Adhyaya 26
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting the realm into auditable administrative circuits: extraction, protection, and punishment are made predictable. Chapter 26 frames wild produce (fish, birds, game) as a state-managed resource, not an anarchic commons. The king’s authority is expressed through superintendents who (i) penalize unauthorized killing and capture, (ii) levy shares from lawful takings, (iii) reserve sanctuary-forests (abhayavana) to preserve auspicious/valuable species, and (iv) police markets to prevent sale of spoiled, mutilated, or fraudulently weighed meat. This is Kośa-building without inviting popular resentment: the state takes a defined fraction (ṣaḍbhāga/daśabhāga/śulka) when violence is ‘licensed’ and punishes when it is predatory or deceptive. The placement in the larger power structure is clear: stable revenue and credible enforcement sustain the army and diplomacy, while the janapada’s ecological order and ritual-ethical sensibilities are protected to prevent disorder and loss of legitimacy.
Sutras
Sutra 1
मध्यमम् ॥ कZ_०२.२६.०१ ॥
মধ্যম।
Sutra 2
अप्रवृत्तवधानां मत्स्यपक्षिणां बन्धवधहिंसायां पादोनसप्तविंशतिपणमत्ययं कुर्यात्मृगपशूनां द्विगुणम् ॥ कZ_०२.२६.०२ ॥
যিসকল মাছ আৰু পক্ষীৰ বধ অনুমোদিত নহয়, সিহঁতক ধৰা, মৰা বা আঘাত কৰা বাবে তেওঁ ছাব্বিশ সৱা পণ জৰিমনা আৰোপ কৰিব; মৃগ আৰু পশুৰ ক্ষেত্ৰত তাৰ দ্বিগুণ।
Sutra 3
प्रवृत्तहिंसानामपरिगृहीतानां षड्भागं गृह्णीयात्मत्स्यपक्षिणां दशभागं वाधिकं मृगपशूनां शुल्कं वाधिकम् ॥ कZ_०२.२६.०३ ॥
যিসকল প্ৰাণীৰ ক্ষেত্ৰত হিংসা অনুমোদিত আৰু যিবোৰ কোনোবাই অধিকাৰ কৰা নাই, সিহঁতৰ পৰা তেওঁ এক-ষষ্ঠাংশ ল’ব; মাছ আৰু পক্ষীৰ ক্ষেত্ৰত এক-দশমাংশ; মৃগ আৰু পশুৰ ওপৰত অতিৰিক্ত শুল্ক।
Sutra 4
पक्षिमृगाणां जीवत् षड्भागमभयवनेषु प्रमुञ्चेत् ॥ कZ_०२.२६.०४ ॥
ধৰা পৰা পখী আৰু বনৰীয়া জন্তুৰ এক-ষষ্ঠাংশ জীৱিত অৱস্থাত অভয়বনত (অভয়াৰণ্যত) মুকলি কৰি দিব লাগে।
Sutra 5
सामुद्रहस्त्यश्वपुरुषवृषगर्दभाकृतयो मत्स्याः सारसा नादेयास्तटाककुल्योद्भवा वा क्रौञ्चोत्क्रोशकदात्यूहहंसचक्रवाकजीवञ्जीवकभृङ्गराजचकोरमत्तकोकिलमयूरशुकमदनशारिका विहारपक्षिणो मङ्गल्याश्चान्येऽपि प्राणिनः पक्षिमृगा हिंसाबाधेभ्यो रक्ष्याः ॥ कZ_०२.२६.०५ ॥
