Adhyaya 25

Verse 1

श्रीसूत उवाच । शिवतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्याविमोक्षणे । स्वपापजालशांत्यर्थं शंखतीर्थं ततो व्रजेत्

قال شري سوتا: إذا اغتسل المرء في شيفاتيرثا (Śivatīrtha) المُخلِّصة من إثم قتل البراهمن، فليتوجّه بعد ذلك إلى شانخاتيرثا (Śaṅkhatīrtha) لتهدئة شبكة ذنوبه هو.

Verse 2

यत्र मज्जनमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते । मातॄः पितॄन्गुरूंश्चापि ये न मन्यंति मोहिताः

هناك، بمجرّد الاغتسال غمراً، يُعتَق حتى الجاحد للمعروف—أولئك المغرورون الذين لا يوقّرون أمهاتهم ولا آباءهم ولا معلّميهم.

Verse 3

ये चाप्यन्ये दुरात्मानः कृतघ्ना निरपत्रपाः । ते सर्वे शंखतीर्थे स्मिञ्छुद्ध्यंति स्नानमात्रतः

وكذلك سائر ذوي النفوس الخبيثة—جاحدين بلا حياء—فإنهم جميعاً يتطهّرون هناك في شانخاتيرثا (Śaṅkhatīrtha) بمجرد الاغتسال.

Verse 4

शंखनामा मुनिः पूर्वं गंधमादनपर्वते । अवर्तत तपः कुर्वन्विष्णुं ध्यायन्समाहितः

فيما مضى كان هناك مُنيٌّ يُدعى شانخا (Śaṅkha) يقيم على جبل غندهامادانا؛ يمارس التَّقشُّف (tapas) ويُداوم على التأمّل في فيشنو (Viṣṇu) بقلبٍ حاضرٍ وعقلٍ مُركَّز.

Verse 5

स तत्र कल्पयामास स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् । शंखेन निर्मितं तीर्थं शंखतीर्थमितीर्यते

وهناك أنشأ تيرثا (tīrtha) فاضلاً للاغتسال المقدّس. ولأنّ ذلك التيرثا صُنِع بيد شانخا (Śaṅkha)، عُرِف باسم «شانخاتيرثا» (Śaṅkhatīrtha).

Verse 6

अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्

هنا سأروي سيرةً قديمةً مقدّسة—حكايةً بورانية (purāṇa) تمحو الخطيئة.

Verse 7

यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमवाप्नुयात् । पुरा बभूव विप्रेंद्रो वत्सनाभो महामुनिः

بمجرد سماعه ينال المرء الخلاص (mokṣa). وفي القديم كان هناك سيّدٌ من البراهمة، مُنيٌّ عظيم يُدعى فاتسانابها (Vatsanābha).

Verse 8

सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी सर्वभूतदयापरः । शत्रुमित्रसमो दांतस्तपस्वी विजितेंद्रियः

كان صادقًا، كريم السيرة، فصيحًا، مواظبًا على الرحمة بجميع الكائنات؛ سواءً عنده العدوّ والصديق؛ ضابطًا لنفسه، زاهدًا في التَّقشُّف، وقد قهر الحواس.

Verse 9

परब्रह्मणि निष्णातस्तत्त्वब्रह्मैकसंश्रयः । एवं प्रभावः स मुनिस्तपस्तेपे निजाश्रमे

كان غائصًا في البرهمن الأعلى، متكئًا على حقيقة البرهمن وحدها؛ فذلك الحكيم، ذو القوة الروحية العظيمة، أقام رياضات التقشّف في آشرمه الخاص.

Verse 10

स वै निश्चलसर्वांगस्तिष्ठंस्तत्रैव भूतले । परमाण्वंतरं वापि न स्वस्थानाच्चचाल सः

واقفًا هناك على الأرض، ساكنَ الأعضاء كلّها، لم يبرح موضعه قطّ، ولا بمقدار ذرّة واحدة.

