Shloka 16

मानससृष्टिः, रुद्रोत्पत्तिः, मन्वादिवंशः, प्रलयचतुष्टयम्

Devanagari script

तस्माच् च पुरुषाद् देवी शतरूपा व्यजायत प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम् कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम्

Transliteration

tasmāc ca puruṣād devī śatarūpā vyajāyata priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṃjñitam kanyādvayaṃ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam

Translation

ومن ذلك البُرُشَ الأوّل وُلدت الإلهة شترُوپا. ثم أنجبت ولدين: بريه ورتا وأُتّانپادا، وابنتين: پرسوتي وآكوتي؛ أبناءً موصوفين بمعرفة الدهرما، وبالجمال والسخاء والخصال النبيلة.

Word by Word

• तस्मात्: from him
• तस्मात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (अपादान), एकवचनम्

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक निपातः

• पुरुषात्: from the man (Manu)
• पुरुषात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (अपादान), एकवचनम्

• देवी: the goddess/lady
• देवी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), एकवचनम्; शतरूपायाः विशेषणम्

• शतरूपा: Śatarūpā
• शतरूपा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शतरूपा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), एकवचनम्

• व्यजायत: was born/was produced
• व्यजायत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु)
• Form: लङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/Imperfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, आत्मनेपदम्; उपसर्गः वि-

• प्रियव्रत: Priyavrata
• प्रियव्रत: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रियव्रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, द्विवचनम् (समुच्चित-सम्बोधनरहित); उत्तरपद-समासे प्रथमाङ्गम्

• उत्तानपादौ: Uttānapāda (together with Priyavrata: the two)
• उत्तानपादौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उत्तानपाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (कर्ता), द्विवचनम्; प्रियव्रत-समेतः (two sons)

• प्रसूति: Prasūti
• प्रसूति: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रसूति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासे पूर्वपदम्

• आकूति: Ākūti
• आकूति: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आकूति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; समासे पूर्वपदम्

• संज्ञितम्: named (as)
• संज्ञितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: √ज्ञा (धातु) + संज्ञित (कृदन्त-प्रातिपदिक; क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मणि क्त-प्रत्ययः (named/called)

• कन्याद्वयम्: a pair of daughters
• कन्याद्वयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्या + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्; द्विगु-समासः (द्वे कन्ये)

• च: and
• च: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक निपातः

• धर्मज्ञ: O knower of dharma
• धर्मज्ञ: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: धर्मज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणवत् सम्बोधनम्

• रूपौदार्यगुणान्वितम्: endowed with beauty, generosity, and virtues
• रूपौदार्यगुणान्वितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रूप + औदार्य + गुण + अन्वित (प्रातिपदिक; √इ क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः (रूपेण औदार्येण गुणैश्च अन्वितम्)

Speaker

Sage Parāśara (narrating) to Maitreya

Parashara-Maitreya Dialogue

Speaker: Parasara

Topic: Early genealogy from Manu and Śatarūpā leading to Priyavrata and Uttānapāda

Teaching: Genealogical

Quality: authoritative

Cosmological Context

Creation Stage: Manvantara

Manvantara: Svayambhuva

Philosophical Teaching

Concept: The first human line is described as endowed with dharma, beauty, and generosity, implying that virtue is integral to the intended order of progeny.

Vedantic Theme: Dharma

Application: Prioritize character—dharma, generosity, and integrity—as the real ‘inheritance’ to be cultivated and passed on.

Vishishtadvaita: Qualities (guṇas) in beings are meaningful and teleological within the Lord’s governance, not illusory; ethical excellence participates in divine order.

Dynasty & Genealogy

Dharma Exemplar: Dharma-jñatā (righteous disposition)

Key Kings: Priyavrata, Uttanapada, Prasuti, Akuti, Shatarupa

Vaishnava Theology

Vishnu Form: Narayana

Characters & Entities

• Puruṣa
• Śatarūpā
• Priyavrata
• Uttānapāda
• Prasūti
• Ākūti

FAQs

What is the significance of Priyavrata and Uttānapāda in the Vishnu Purana?

They are foundational figures in the Purāṇic genealogies; Uttānapāda’s line leads to Dhruva, while Priyavrata is central to early royal ordering of the world.

How does Sage Parāśara explain the unfolding of creation through lineage here?

He presents creation as an ordered emergence: from the primordial Puruṣa arises Śatarūpā, and through her, dharmic progeny establish the human and royal lines that structure the Manvantara.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even when Vishnu is not named directly, the Purāṇa frames cosmic order and legitimate lineage as flowing from the supreme source (Puruṣa), reinforcing Vishnu’s role as the ground of creation and sovereignty.