Adhyaya 1
Book 1, Chapter 1 opens by asserting Kautilya’s editorial act: he compacts earlier treatises on acquisition (lābha) and protection (pālana) into a single operational śāstra. This is not mere prologue; it frames the Vijigīṣu’s state as a managed organism whose first requirement is executive reliability. Hence the immediate move is a table-of-contents that begins with vidyā (disciplines of knowledge), vṛddha (authoritative tradition), and indriyajaya (self-control), then proceeds to the manufacturing of state capacity: producing amātyas, appointing mantrin and purohita, and testing purity/impurity of officials through upadhās (probationary temptations). The same logic extends outward through gudha-puruṣa networks and dūta (envoys), integrating secrecy with diplomacy. The placement is deliberate: before revenues, forts, courts, or armies can be safely expanded, the king’s mind and the ministerial bloodstream must be purified and instrumented. Thus Vinayādhikārika serves as the ‘nervous system’ calibration of the Saptāṅga, enabling conquest without internal collapse.
Sutras
Sutra 1
लाभे पालने च यावन्त्यर्थशास्त्राणि पूर्वाचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहृत्यैकमिदमर्थशास्त्रं कृतम् ॥ कZ_०१.१.०१ ॥
লাভ আৰু পালন (ৰাজ্য লাভ আৰু ৰক্ষা) বিষয়ে পূৰ্বাচাৰ্যসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা যিমান অৰ্থশাস্ত্ৰ আছিল, সিহঁতক প্ৰায়ঃ সংকলন কৰি এই একেটি অৰ্থশাস্ত্ৰ ৰচনা কৰা হৈছে।
Sutra 2
तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः ॥ कZ_०१.१.०२ ॥
ইয়াৰ প্ৰকৰণ আৰু অধিকৰণসমূহৰ এই তালিকা (সমুদ্দেশ) দিয়া হ’ল।
Sutra 3
मन्त्राधिकारः दूतप्रणिधिः राजपुत्ररक्षणमपरुद्धवृत्तमपरुद्धे वृत्तिः राजप्रणिधिः निशान्तप्रणिधिः आत्मरक्षितकमिति विनयाधिकारिकं प्रथममधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.०३च् ॥
বিনয় (শৃঙ্খলা) বিভাগৰ প্ৰথম অধিকৰণত এই বিষয়সমূহ আছে: মন্ত্রাধিকার (পৰামৰ্শ-কাৰ্যৰ পৰিচালনা); দূতপ্ৰণিধি (দূত নিয়োগ/ব্যৱহাৰ); ৰাজপুত্ৰৰক্ষণ; অপৰুদ্ধবৃত্ত (নিরুদ্ধ ব্যক্তিৰ আচৰণ); অপৰুদ্ধে বৃত্তি (নিরুদ্ধৰ ভৰণ-পোষণ/জীৱিকা); ৰাজপ্ৰণিধি (ৰাজাৰ গোপন এজেণ্ট); নিশান্তপ্ৰণিধি (ৰাত্ৰিকালীন এজেণ্ট); আৰু আত্মৰক্ষিতক (ৰাজাৰ ব্যক্তিগত সুৰক্ষা-ব্যৱস্থা)।
Sutra 4
गृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः नागरिकप्रणिधिः इत्यध्यक्षप्रचारो द्वितीयमधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.०४f ॥
গৃহপতি-চৰ, কবি-চৰ, বৈদেহক/বৈশ্য (ব্যৱসায়ী শ্ৰেণী) চৰ, তাপস-চৰ আৰু ছদ্মবেশী চৰ—এয়া ৰাজ্যৰ সংবাদদাতা; লগতে নগৰাধ্যক্ষ (নাগৰিক)ৰ চৰ-জাল—ইয়েই অধ্যক্ষসকলৰ কাৰ্য-প্ৰচাৰৰ পৰিসৰ। ই দ্বিতীয় অধিকৰণ।
Sutra 5
सम्भूय समुत्थानम् विक्रीतक्रीतानुशयः दत्तस्य अनपाकर्म अस्वामिविक्रयः स्वस्वामिसम्बन्धः साहसम् वाक्पारुष्यम् दण्डपारुष्यम् द्यूतसमाह्वयम् प्रकीर्णकं इति धर्मस्थीयं तृतीयमधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.०५ब् ॥
‘যৌথ উদ্যোগ; বিক্ৰী বা ক্ৰয় কৰা বস্তু সম্পৰ্কীয় অনুশয়/বিবাদ (বাতিল/প্ৰত্যাহাৰ); দিয়া বস্তু ঘূৰাই নেদিয়া; অ-মালিকৰ দ্বাৰা বিক্ৰী; মালিকানা আৰু প্ৰভু–সেৱক সম্পৰ্কীয় বিবাদ; হিংসাত্মক কাৰ্য; বাক্-অপমান/গালিগালাজ; শাৰীৰিক আঘাত; জুৱা আৰু বাজি; আৰু বিবিধ বিষয়’—এইবোৰ ধৰ্মস্থীয় (দেওয়ানি-ন্যায়িক) বিভাগৰ তৃতীয় অধিকৰণ।
Sutra 6
कारुकरक्षणम् वैदेहकरक्षणमुपनिपातप्रतीकारः गूढाजीविनां रक्षा सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनं शङ्कारूपकर्माभिग्रहः कZ_०१.१.०६अ ॥
কাৰিগৰসকলৰ সুৰক্ষা; ব্যৱসায়ীসকলৰ সুৰক্ষা; আকস্মিক বিপৰ্যয়/আক্রমণৰ প্ৰতিকাৰ; গোপন কৰ্মীৰ সুৰক্ষা; পূৰ্বনির্ধাৰিত সংকেতৰ জৰিয়তে ছদ্মবেশীসকলক উন্মোচন; আৰু বিপদসূচক কৰ্মত লিপ্ত সন্দেহভাজনসকলক গ্ৰেপ্তাৰ।
Sutra 7
दाण्डकर्मिकं कोशाभिसंहरणम् भृत्यभरणीयमनुजीविवृत्तं समयाचारिकम् राज्यप्रतिसंधानमेकाइश्वर्यं इति योगवृत्तं पञ्चममधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.०७ ॥
দণ্ড-প্ৰশাসন; কোষাগাৰৰ সংগ্ৰহ আৰু সংহতি; ৰাজ্য-সেৱকৰ ভৰণপোষণ/বেতন; আশ্ৰিতসকলৰ জীৱিকা; প্ৰতিষ্ঠিত ৰীতি-নীতি আৰু প্ৰথাগত আইনৰ প্ৰয়োগ; ৰাজ্যৰ সংযুক্তি আৰু সংহতকৰণ; আৰু অবিভাজ্য সার্বভৌমত্বৰ নীতি—এইসমূহেই ‘যোগবৃত্ত’ নামৰ পঞ্চম অধিকৰণ।
Sutra 9
दण्डोपनायिवृत्तं संधिकर्म समाधिमोक्षः मध्यमचरितमुदासीनचरितं मण्डलचरितं इति षाड्गुण्यं सप्तममधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.०९ए ॥
দণ্ড আৰু উপনয় (সাম/সমাধান) সম্পৰ্কীয় আচৰণ, সন্ধি-কাৰ্য, সমাধি (বন্ধক/প্ৰতিজ্ঞা-ব্যৱস্থা) স্থাপন আৰু মোচন, মধ্যম ৰজাৰ আচৰণ, উদাসীন (নিৰপেক্ষ) ৰজাৰ আচৰণ, আৰু মণ্ডল (ৰাষ্ট্ৰচক্ৰ)ত আচৰণ—এইবোৰ মিলিয়েই ষাড্গুণ্য; ই সপ্তম অধিকৰণ।
Sutra 10
प्रकृतिव्यसनवर्गः राजराज्ययोर्व्यसनचिन्ता पुरुषव्यसनवर्गः स्तम्भवर्गः कोशसङ्गवर्गः मित्रव्यसनवर्गः इति व्यसनाधिकारिकमष्टममधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.१० ॥