Verse 11

स्थित्वैकत्र तपस्यंतमनेकशतवत्सरान् । तमाचकाम वल्मीकं छादितांगं चकार च

إذ لبث في موضع واحد يمارس التقشّف مئات السنين، نشأ عليه تلّ النمل فغطّى أعضاءه.

Verse 12

वल्मीकाक्रांतदेहोपि वत्सनाभो महामुनिः । अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वबुद्ध्यत

ومع أنّ جسده قد اجتاحه تلّ النمل، واصل الموني العظيم فاتسانابها تقشّفه وحده؛ ولم يشعر حتى بوجود التلّ.

Verse 13

विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास वेगवान्

أطلق جموع السحب، فأنزل القويّ مطرًا غزيرًا.

Verse 14

एवं दिनानि सप्तायं स ववर्ष निरं तरम् । आसारेणातिमहता वृष्यमाणोपि वै मुनिः

وهكذا، سبعةَ أيامٍ أمطر مطرًا متصلًا بلا انقطاع؛ ومع أنّ المُنيَّ قد ابتلّ بذلك الهطول العظيم جدًّا، فقد احتمل وثبت.

Verse 15

तं वर्षं प्रतिजग्राह निमीलितविलोचनः । महता स्तनितेनाशु तदा बधिरयञ्छ्रुती

وبعينين مغمضتين تلقّى ذلك المطر؛ وبسبب دويّ الرعد العظيم خُدِّرت سمعُه سريعًا كأنّه أُصيب بالصمم.

Verse 16

वल्मीकस्योपरिष्टाद्वै निपपात महाशनिः । तस्मिन्वर्षति पर्जन्ये शीतवातातिदुःसहे

حقًّا سقطت صاعقة عظيمة على قمة التلّ الترابي؛ وكان بارجَنيا، إله المطر، يسكب الغيث وسط رياحٍ باردةٍ مُرّةٍ لا تُطاق.

Verse 17

वल्मीकशिखरं ध्वस्तं बभूवाशनिताडि तम् । विशीर्णशिखरे तस्मिन्वल्मीकेऽशनिताडिते

وقد تهدّمت قمةُ التلّ الترابي إذ ضربتها الصاعقة. فلمّا تفتّتت قمةُ ذلك التلّ، وقد أصابتها ضربةُ البرق،

Verse 18

सेहेतिदुःसहां वृष्टिं वत्सनाभो विचिंतयन् । महर्षौ वर्षधाराभिः पीड्यमाने दिवानि शम्

«فليحتمل هذا المطر الذي لا يُطاق»، هكذا تفكّر فاتسانابها؛ أمّا المَهارِشي، وقد أُثقل بسلاسل المطر المنهمر، فكان يمضي أيامه في سكينة.

Verse 19

धर्मस्य चेतसि कृपा संबभूवातिभूयसी । स धर्मश्चिंतयामास वत्सनाभे तपस्यति

في قلب دارما نهضت رحمةٌ طاغية. وتأمّل دارما بينما كان فاتسانابها يواصل نسكه وتقشّفه.

Verse 20

पतत्यप्यतिवर्षेऽयं तपसो न निवर्तते । अहोऽस्य वत्सनाभस्य धर्मैकायत्तचित्तता

حتى إذا انهمر المطر الغزير، لا يرجع عن نسكه. آهٍ، ما أتمّ انصراف قلب فاتسانابها إلى دارما وحدها!

Verse 21

इति चिंतयतस्तस्य मातिरेवमजायत । अहं वै माहिषं रूपं सुमहांतं मनोहरम्

وبينما كان يتفكّر هكذا، تولّد في نفسه هذا العزم: «سأتخذ هيئة جاموسٍ عظيمٍ بهيّ».

