Adhyaya 21
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting administrative detail into predictable extraction and control. Chapter 2.21 treats customs not merely as taxation but as a gate-institution: a spatially fixed checkpoint near the mahādvāra, publicly marked by a dhvaja, where identity, origin, cargo, valuation, and official sealing (mudrā) are recorded. This creates legible commerce, reduces evasion, and turns disputes (competitive bidding, false under/over-valuation) into state revenue or enforceable penalties. The chapter’s pragmatism is Kautilyan: merchants are not moralized; they are governed through documentation, inspection, and danda. The kośa is strengthened by preventing leakage (atyaya), punishing counterfeit administrative signals (kūṭa-mudrā), and criminalizing collusive concealment by the very adhyakṣa meant to guard the gate. By anchoring enforcement at the entry-point, the state secures both fiscal inflow and sovereign visibility—preconditions for sustaining army, fortification, and diplomacy.
Sutras
Sutra 1
शुल्काध्यक्षः शुल्कशालां ध्वजं च प्रान्मुखमुदन्मुखं वा महाद्वाराभ्याशे निवेशयेत् ॥ कZ_०२.२१.०१ ॥
শুল্কাধ্যক্ষই মুখ্য দুৱাৰৰ ওচৰত, পূৰ্বমুখী বা উত্তৰমুখী কৰি, শুল্কশালা আৰু ধ্বজ (সংকেত) স্থাপন কৰিব লাগে।
Sutra 2
शुल्कादायिनश्चत्वारः पञ्च वा सार्थोपयातान्वणिजो लिखेयुः के कुतस्त्याः कियत्पण्याः क्व चाभिज्ञानं मुद्रा वा कृता इति ॥ कZ_०२.२१.०२ ॥
চাৰি বা পাঁচজন শুল্ক-আদায়কাৰীয়ে কাফেলাৰ সৈতে অহা বণিকসকলৰ বিষয়ে লিখি ৰাখিব—তেওঁলোক কোন, ক’ৰ পৰা আহিছে, তেওঁলোকৰ পণ্যৰ পৰিমাণ কিমান, আৰু পৰিচয়চিহ্ন বা চৰকাৰী মুদ্ৰা ক’ত দিয়া হৈছে।
Sutra 3
अमुद्राणामत्ययो देयद्विगुणः ॥ कZ_०२.२१.०३ ॥
আধিকাৰিক মোহৰ নথকা সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত অপৰাধৰ দণ্ড দেৱা ৰাশিৰ দ্বিগুণ হ’ব।
Sutra 4
कूटमुद्राणां शुल्काष्टगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.२१.०४ ॥
নকল মোহৰৰ ক্ষেত্ৰত জৰিমনা শুল্কৰ আঠগুণ হ’ব।
Sutra 5
भिन्नमुद्राणामत्ययो घटिकास्थाने स्थानम् ॥ कZ_०२.२१.०५ ॥
ছেডাছেডি/ভঙা মোহৰৰ ক্ষেত্ৰত বিষয়টো ঘটিকা-স্থানত (নিৰ্ধাৰিত পৰীক্ষা-চৌকীত) গ্ৰহণ কৰা হ’ব।
Sutra 6
राजमुद्रापरिवर्तने नामकृते वा सपादपणिकं वहनं दापयेत् ॥ कZ_०२.२१.०६ ॥
ৰাজমোহৰ সলনি কৰা বা নাম/এণ্ট্ৰী জাল কৰা ক্ষেত্ৰত তাৰ পৰা সৱা পণ (1¼ পণ) বহন/হেণ্ডলিং মাচুল আদায় কৰিব।
Sutra 7
ध्वजमूलोपस्थितस्य प्रमाणमर्घं च वैदेहिकाः पण्यस्य ब्रूयुः एतत्प्रमाणेनार्घेण पण्यमिदं कः क्रेता इति ॥ कZ_०२.२१.०७ ॥
ধ্বজৰ তলত আনি প্ৰদৰ্শিত সামগ্ৰীৰ মানক পৰিমাণ আৰু নিৰ্ধাৰিত মূল্য বৈদেহিকসকলে ঘোষণা কৰিব—‘এই সামগ্ৰী এই পৰিমাণৰ আৰু এই দৰৰ; কোনে কিনিব?’
