Previous Verse
Next Verse

Shloka 43

सूर्यरथ-कालचक्र-आयनविभागः, संध्योपासनम्, देवयान-पितृयानम्, विष्णुपद-गङ्गावतरणम्

एकप्रमाणम् एवैष मार्गं याति दिवाकरः अहोरात्रेण यो भुङ्क्ते समस्ता राशयो द्विज

ekapramāṇam evaiṣa mārgaṃ yāti divākaraḥ ahorātreṇa yo bhuṅkte samastā rāśayo dvija

الشمسُ حاملةُ النهار تسير في طريق واحد ذي مقدارٍ معلوم. أيها الثنائيّ الميلاد، في يومٍ وليلةٍ واحدة تجتاز—كأنها «تلتهم»—جميع بروج الفلك على الترتيب.

एकप्रमाणम्a uniform measure (of length)
एकप्रमाणम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक) + प्रमाण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; तत्पुरुष-समास (एकस्य प्रमाणम्/एकप्रमाणः)
एवindeed/only
एव:
Sambandha (Discourse particle/निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formनिपात (particle; only/indeed)
एषःthis (one)
एषः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
मार्गम्path
मार्गम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमार्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
यातिgoes/traverses
याति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootया (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद
दिवाकरःthe Sun (day-maker)
दिवाकरः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिवाकर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अहोरात्रेणby a day-and-night (in one nychthemeron)
अहोरात्रेण:
Karana (Instrument/Means/करण)
TypeNoun
Rootअहोरात्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन; द्वन्द्व-समास (अहः + रात्रिः)
यःwho
यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक
भुङ्क्तेenjoys/consumes (passes through)
भुङ्क्ते:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootभुज् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन, आत्मनेपद
समस्ताःall/entire
समस्ताः:
Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसमस्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘राशयः’ इति विशेषणम्
राशयःzodiacal signs/constellations
राशयः:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootराशि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
द्विजO twice-born (brahmin)
द्विज:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

S
Surya (Divakara)
Z
Zodiac signs (Rāśis)
T
Time (Ahorātra)

FAQs

It highlights a fixed cosmic order: the Sun’s regular motion becomes the dependable standard by which time (day-night and larger cycles) is recognized and maintained.

By linking ahorātra (a full day-night) to the Sun’s traversal of the rāśis, Parāśara frames time as an observable rhythm rooted in the heavens’ regulated movement.

Even when Vishnu is not named in the verse, the Purāṇic worldview treats such orderly celestial functioning as operating under the Supreme Reality’s governance—Vishnu as the sustaining principle of universal law.