Verse 22

वर्षधारानिपातानां सोढारं कठिनत्वचम् । स्वीकृत्य माहिषं रूपं स्थास्याम्युपरि योगिनः

«سأتخذ هيئة الجاموس، بجلدٍ صلبٍ يحتمل صدمات سيل المطر؛ وسأقف فوق اليوغي لأكون له سترًا وحماية».

Verse 23

न हि बाधिष्यते वर्षं महावेगयुतं त्वपि । धर्म एवं विनिश्चित्य धाराः पृष्ठेन धारयन्

«حتى المطر المندفع بعنفٍ شديد لن يؤذيه». وهكذا حسم دارما أمره، فحمل على ظهره سيل القطرات المنهمرة.

Verse 24

वत्सनाभोपरि तदा गात्रमाच्छाद्य तस्थिवान् । ततः सप्तदिनांते तु तद्वै वर्षमुपारमत्

ثم وقف ساترًا فَتْسَنابها بجسده. وعند انقضاء سبعة أيام توقّف ذلك المطر حقًّا.

Verse 25

ततो महिषरूपी स धर्मोऽतिकृपया युतः । तद्वै वल्मीकमुत्सृज्य नातिदूरे ह्यवर्त्तत

ثم إنّ دارما—وهو بعدُ في هيئة جاموس وممتلئ برحمة عظيمة—ترك ذلك الوكر الترابي وأقام غير بعيد.

Verse 26

ततो निवृते वर्षे तु वत्सनाभो महामुनिः । निवृत्तस्तपसस्तू र्णं दिशः सर्वा व्यलोकयन्

فلما انقطع المطر، نهض الحكيم العظيم فَتْسَنابها سريعًا من نسكه، وأخذ ينظر إلى الجهات كلّها.

Verse 27

स्थितोऽहं वृष्टिसंपाते कुर्वन्नद्य महत्तपः । पृथिवी सलिलाक्लिन्ना दृश्यते सर्वतोदिशम्

«لقد وقفتُ تحت اندفاع المطر مؤدّيًا اليوم تقشّفًا عظيمًا. والأرضُ مبلّلةٌ بالماء تُرى من كلّ جهة.»

Verse 28

शिखराणि गिरीणां च वना न्युपवनानि च । आश्रमाणि महर्षीणामाप्लुतानि जलैर्नवैः

قممُ الجبال، والغاباتُ والبساتين، وآشراماتُ الرِّشيّات العظام—كلّها قد غمرتها مياهٌ جديدة.

Verse 29

एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा प्रमुदितोऽभवत् । चिंतयामास धर्मात्मा वत्सना भो महामुनिः

فلما رأى تلك الوقائع كلَّها ابتهجَ الحكيمُ العظيم فاتسانابها، ذو النفس النبيلة؛ غير أنّه، لكونه مستقيمَ القلب، أخذ يتأمّل تأمّلًا عميقًا.

Verse 30

अहमस्मिन्महावर्षे नूनं केनापि रक्षितः । वर्षत्यस्मिन्महावर्षे जीवितं त्वन्यथा कुतः

«في هذا الهطول العظيم لا ريب أنّ أحدًا قد حماني؛ فمع انهمار مطرٍ جارِفٍ كهذا، كيف كان يمكن للحياة أن تُصان على غير ذلك؟»

Verse 31

विचिंत्यैवं मुनिश्रेष्ठः सर्वत्र समलोकयत् । ततोऽपश्यन्महाकायमदूरादग्रतः स्थितम्

وهكذا إذ تفكّر، أخذ أفضلُ الحكماء ينظر في كلّ جهة. ثم رأى، غير بعيد أمامه، كائنًا عظيمَ الجسد قائمًا بين يديه.

Verse 32

महिषं नीलवर्णं च वत्सनाभस्तपोधनः । महिषं तं समुद्दिश्य मनसा समचिंतयत्

ورأى فاتسانابها، الغنيَّ بالتقشّف، جاموسًا أزرقَ اللون؛ فوجّه ذهنه إلى ذلك الجاموس وتأمّل في باطنه.