Sutra 8
त्रिरुद्धोषितमर्थिभ्यो दद्यात् ॥ कZ_०२.२१.०८ ॥
তিনিবাৰ ৰখাই (প্ৰস্তাৱত) থোৱাৰ পাছত, ইয়াক দাবিদাৰ/ক্ৰেতাসকলক দিব লাগে।
Sutra 9
क्रेतृसंघर्षे मूल्यवृद्धिः सशुल्का कोशं गच्छेत् ॥ कZ_०२.२१.०९ ॥
ক্ৰেতাসকলৰ প্ৰতিযোগিতাত মূল্যবৃদ্ধি হ’লে, সেই বৃদ্ধি—শুল্কসহ—কোষাগাৰলৈ যাব।
Sutra 10
शुल्कभयात्पण्यप्रमाण मूल्यं वा हीनं ब्रुवतस्तदतिरिक्तं राजा हरेत् ॥ कZ_०२.२१.१० ॥
শুল্কৰ ভয়ত কোনোবাই পণ্যৰ পৰিমাণ বা মূল্য কমকৈ ক’লে, তাত থকা অতিরিক্ত (অঘোষিত) অংশ ৰজাই জব্দ কৰিব।
Sutra 11
शुल्कमष्टगुणं वा दद्यात् ॥ कZ_०२.२१.११ ॥
নচেৎ তেওঁ শুল্কৰ আঠগুণ দিব।
Sutra 12
तदेव निविष्टपण्यस्य भाण्डस्य हीनप्रतिवर्णकेनार्घापकर्षणे सारभाण्डस्य फल्गुभाण्डेन प्रतिच्छादने च कुर्यात् ॥ कZ_०२.२१.१२ ॥
পণ্য নথিভুক্ত/নিবন্ধিত হোৱাৰ পিছতো একেই (দণ্ড) প্ৰযোজ্য হ’ব—নিম্নমানৰ নমুনা/ৰং-মিল দেখুৱাই নিৰ্ধাৰিত মূল্য কমালে, বা উৎকৃষ্ট মানৰ সামগ্ৰী নিম্নমানৰ সামগ্ৰীৰে ঢাকি লুকুৱালে।
Sutra 13
प्रतिक्रेतृभयाद्वा पण्यमूल्यादुपरि मूल्यं वर्धयतो मूल्यवृद्धिं राजा हरेत्द्विगुणं वा शुल्कं कुर्यात् ॥ कZ_०२.२१.१३ ॥
যদি কোনোবাই পৰৱৰ্তী ক্ৰেতাৰ ভয়ত (বা চাহিদাৰ সুযোগ লৈ) পণ্যৰ উচিত মূল্যতকৈ ওপৰত দাম বঢ়ায়, তেন্তে ৰজাই সেই অতিৰিক্ত মূল্যবৃদ্ধি জব্দ কৰিব, অথবা দ্বিগুণ শুল্ক আৰোপ কৰিব।
Sutra 14
तदेवाष्टगुणमध्यक्षस्यच्छादयतः ॥ कZ_०२.२१.१४ ॥
যদি কোনো বিষয়া/অধ্যক্ষই এই অপৰাধ ঢাকি ৰাখে, তেন্তে একেই দণ্ড অষ্টগুণ হ’ব।
Sutra 15
तस्माद्विक्रयः पण्यानां धृतो मितो गणितो वा कार्यः तर्कः फल्गुभाण्डानामानुग्राहिकाणां च ॥ कZ_०२.२१.१५ ॥
সেয়ে, পণ্যৰ বিক্ৰী ওজন কৰি, মেপি বা গণি তবেই কৰিব লাগে; আৰু নিম্নমানৰ/ফাঁপা পণ্য আৰু বিক্ৰীত সহায় কৰা লোকসকলৰো পৰীক্ষা কৰিব লাগে।
Sutra 16
ध्वजमूलमतिक्रान्तानां चाकृतशुल्कानां शुल्कादष्टगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.२१.१६ ॥
শুল্ক নিদিয়াকৈ শুল্ক-ধ্বজ চৌকি (চেকপ’ষ্ট) অতিক্ৰম কৰা লোকৰ দণ্ড শুল্কৰ অষ্টগুণ হ’ব।
Sutra 17
पथिकोत्पथिकास्तद्विद्युः ॥ कZ_०२.२१.१७ ॥
পথত যোৱা আৰু পথৰ বাহিৰে যোৱা—দুয়ো ধৰণৰ যাত্ৰী—সেই কথা জানিব।
Sutra 18
वैवाहिकमन्वायनमौपायिकं यज्ञकृत्यप्रसवनैमित्तिकं देवेज्याचौलोपनयनगोदानव्रतदीक्षादिषु क्रियाविशेषेषु भाण्डमुच्छुल्कं गच्छेत् ॥ कZ_०२.२१.१८ ॥