ব্যসন (আপদা) বিষয়ক অংশত আছে: প্ৰকৃতি (ৰাজ্যৰ অংগ)সমূহক প্ৰভাৱিত কৰা আপদাৰ বিভাগ; ৰজা আৰু ৰাজ্য—উভয়ৰ আপদা সম্পৰ্কে অনুসন্ধান; ব্যক্তিজনিত আপদাৰ বিভাগ; দমন/উপদ্ৰৱৰ বিভাগ; ৰাজ্যৰ স্তম্ভ (আধাৰ) বিষয়ক বিভাগ; কোষ (ভঁৰাল/খজানা) আৰু তাৰ জটিলতা বিষয়ক বিভাগ; আৰু মিত্ৰ-সম্পৰ্কীয় আপদাৰ বিভাগ। এইদৰে ব্যসন-বিষয়ক অষ্টম অধিকৰণ।
Sutra 11
क्षयव्ययलाभविपरिमर्शः बाह्याभ्यन्तराश्चापदः दुष्यशत्रुसम्युक्ताः अर्थानर्थसंशययुक्ताः तासामुपायविकल्पजाः सिद्धयः इत्यभियास्यत्कर्म नवममधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.११ब् ॥
নৱম অধিকৰণ কৰণীয় কৰ্মৰ বিষয়—ক্ষয়, ব্যয় আৰু লাভৰ পৰ্যালোচনা; বাহ্য আৰু আভ্যন্তৰীণ আপদ; দুষ্ট/অসন্তুষ্ট উপাদান আৰু শত্রুসংযুক্ত আপদ; লাভ নে ক্ষতি—এই বিষয়ে সংশয়যুক্ত অৱস্থা; আৰু সেই আপদসমূহৰ বাবে উপায়ৰ বিকল্প বাছনি কৰাৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা সফল ফলাফল।
Sutra 13
भेदोपादानानि उपांशुदण्डाः इति संघवृत्तमेकादशमधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.१३ ॥
একাদশ অধিকৰণ ‘সংঘবৃত্ত’ (সংঘ/গণৰ প্ৰতি নীতি)—‘ভেদ (ফুট সৃষ্টি) আৰু উপাদান (নিজ পক্ষলৈ টানি অনা) এইবোৰ গোপন দণ্ড (উপাংশু-দণ্ড)।’
Sutra 14
दूतकर्म मन्त्रयुद्धं सेनामुख्यवधः मण्डलप्रोत्साहनं शस्त्राग्निरसप्रणिधयः वीवधासारप्रसारवधः योगातिसंधानम् दण्डातिसंधानमेकविजयः इत्याबलीयसं द्वादशमधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.१४ ॥
দ্বাদশ অধিকৰণ ‘আবলীযসম্’—দূতকর্ম; মন্ত্রযুদ্ধ (পৰামৰ্শ/কূটনীতিৰ দ্বাৰা সংঘৰ্ষ); শত্রু সেনামুখ্যৰ বধ; মণ্ডল (ৰাজ্যচক্ৰ)ক উৎসাহিত/উত্তেজিত কৰা; অস্ত্ৰ, অগ্নি আৰু বিষৰ প্ৰয়োগ; গোপন বধ আৰু বিনাশৰ বাবে গুপ্তচৰ/ভেদৰ প্ৰসাৰ; অসাধাৰণ কৌশল; অসাধাৰণ দণ্ড-উপায় (বলপ্ৰয়োগ); আৰু এক, নিৰ্ণায়ক বিজয়।
Sutra 15
उपजापः योगवामनमपसर्पप्रणिधिः पर्युपासनकर्म अवमर्दः लब्धप्रशमनं इति दुर्गलम्भोपायस्त्रयोदशमधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.१५ ॥
ত্রয়োদশ অধিকৰণ ‘দুৰ্গলম্ভোপায়’ (দুৰ্গ অধিগ্ৰহণৰ উপায়)—উপজাপ (ভেদ/অসন্তোষ বপন); যোগবামন (প্ৰতারণামূলক কৌশল); অপসৰ্প-প্ৰণিধি (পিছু হটা আৰু গোপনে এজেণ্ট নিয়োগ); পৰ্যুপাসনকৰ্ম (ঘেৰাও আৰু কাৰ্যচালনা উপায়); অৱমৰ্দ (আক্রমণ/চাপ); আৰু লব্ধপ্ৰশমন (অধিগ্ৰহণৰ পাছত শমন/স্থিতি স্থাপন)।
Sutra 16
परबलघातप्रयोगः प्रलम्भनं स्वबलोपघातप्रतीकारः इत्यौपनिषदिकं चतुर्दशमधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.१६ ॥