Verse 33

तिर्यग्योनिष्वपि कथं दृश्यते धर्मशीलता । यतो ह्यहं महावर्षान्महिषेणाभिरक्षितः

«كيف تُرى خُلُقُ الدارما حتى في ذوي المولد الحيواني؟ فبهذا الجاموس حُفِظتُ خلال الأمطار العظيمة.»

Verse 34

दीर्घमायुरमुष्यास्तु यन्मां रक्षितवानिह । इत्यादि स विचिंत्यैवं तपसे पुनरुद्ययौ

«ليمنحه الله طولَ العمر، إذ إنه هنا قد حماني.» وهكذا إذ تفكّر في هذا وما شابهه، عاد من جديد إلى رياضةِ التنسّك.

Verse 35

तं पुनश्च तपस्यंतं दृष्ट्वा महिषरूपधृक् । रोमांचावृतसर्वांगः प्रमोदमगमद्भृशम्

فلما رآه ثانيةً مواظبًا على التنسّك، ارتعد صاحبُ هيئةِ الجاموس، واقشعرّ جلده في سائر جسده، وامتلأ فرحًا عظيمًا.

Verse 36

वत्सनाभस्य हि मुनेः पुनश्चैव तपस्यतः । मनः पूर्ववदेकाग्रं परब्रह्मणि नाभवत्

غير أنّ الحكيمَ فاتسانابها، إذ عاد إلى ممارسةِ التنسّك، لم يثبت قلبُه على التوحّد في البرهمنِ الأعلى كما كان من قبل.

Verse 37

स विषण्णमना भूत्वा वत्सनाभो व्यचिंतयत् । न भवेद्यदि नैर्मल्यं तदा स्याच्चंचलं मनः

فلمّا اعتراه الأسى، تأمّل فاتسانابها قائلاً: «إن لم تكن هناك طهارةٌ وصفاء، لاضطرب العقلُ حقًّا.»

Verse 38

मनश्च पापबाहुल्ये निर्मलं नैव जायते । पापलेशोपि मे नास्ति कथं लोला यते मनः

«حين يكثر الإثم لا يصير العقلُ طاهرًا أبدًا. غير أنّه ليس فيّ حتى لمحةٌ من خطيئة؛ فكيف يضطرب قلبي ويتقلّب؟»

Verse 39

अचिंतयद्दोषहेतुं वत्सनाभः पुनःपुनः । स विचिंत्य विनिश्चित्य निनिंदात्मानमंजसा

ظلَّ فاتسانابها يراجع مرارًا سبب زلّته؛ ثم لما تفكّر وتيقّن بعزمٍ ثابت، لامَ نفسه صراحةً وباستقامة.

Verse 40

धिङ्मामद्य दुरात्मानमहो मूढोस्म्यहं भृशम् । कृतघ्नता महादोषो मामद्य समुपागतः

«ويحَ نفسي اليوم، يا لخبث روحي! آهٍ، لقد غمرني الضلال. إنَّ خطيئةَ كفرانِ النعمة العظمى قد حلّت بي اليوم.»

Verse 41

यदीदृशान्महावर्षात्त्रातारं महिषोत्तमम् । तिष्ठाम्यपूजयन्नेव ततो मे भूत्कृतघ्नता

«إنْ بعد مطرٍ غزيرٍ كهذا بقيتُ دون أن أُكرم ذلك المُنقِذ—الثورَ النبيل—فحقًّا تكونُ خَصلةُ كفرانِ النعمة قد صارت لي.»

Verse 42

कृतघ्नता महान्दोषः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । कृतघ्नस्य न वै लोकाः कृतघ्नस्य न बांधवाः

«كفرانُ النعمة ذنبٌ عظيم؛ وللكفور لا كفّارة. وللكفور لا عوالمَ للنعيم، ولا أقرباءَ صادقين.»

