় তুমি দেখিবা, সেয়া তৎক্ষণাৎ জানাই দিয়া/উন্মোচন কৰা।’
Sutra 4
प्रव्रज्या प्रत्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्त उदास्थितः ॥ कZ_०१.११.०४ ॥
উদাস্থিত (নিৰপেক্ষ/তটস্থ আৱৰণ-এজেণ্ট) সেইজন, যিয়ে প্ৰব্ৰজ্যা (ভ্ৰমণশীল সন্ন্যাস জীৱন) ত্যাগ কৰি স্থিৰভাৱে বসতি স্থাপন কৰিছে আৰু যাৰ বুদ্ধি আৰু ব্যক্তিগত শুচিতা আছে।
Sutra 5
स वार्त्ताकर्मप्रदिष्टायां भूमौ प्रभूतहिरण्यान्तेवासी कर्म कारयेत् ॥ कZ_०१.११.०५ ॥
বাৰ্ত্তা (উৎপাদনমূলক অৰ্থনৈতিক কাম)ৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট ভূমিত, প্ৰচুৰ ধন থকা নিজৰ অন্তেৱাসী/সহচৰক দিয়ে কাম কৰাব, আৰু সেই উদ্যোগকেই কাৰ্যসঞ্চালনৰ আধাৰ কৰিব।
Sutra 6
वाणिजको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो वैदेहकव्यञ्जनः ॥ कZ_०१.११.११ ॥
বণিক-চৰ এজন এনেকুৱা হ’ব লাগে যাৰ জীৱিকা ক্ষীণ, যি বুদ্ধিমান আৰু শুচি/শৃঙ্খলাবদ্ধ, আৰু বৈদেহক (ব্যৱসায়ী) ৰ বাহ্যিক লক্ষণ ধাৰণ কৰে।
Sutra 7
स वणिक्कर्मप्रदिष्टायां भूमौ इति समानं पूर्वेण ॥ कZ_०१.११.१२ ॥
তেওঁ বাণিজ্যিক কামৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত ভূমি/স্থানতহে কাম কৰিব লাগে; নহ’লে আগতে কোৱা কথাই প্ৰযোজ্য।
Sutra 8
मुण्डो जटिलो वा वृत्तिकामस्तापसव्यञ्जनः ॥ कZ_०१.११.१३ ॥
জীৱিকা বিচৰা ব্যক্তিয়ে মুণ্ডিত বা জটাধাৰী হৈ তাপসৰ বাহ্যচিহ্ন ধাৰণ কৰিব লাগে।
Sutra 9
स नगराभ्याशे प्रभूतमुण्डजटिलान्तेवासी शाकं यवमुष्टिं वा मासद्विमासान्तरं प्रकाशमश्नीयात् गूढमिष्टमाहारम् ॥ कZ_०१.११.१४ ॥
নগৰৰ ওচৰত বহু মুণ্ডিত আৰু জটাধাৰী অন্তেবাসীৰ সৈতে থাকি, তেওঁ এক বা দুমাহ অন্তৰে প্ৰকাশ্যে কেৱল শাক বা যৱৰ এক মুঠি খাব; আৰু গোপনে পছন্দৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব।
Sutra 10
वैदेहकान्तेवासिनश्चैनं समिद्धयोगैरर्चयेयुः ॥ कZ_०१.११.१५ ॥
আৰু বৈদেহক অন্তেবাসীসকলে সমিধা-যুক্ত আচাৰ-অনুষ্ঠানৰে তেওঁক সন্মান কৰিব।
Sutra 16
शिष्याश्चास्यावेदयेयुः असौ सिद्धः सामेधिकः इति ॥ कZ_०१.११.१६ ॥
আৰু তেওঁৰ ‘শিষ্য’ (শিষ্য সেজি থকা এজেণ্ট) এইদৰে জনাব: ‘এইজন সিদ্ধ—সাম আৰু মেধ (প্ৰলোভন/প্ৰেৰণা)ত নিপুণ।’
Sutra 17
समेधाशास्तिभिश्चाभिगतानामङ्गविद्यया शिष्यसंज्ञाभिश्च कर्माण्यभिजने अवसितान्यादिशेत् अल्पलाभमग्निदाहं चोरभयं दूष्यवधं तुष्टिदानं विदेशप्रवृत्तिज्ञानमिदमद्य श्वो वा भविष्यति इदं वा राजा करिष्यति इति ॥ कZ_०१.११.१७ ॥
