Vamana Purana — Akhanda Ekadashi Vrata, Shloka 31

Akhaṇḍa-Ekādaśī Vrata and the Vaiṣṇava Protective Hymn; Prelude to the Kātyāyanī–Mahiṣāsura Narrative

Devanagari script

पाञ्चजन्यं महाशङ्खमन्तर्बोध्यं च पङ्कजम् प्रगृहय् रक्ष मां विष्णो आग्नेय्यां यज्ञसूकर

Transliteration

pāñcajanyaṃ mahāśaṅkhamantarbodhyaṃ ca paṅkajam pragṛhay rakṣa māṃ viṣṇo āgneyyāṃ yajñasūkara

Translation

آخذًا الصدفة العظمى بانْتشَجَنْيا (Pāñcajanya) ومعها زهرة اللوتس، احفظني يا فيشنو (Viṣṇu) في جهة الجنوب الشرقي (āgneya)، يا يَجْنَا-سُوكَرا (Yajña-sūkara) خنزيرَ القربان المقدّس.

Word by Word

• पाञ्चजन्यम्: Pāñcajanya (conch)
• पाञ्चजन्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाञ्चजन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; शङ्ख-नाम

• महाशङ्खम्: great conch
• महाशङ्खम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा + शङ्ख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (महान् शङ्खः)

• अन्तर्बोध्यम्: to be realized inwardly
• अन्तर्बोध्यम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्तर् + बोध्य (प्रातिपदिक/कृदन्ताधारित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः; विशेषणम् (to be awakened/known within)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• पङ्कजम्: lotus
• पङ्कजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पङ्कज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पद्म-नाम

• प्रगृहय: take up/hold forth
• प्रगृहय: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र√ग्रह् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद; छन्दसि/पाठभेदः ‘प्रगृहय्’

• रक्ष: protect
• रक्ष: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √रक्ष् (धातु)
• Form: लोट्-लकार, मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विष्णो: O Viṣṇu
• विष्णो: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• आग्नेय्याम्: in the southeast
• आग्नेय्याम्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आग्नेयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; दिक्-विशेषः (southeast)

• यज्ञसूकर: O boar of the sacrifice (Varāha)
• यज्ञसूकर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ + सूकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (यज्ञस्य सूकरः)

Speakers

• Narrative frame typically Pulastya → Nārada (exact speaker not explicit in provided excerpt)

Primary Deities

• Vishnu

Key Themes

• Vaishnavism
• Bhakti
• Protective Mantra/Kavaca
• Ritual symbolism (Yajña)

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "vira", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Protection is sought by recollecting the divine presence in every direction; the devotee aligns fear and vulnerability with remembrance (smaraṇa) of Viṣṇu as sustaining order (dharma).

How does this fit the Pancalakshana?

This is not sarga/pratisarga genealogy material; it fits best as ancillary ritual/devotional material within a Purāṇic teaching context (dharma/ācāra), rather than the five classic marks.

What is the symbolic significance?

Conch and lotus signify auspicious sovereignty and purity; calling Viṣṇu “Yajña-sūkara” links Varāha to the cosmic sacrifice—order is restored through the sacrificial principle, not merely force.