Verse 43

कृतघ्नतादोष वलान्मम चित्तं मलीमसम् । कृतघ्ना नरकं यांति ये च विश्वस्तघातिनः

«بسببِ شدّةِ ذنبِ كفرانِ النعمة تلوّثَ قلبي. إنّ الكافرين بالنعمة يمضون إلى الجحيم، وكذلك من يغدر بمن وثق به.»

Verse 44

निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथंचन । ऋते प्राणपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा

لا أرى كفّارةً للجاحدين للنعمة على أيّ وجه، إلا تركَ الحياة، كما تُعلن كلماتُ العارفين بالدارما.

Verse 45

पित्रोरभरणं कृत्वा ह्यदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

إذ أثقلتُ والديَّ بنفقتي، ولم أؤدِّ ما يجب من «غورو-دكشِنا» للمعلم، فبلغتُ الجحود؛ فكفّارتها حقًّا لا تنتهي إلا بالموت.

Verse 46

तस्मात्प्राणान्परित्यज्य प्रायश्चित्तं चराम्यहम् । इति निश्चित्य मनसा वत्सनाभो महामुनिः

فلذلك عزم: «بترك أنفاسي ذاتها سأقوم بالبْراياشْتشِتّا (التكفير)». وهكذا، وقد ثبت قلبه، قرّر الحكيم العظيم فاتسانابها.

Verse 47

तृणीकृत्य निजान्प्राणान्निःसंगेनांतरा त्मना । मेरोः शिखरमारूढः प्रायश्चित्तचिकीर्षया

جعل حياته كالقشّ، متحرّرًا في باطنه من التعلّق، فصعد إلى ذروة ميرو قاصدًا أداء البْراياشْتشِتّا (التكفير).

Verse 48

सुमेरुशिखरात्तस्मादियेष पतितुं मुनिः । तस्मिन्पतितुमारब्धे मा त्वरिष्ठा इति ब्रुवन् । त्यक्तमाहिषरूपः सन्धर्म एव न्यवारयत्

ومن ذروة سوميرو همَّ الحكيم أن يهوي. فلما شرع في السقوط، أوقفه الدارما نفسه—وقد خلع هيئة الثور—قائلًا: «لا تتعجّل».

Verse 49

धर्म उवाच । वत्सनाभ महाप्राज्ञ जीवस्व बहुवत्सरान्

قال دارما: «يا فاتسانابها، أيها الحكيم العظيم—عِشْ سنينَ كثيرةً مديدة»

Verse 50

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते देहत्यागचिकीर्षया । न हि त्वद्धर्मकक्षायां लोके कश्चित्समोऽस्ति वै

«البركة لك—إني راضٍ عن عزمك على ترك الجسد. حقًّا، في هذا العالم لا أحد يساويك في ميدان الدارما الذي دخلته.»

Verse 51

यद्यपि प्राणसंत्यागः कृतघ्ने निष्कृतिर्भवेत् । तथापि धर्मशीलत्वात्तवान्यां निष्कृतिं वदे

«وإن كان تركُ الحياة قد يكون كفّارةً لآثمٍ جاحدٍ للنعمة، فمع ذلك—لأنك متخلّقٌ بالدارما—سأبيّن لك كفّارةً أخرى.»

Verse 52

शंखतीर्थाभिधं तीर्थमस्ति वै गंधमादने । शांत्यर्थमस्य पापस्य तत्र स्नाहि समाहितः

«في غندهامادانا يوجد حقًّا مَعبرٌ مقدّس يُدعى شانخاتيرثا. ولتهدئة هذا الإثم، فاغتسل هناك بذهنٍ حاضرٍ مُركَّز.»

Verse 53

प्राप्स्यसे चित्तशुद्धिं त्वमतो विगतकल्मषः । ततश्च लब्धविज्ञानः प्राप्स्यसे शाश्वतं पदम्

«حينئذٍ تنال صفاءَ القلب، وتزول عنك الأدران. ثم إذا ظفرت بالمعرفة الحقّة بلغتَ المقامَ الأبدي.»

