Arthashastra — Adhyakshaprachara, Sutra 19
Devanagari script
कृतभाण्डव्यवहारमेकमुखमत्ययं चान्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१२.१९ ॥
Transliteration
kṛtabhāṇḍavyavahāramekamukhamatyayaṃ cānyatra kartṛkretṛvikretṛṛṇāṃ sthāpayet
Translation
সমাপ্ত সামগ্ৰীৰ লেনদেন এটা অনুমোদিত একমাত্ৰ মাধ্যমেদি নথিভুক্ত কৰিব লাগে, আৰু খেলাপ/বকেয়া পৃথককৈ নথিভুক্ত কৰি—নিৰ্মাতা, ক্ৰেতা, বিক্ৰেতা আৰু ঋণীৰ মাজত দায়বদ্ধতা নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে।
Word by Word
कृतdone, effected, completed
कृत:
TypeParticiple (Verbal adjective)
Rootकृ
Formकृ-धातु; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे एकवचनम्; (भाण्डव्यवहारम् इति पदस्य विशेषणम्)
भाण्डव्यवहारम्transaction/dealing in goods
भाण्डव्यवहारम्:
TypeNoun
Rootव्यवहृ (वि+अव+हृ)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचनम्; भाण्डस्य व्यवहारः = भाण्डव्यवहारः
एकमुखम्one-sided; having a single party/face
एकमुखम्:
TypeAdjective (used substantively/qualifying)
Rootमुख
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचनम्; एकं मुखं यस्य (एकमुख) — (व्यवहारम् इति पदस्य विशेषणम्)
अत्ययम्default; lapse; transgression
अत्ययम्:
TypeNoun
Rootइ (अति+इ) / √इ (गत्यर्थ)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचनम्
चand
च:
TypeParticle
Rootच
Formसमुच्चयार्थक अव्यय
अन्यत्रelsewhere; otherwise; in other cases
अन्यत्र:
TypeIndeclinable (Adverb)
Rootअन्यत्र
Formदेश/विषय-निर्देशक अव्यय; ‘अन्यत्र’ = अन्यस्मिन् प्रसङ्गे/स्थान/विषये
कर्तृdoer; agent; responsible actor
कर्तृ:
TypeAgent noun
Rootकृ
Formकर्तृ-शब्द; पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचनम् (समास/समुच्चय-रूपेण: कर्तृ-क्रेतृ-विक्रेतृ-ऋणाम् इत्यत्र)
क्रेतृbuyer
क्रेतृ:
TypeAgent noun
Rootक्री
Formक्रेतृ-शब्द; पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचनम् (समुच्चय-रूपेण)
विक्रेतृseller
विक्रेतृ:
TypeAgent noun
Rootक्री (वि+क्री)
Formविक्रेतृ-शब्द; पुंलिङ्ग; षष्ठी बहुवचनम् (समुच्चय-रूपेण)
ऋणाम्of debts; of liabilities
ऋणाम्:
TypeNoun
Rootऋण
Formनपुंसकलिङ्ग (ऋण-शब्द); षष्ठी बहुवचनम्
स्थापयेत्should establish/record/register
स्थापयेत्:
TypeVerb
Rootस्था (प्र+स्था / causative स्थापय-)
Formणिजन्त (causative) ‘स्थापयति’; विधिलिङ् (optative); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचनम्
Entities Mentioned
P
ProducersB
BuyersS
SellersD
DebtorsS
State registry/officeFAQs
Centralized control: fewer leakages, easier audits, and consistent pricing/tax assessment through one authorized point.
To prevent blame-shifting and to fix enforceable responsibility across the supply and credit chain.