বিবাহ, শ্ৰাদ্ধ/পিতৃকৰ্ম, উপহাৰ, যজ্ঞকৃত্য, প্ৰসৱ-সম্পৰ্কীয় নৈমিত্তিক আচাৰ, দেৱপূজা, চূড়াকৰ্ম, উপনয়ন, গোদান, ব্ৰত-দীক্ষা আদি আৰু এনেধৰণৰ অন্য বিশেষ ক্ৰিয়াৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত সামগ্ৰী শুল্কবিহীনভাৱে যাবলৈ দিয়া হ’ব।
Sutra 19
अन्यथावादिनः स्तेयदण्डः ॥ कZ_०२.२१.१९ ॥
মিছা বক্তব্য/ভুল ঘোষণা কৰা লোকক চুৰিৰ দণ্ড দিয়া হ’ব।
Sutra 20
कृतशुल्केनाकृतशुल्कं निर्वाहयतो द्वितीयमेकमुद्रया भित्त्वा पण्यपुटमपहरतो वैदेहकस्य तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०२.२१.२० ॥
শুল্ক দিয়া পণ্যৰ আড়ত শুল্ক নেদিয়া পণ্য উলিয়াই দিয়া, বা একেটা মুদ্ৰা/চিহ্নে দ্বিতীয় পেকেট ভাঙি দিয়া, বা পণ্যৰ গাঁঠ/পেকেট চুৰি কৰা বৈদেহক (শুল্ক/বজাৰ বিষয়া)ক—সেই অনুসাৰে আৰু তেতিয়াই (অপৰাধ/মূল্য অনুসৰি) দণ্ড দিয়া হ’ব।
Sutra 21
शुल्कस्थानाद्गोमयपलालं प्रमाणं कृत्वापहरत उत्तमः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.२१.२१ ॥
শুল্কস্থানত যি গোবৰ আৰু খেৰ/পালালৰে ‘প্ৰমাণ মাপ’ সাজি (প্ৰতারণা কৰি) অপহৰণ/ঠগাই কৰে, তাৰ ওপৰত সৰ্বোচ্চ সাহস-দণ্ড (কঠোৰতম জৰিমনা) আৰোপ কৰা হ’ব।
Sutra 22
शस्त्रवर्मकवचलोहरथरत्नधान्यपशूनामन्यतममनिर्वाह्यं निर्वाहयतो यथावघुषितो दण्डः पण्यनाशश्च ॥ कZ_०२.२१.२२ ॥
অনুমতি নোহোৱাকৈ কোনোবাই অস্ত্ৰ, বর্ম/কবচ, লোহা, ৰথ, ৰত্ন, ধান্য বা পশুৰ মাজৰ যিকোনো এটা পৰিবহণ কৰিলে, ঘোষিত অনুসাৰে দণ্ড হ’ব আৰু পণ্য জব্দ/নষ্ট (অৰ্থাৎ পণ্যনাশ) হ’ব।
Sutra 23
तेषामन्यतमस्यानयने बहिरेवोच्छुल्को विक्रयः ॥ कZ_०२.२१.२३ ॥
সেই (নিয়ন্ত্ৰিত বস্তুসমূহ)ৰ কোনো এটা আনিলে, তাৰ বিক্ৰী কেৱল সীমান্ত/চৌকিৰ বাহিৰতে হ’ব আৰু সেয়া শুল্কমুক্ত হ’ব।
Sutra 24
अन्तपालः सपादपणिकां वर्तनीं गृह्णीयात्पण्यवहनस्य पणिकामेकखुरस्य पशूनामर्धपणिकां क्षुद्रपशूनां पादिकामंसभारस्य माषिकाम् ॥ कZ_०२.२१.२४ ॥
সীমান্ত-অধিকাৰী (অন্তপাল) যাতায়াত-শুল্ক (ৱৰ্তনী) আদায় কৰিব: গাড়ী/বাহনৰ বাবে সৱা পণ; পণ্য বহন কৰা পশু/বাহকৰ বাবে এক পণ; এক-খুৰীয়া পশুৰ বাবে অর্ধ পণ; সৰু পশুৰ বাবে চতুৰ্থাংশ পণ; আৰু কাঁধৰ বোজাৰ বাবে এক মাষ।
Sutra 25
नष्टापहृतं च प्रतिविदध्यात् ॥ कZ_०२.२१.२५ ॥
হেৰোৱা বা চুৰি/লুণ্ঠিত সম্পত্তিও সি উদ্ধাৰ কৰি (অধিকাৰীক) ঘূৰাই দিব।
Sutra 26
वैदेश्यं सार्थं कृतसारफल्गुभाण्डविचयनमभिज्ञानं मुद्रां च दत्त्वा प्रेषयेदध्यक्षस्य ॥ कZ_०२.२१.२६ ॥