Verse 54

अहं धर्मोस्मि योगीन्द्र सत्यमेव ब्रवीमि ते । इति धर्मवचः श्रुत्वा वत्सनाभो महामुनिः

«أنا الدَّرما، يا سيِّد اليوغيين؛ لا أقول لك إلا الحقّ». فلمّا سمع الحكيم العظيم فاتسانابها كلمات الدَّرما…

Verse 55

स्नातुकामः शंखतीर्थे गंधमादनमन्वगात् । शंखतीर्थं च संप्राप्य तत्र सस्नौ महामुनिः

ولمّا أراد الاغتسال في شانخاتيرثا، مضى إلى غندهامادانا. وحين بلغ شانخاتيرثا اغتسل هناك الحكيم العظيم.

Verse 56

ततो विगतपापस्य मनो निर्मलतां गतम् । ततोऽचिरेण कालेन ब्रह्मभूयमगान्मुनिः

ثمّ لمّا زال عنه الإثم، بلغ قلبه صفاءً ونقاءً. وبعد زمن يسير نال الحكيم مقام البراهمن، واتّحد ببراهمن.

Verse 57

एवं वः कथितं विप्राः शंखतीर्थस्य वैभवम् । यत्र हि स्नानमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते

«هكذا، أيها البراهمة، قد حدّثتكم بعظمة شانخاتيرثا؛ ففيه بمجرد الاغتسال يتحرّر حتى الجاحد للنعمة.»

Verse 58

मातृद्रोही पितृद्रोही गुरुद्रोही तथैव च । अन्ये कृतघ्ननिवहा मुच्यंतेऽत्र निमज्जनात्

«هنا، بمجرد الانغماس، يُعتَق حتى من خان أمَّه أو أباه أو معلِّمه، وكذلك سائر جموع الجاحدين للنعمة.»

Verse 59

अतः कृतघ्नैर्मनुजैः सेवनीयमिदं सदा । अहो तीर्थस्य माहात्म्यं यत्कृतघ्नोपि मुच्यते

لذلك ينبغي حتى للناس الجاحدين أن يلجؤوا دائمًا إلى هذا التيرثا المقدّس ويخدموه. ما أعجب عظمة هذا المَعبر المقدّس؛ فبفضله يُعتَق حتى الجاحد من الإثم.

Verse 60

अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

من لم يقم بنفقة والديه ولم يؤدِّ للمعلم الدكشِنا الواجبة (guru-dakṣiṇā)، فصار بذلك «جاحدًا»، فقيل إن كفّارة هذا الذنب تمتدّ إلى الموت، أي عسيرة التكفير.

Verse 61

इह तु स्नानमात्रेण कृतघ्नस्यापि निष्कृतिः । कृतघ्नतापि तत्तीर्थे स्नानमात्राद्विनश्यति

أما هنا، فبمجرد الاغتسال تتحقق الكفّارة حتى للجاحد. بل إن وصمة الجحود نفسها تزول في ذلك التيرثا بمجرد الاستحمام.

Verse 62

अन्येषां तुच्छपापानां सर्वेषां किमुताधुना

فما الحاجة إذن للقول الآن في سائر الذنوب اليسيرة؟

Verse 63

अध्यायमेनं पठेद्भक्तियुक्तः कृतघ्नोपि मर्त्याः स पापाद्विमुक्तः । विशुद्धांतरात्मा गतः सत्यलोकं समं ब्रह्मणा मोक्षमप्याशु गच्छेत्

من تلا هذا الفصل بتعبّد—ولو كان جاحدًا—تحرّر من الإثم. فإذا تطهّرت سريرته بلغ ساتيالوكا (Satyaloka) مساويًا لبراهما، وسرعان ما ينال أيضًا الموكشا (mokṣa).