সাগৰীয় মাছ (হাতী, ঘোঁৰা, মানুহ, ষাঁড় বা গাধাৰ আকৃতিৰো), সাৰস, নদীৰ মাছ, আৰু পুখুৰী আৰু খাল/কুল্যাৰ পৰা উৎপন্ন মাছ; লগতে ক্ৰৌঞ্চ, উৎক্ৰোশক, দাত্যূহ, হাঁহ, চক্ৰৱাক, জীৱঞ্জীৱ, ভৃংগৰাজ, চকোৰ, মত্ত-কোকিল, ময়ূৰ, শুক, মদন, শাৰিকা আদি—বিহাৰ/বিনোদনৰ পখী, মঙ্গলজনক জীৱ, আৰু পখী আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ অন্তৰ্গত অন্য প্ৰাণী—ইহঁতক আঘাত আৰু হয়ৰানিৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব লাগে।
Sutra 6
रक्षातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.२६.०६ ॥
সুৰক্ষা-নিয়ম উলংঘন কৰিলে ‘পূৰ্ব’ (সৰ্বনিম্ন স্তৰৰ) সাহস-দণ্ড প্ৰযোজ্য হ’ব।
Sutra 7
मृगपशूनामनस्थिमांसं सद्योहतं विक्रीणीरन् ॥ कZ_०२.२६.०७ ॥
তেওঁলোকে বন্যপ্ৰাণীৰ কেৱল হাড়বিহীন মাংস, সেয়াও সদ্য বধ কৰা, বিক্ৰী কৰিব পাৰিব।
Sutra 8
अस्थिमतः प्रतिपातं दद्युः ॥ कZ_०२.२६.०८ ॥
হাড়সহ মাংস বিক্ৰী কৰিলে তেওঁলোকে প্ৰতিপাত (ক্ষতিপূৰণ/ছাড়) দিব।
Sutra 9
तुलाहीने हीनाष्टगुणम् ॥ कZ_०२.२६.०९ ॥
তোলত ঘাটতি থাকিলে দণ্ড ঘাটতিৰ আঠগুণ হ’ব।
Sutra 10
वत्सो वृषो धेनुश्चैषामवध्याः ॥ कZ_०२.२६.१० ॥
ইয়াৰ ভিতৰত বাছুৰ, ষাঁড় আৰু দুধ দিয়া গাই হত্যা কৰিব নালাগে।
Sutra 11
घ्नतः पञ्चाशत्को दण्डः क्लिष्टघातं घातयतश्च ॥ कZ_०२.२६.११ ॥
সিহঁতক হত্যা কৰিলে পঞ্চাশ পণ দণ্ড; আৰু তেনেদৰে কষ্টদায়ক/পঙ্গু কৰা আঘাত কৰোৱালেও একেই।
Sutra 12
परिशूनमशिरःपादास्थि विगन्धं स्वयं मृतं च न विक्रीणीरन् ॥ कZ_०२.२६.१२ ॥
তেওঁলোকে কৃশ/দোষযুক্ত, বা মূৰ/ভৰি/হাড় নথকা, বা দুৰ্গন্ধযুক্ত, বা নিজে মৰা জন্তুৰ মাংস বিক্ৰী নকৰিব।
Sutra 13
अन्यथा द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.२६.१३ ॥
নচেৎ (উল্লংঘন কৰিলে) বাৰ পণ দণ্ড।
Sutra 14
अन्यत्र गुप्तिस्थानेभ्यो वधबन्धमवाप्नुयुः ॥ कZ_०२.२६.१४च्द् ॥
সুৰক্ষিত হেফাজত-স্থানসমূহৰ বাহিৰে অন্য ঠাইত পোৱা গ’লে তেওঁলোকে মৃত্যুদণ্ড বা কাৰাদণ্ড ভোগ কৰিব।
Frequently Asked Questions
Predictable revenue without ecological depletion; reduced cruelty and disorder from unregulated hunting; protection of auspicious/valuable species; higher public trust via clean markets and honest weights, stabilizing the janapada and sustaining the kośa.
For unauthorized capture/killing: fines such as pādonasaptaviṃśati-paṇa atyaya for fish/birds and double for game/animals; for protected-species violations: the prior sāhasadaṇḍa; for slaughter of calf, bull, cow (avadhya): 50 paṇas; for selling prohibited meat (mutilated, head/feet/bone-removed, foul-smelling, self-dead carcass): 12 paṇas; for underweight sale: deficiency punished eightfold (hīnāṣṭaguṇa).