শত্ৰুবল ধ্বংস কৰিবলৈ উপায়ৰ প্ৰয়োগ, প্ৰলম্ভন (লোভ দেখুৱাই/ঠগি ফাঁদত পেলোৱা), আৰু নিজৰ বল ক্ষয়ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিকাৰ—এইবোৰেই ‘ঔপনিষদিক’ (গোপন পদ্ধতি) অংশৰ চতুৰ্দশ অধিকৰণ।
Sutra 17
तन्त्रयुक्तयः इति तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशमधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.१७ ॥
“তন্ত্ৰযুক্তিসমূহ (পদ্ধতিগত উপকৰণ)”—এইটো ‘তন্ত্ৰযুক্তি’ নামৰ পঞ্চদশ অধিকৰণ।
Sutra 18
शास्त्रसमुद्देशः पञ्चदशाधिकरणानि साशीतिप्रकरणशतं सपञ्चाशदध्यायशतं षट्श्लोकसहस्राणीति ॥ कZ_०१.१.१८ ॥
শাস্ত্ৰৰ এই সংক্ষিপ্তসাৰ এনেদৰে: পঞ্চদশ অধিকৰণ, (অতিৰিক্ত) আশিসহ একশ প্ৰকৰণ, দেড়শ অধ্যায়, আৰু ছয় হাজাৰ শ্লোক।
Sutra 19
कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्तग्रन्थविस्तरम् ॥ कZ_०१.१.१९च्द् ॥
কৌটিল্য ৰচিত এই শাস্ত্ৰ গ্ৰন্থবিস্তাৰ (অপ্ৰয়োজনীয় দীঘলতা)ৰ পৰা মুক্ত।
Sutra 27
स्कन्धावारनिवेशः स्कन्धावारप्रयाणम् बलव्यसनावस्कन्दकालरक्षणं कूटयुद्धविकल्पाः स्वसैन्योत्साहनं स्वबलान्यबलव्यायोगः युद्धभूमयः पत्त्यश्वरथहस्तिकर्माणि पक्षकक्षोरस्यानां बलाग्रतो व्यूहविभागः सारफल्गुबलविभागः पत्त्यश्वरथहस्तियुद्धानि दण्डभोगमण्डलासंहतव्यूहव्यूहनम् तस्य प्रतिव्यूहस्थापनं इति सांग्रामिकं दशममधिकरणम् ॥ कZ_०१.१.१२ ॥
দশম অধিকৰণ ‘সাংগ্ৰামিক’ (যুদ্ধবিজ্ঞান)—স্কন্ধাৱাৰ (সৈনিক শিবিৰ) স্থাপন আৰু শিবিৰৰ পৰা যাত্ৰা; সেনাৰ দুৰ্বলতা/বিপদকালৰ ৰক্ষা আৰু আকস্মিক ধাৱাৰ পৰা সুৰক্ষা; কূট/অনিয়মিত যুদ্ধৰ বিকল্প; নিজ সৈন্যক উৎসাহিত কৰা; নিজ বল আৰু শত্রুবলৰ তুলনামূলক মূল্যায়ন; যুদ্ধভূমিৰ প্ৰকাৰ; পদাতিক, অশ্ব, ৰথ আৰু হস্তিদলৰ কৰ্ম; অগ্ৰভাগত ব্যূহক পাখ, পাৰ্শ্ব আৰু মধ্যভাগত বিভাজন; সাৰ (মুখ্য) আৰু ফল্গু (সহায়ক) বলৰ বিভাজন; এই দলেৰে যুদ্ধ পৰিচালনা; দণ্ড, ভোগ, মণ্ডল, সংহত আদি সংযুক্ত ব্যূহৰ বিন্যাস; আৰু সিহঁতৰ প্ৰতিব্যূহ স্থাপন।
Frequently Asked Questions
A stable conquest-capable state: disciplined leadership, vetted ministers, and continuous intelligence prevent corruption, factional capture, and strategic surprise—thereby securing both prosperity (yoga) and protection (kṣema).
This chapter does not prescribe a specific daṇḍa; it establishes preventive mechanisms (upadhā tests, surveillance, and controlled appointments) that enable later, explicit punishments in judicial/administrative sections for disloyalty, fraud, and dereliction.