বিদেশী কাফেলাক ‘উচ্চ-মূল্য’ আৰু ‘নিম্ন-মূল্য’ পণ্যত বাছনি কৰি, পৰিচয়-চিহ্ন আৰু সীল-মোহৰ (মুদ্রা) দি অধীক্ষকৰ ওচৰলৈ পঠিয়াব।
Sutra 27
वैदेहकव्यञ्जनो वा सार्थप्रमाणं राज्ञः प्रेषयेत् ॥ कZ_०२.२१.२७ ॥
অথবা বিদেশীৰ দূত/প্ৰতিনিধিয়ে কাফেলাৰ প্ৰমাণপত্ৰ/বিৱৰণ ৰজালৈ পঠিয়াব।
Sutra 28
तेन प्रदेशेन राजा शुल्काध्यक्षस्य सार्थप्रमाणमुपदिशेत्सर्वज्ञख्यापनार्थम् ॥ कZ_०२.२१.२८ ॥
সেই একে মাধ্যমেদি ৰজাই শুল্কাধ্যক্ষক সাৰ্থ/কাৰভানৰ বিৱৰণ জনাব, যাতে ৰজা সকলো জানে বুলি প্ৰকাশ পায়।
Sutra 29
ततः सार्थमध्यक्षोऽभिगम्य ब्रूयात् इदममुष्यामुष्य च सारभाण्डं फल्गुभाण्डं च न निहूहितव्यमेष राज्ञः प्रभावः इति ॥ कZ_०२.२१.२९ ॥
তাৰ পিছত সাৰ্থাধ্যক্ষ সাৰ্থৰ ওচৰলৈ গৈ ক’ব: ‘এইবোৰ অমুক-অমুকৰ মুখ্য সামগ্ৰী আৰু এইবোৰ গৌণ সামগ্ৰী; এইবোৰ লুকুৱাব নালাগে। এইটো ৰজাৰ প্ৰভাৱ।’
Sutra 30
निहूहतः फल्गुभाण्डं शुल्काष्टगुणो दण्डः सारभाण्डं सर्वापहारः ॥ कZ_०२.२१.३० ॥
গৌণ সামগ্ৰী লুকুৱালে শুল্কৰ আঠ গুণ দণ্ড; মুখ্য সামগ্ৰী লুকুৱালে সম্পূৰ্ণ জব্দ।
Sutra 31
महोपकारमुच्छुल्कं कुर्याद्बीजं च दुर्लभम् ॥ कZ_०२.२१.३१च्द् ॥
যি সামগ্ৰী/সেৱাই বৃহৎ জনহিত সাধন কৰে তাক শুল্কমুক্ত কৰিব; আৰু যি বীজ দুৰ্লভ, তাক বিশেষভাৱে সুৰক্ষিত/অগ্ৰাধিকাৰ দি পৰিচালনা কৰিব।
Frequently Asked Questions
Predictable customs procedures reduce arbitrary exactions and fraud, stabilize market valuation through official appraisal, and secure steady kośa inflow—funding protection, infrastructure, and crisis capacity while keeping trade channels trustworthy.
Key penalties include: for goods without seal/mark (amudrā) a charge of double the due (deya-dviguṇa); for forged seals (kūṭa-mudrā) a fine of eight times the duty (śulkāṣṭaguṇa); for broken seals (bhinna-mudrā) punitive detention/holding in a time-place of custody; for changing the royal seal or falsifying names, payment of a specified carriage/transport fee (sapādapaṇika vahana); for under-declaring quantity/value or disguising quality, confiscation of the excess and/or fines up to eightfold; if the superintendent covers up, the same eightfold penalty applies.