Sutra 48
Devanagari script
अदक्षिणामुखं पृष्ठतःसूर्यमनुलोमवातमनीकं स्वभूमौ व्यूहेत ॥ कZ_१०.३.४८ ॥
Transliteration
adakṣiṇāmukhaṃ pṛṣṭhataḥ sūryam anulomavātam anīkaṃ svabhūmau vyūheta
Translation
নিজ ভূমিত সেনাবিন্যাস এনেদৰে কৰিব—দক্ষিণমুখী নহয়, সূৰ্য পিঠিৰ ফালে থাকে, আৰু বতাহ অনুকূল (পিঠিৰ ফালৰ পৰা) থাকে।
Word by Word
अदक्षिणामुखम्(an array) not facing south; with its front not to the south
अदक्षिणामुखम्:
TypeAdjective
Rootमुख
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम् (अनीकम् इति विशेष्यस्य)
पृष्ठतःfrom behind; at the rear/back
पृष्ठतः:
TypeIndeclinable (Avyaya)
Rootपृष्ठ
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्ययम्; अर्थे ‘पश्चात्/पृष्ठे’
सूर्यम्the sun
सूर्यम्:
TypeNoun
Rootसूर्य
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; (पृष्ठतः इत्यस्य सह)
अनुलोमवातम्with the wind favorable/at one’s back (i.e., in the same direction)
अनुलोमवातम्:
TypeAdjective
Rootवात
Formपुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; विशेषणम् (अनीकम् इति विशेष्यस्य); अनुलोमः = अनुकूलः/अनुगतः, वातः = वायुः
अनीकम्the army/force (battle-array)
अनीकम्:
TypeNoun
Rootअनीक
Formनपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; कर्म (व्यूहेत इत्यस्य)
स्वभूमौon one’s own ground/territory
स्वभूमौ:
TypeNoun
Rootभूमि
Formस्त्रीलिङ्ग, एकवचन, सप्तमी; अधिकरणम् (व्यूहेत)
व्यूहेतshould array/should deploy (in formation)
व्यूहेत:
TypeVerb
Rootव्यूह्
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन; लोट्-भावार्थः ‘व्यूहं कुर्यात्’
Entities Mentioned
S
sūryaV
vātaA
anīkaFAQs
It standardizes pre-battle checks (sun/wind/orientation) so commanders systematically seek small environmental advantages that aggregate into battlefield effectiveness.