গণিতসন্মত বুজোৱা-শাসনত প্ৰশিক্ষিত গুপ্তচৰসকলৰ জৰিয়তে আৰু ‘শিষ্য’ নামৰ আৱৰণ-পৰিচয় ধাৰণ কৰা আন লোকৰ জৰিয়তে, তেওঁ সন্মানীয় মহলত আগতেই নিৰ্ধাৰিত কাৰ্যসমূহ আদেশ দিব—অল্প লাভৰ খবৰ ৰটোৱা, অগ্নিদাহৰ ঘটনা, চোৰৰ ভয় সৃষ্টি, দুষিত/বিৰোধী ব্যক্তিৰ বধ, তুষ্টিদান, আৰু বিদেশী কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে গোপন সংবাদ—এই বুলি যে ‘ই আজিয়ে বা কাইলৈ ঘটিব’ অথবা ‘ই কাম ৰজাই কৰিব’।
Sutra 18
तदस्य गूढाः सत्त्रिणश्च सम्पादयेयुः ॥ कZ_०१.११.१८ ॥
সেই ব্যৱস্থাসমূহ তেওঁৰ গুপ্তচৰ আৰু সত্ত্ৰিণ (আৱৰণত ৰখা প্ৰতিষ্ঠানগত কৰ্মী) সম্পাদন কৰিব।
Sutra 19
सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिसम्पन्नानां राजभाग्यमनुव्याहरेत्मन्त्रिसम्योगं च ब्रूयात् ॥ कZ_०१.११.१९ ॥
যিসকল সাহস, প্ৰজ্ঞা আৰু বাক্শক্তিত সম্পন্ন, তেওঁলোকৰ আগত তেওঁ ৰাজঅনুগ্রহৰ কথা ক’ব আৰু মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে সংযোগ দিব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতিও দিব।
Sutra 20
मन्त्री चैषां वृत्तिकर्मभ्यां वियतेत ॥ कZ_०१.११.२० ॥
আৰু মন্ত্ৰীক তেওঁলোকৰ ভৰণ-পোষণ/ভাতা (বৃত্তি) আৰু তেওঁলোকৰ কাৰ্য (কৰ্ম) ৰ পৰা পৃথক কৰি ৰাখিব লাগে।
Sutra 21
ये च कारणादभिक्रुद्धास्तानर्थमानाभ्यां शमयेत् अकारणक्रुद्धांस्तूष्णीं दण्डेन राजद्विष्टकारिणश्च ॥ कZ_०१.११.२१ ॥
যিসকল কাৰণবশত ক্ৰুদ্ধ, তেওঁলোকক লাভ আৰু মান দি শান্ত কৰিব; যিসকল অকাৰণে ক্ৰুদ্ধ, তেওঁলোকক তু্ষ্ণীমভাৱে দণ্ডেৰে; আৰু যিসকল ৰজাৰ প্ৰতি দ্বেষমূলক কাম কৰে, তেওঁলোককো (তদ্ৰূপ)।
Sutra 22
जानीयुः शौचमित्येताः पञ्चसंस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ कZ_०१.११.२२च्द् ॥
তেওঁলোকে ‘শৌচ’ (শুদ্ধতা/সৎ আচৰণ) বুলি নিৰ্ণয় কৰিব; এইদৰে এই পাঁচটা সংস্থা ঘোষণা কৰা হৈছে।
Frequently Asked Questions
A cleaner, more reliable ministerial and civic order: misconduct is detected early, recruitment aligns talent with state needs, and public stability improves because threats are neutralized without disruptive open repression.
Chapter 1.11 itself emphasizes covert correction rather than explicit penalties; non-compliance is typically handled through exposure, removal from office, loss of patronage/pay, and—where later Arthaśāstra daṇḍa rules apply—punishment for treason, corruption, or aiding subversion.