Mantra 20
Rishi: School tradition (ritual formula).
Devata: Ṛta / consecrated ritual space (functional).
Chandas: Yajus (non-ṛgvedic metre; rhythmic prose).
Samhita Patha (Devanagari)
चतु॑: स्रक्ति॒र्नाभि॑रृ॒तस्य॑ स॒प्रथा॒: स नो॑ वि॒श्वायु॑: स॒प्रथा॒: स न: स॒र्वायु॑: स॒प्रथा॑: । अप॒ द्वेषो॒ अप॒ ह्वरो॒ऽन्यव्र॑तस्य सश्चिम
Transliteration
catúḥ sraktír nā́bhir ṛtásya sapráthāḥ sá no viśvā́yuḥ sapráthāḥ sá naḥ sarvā́yuḥ sapráthāḥ | ápa dvéṣo ápa hváro ’nyavratásya saścim |
Translation
ذو أربعِ زوايا، سُرَّةُ الرِّتا (النِّظامِ الحقّ)، واسعُ الامتداد—فليكن لنا واسعَ الامتداد مع كلِّ حياة، واسعَ الامتداد مع تمامِ الحياة. لِيَبْعُدِ البُغضُ، ولِيَبْعُدِ الأذى المُعْوَجّ؛ وصاحبَ النُّذورِ الغريبة (أَنْيَفْرَتا) نَدْفَعُه جانبًا.
Padapatha (Word Analysis)
चतुः । स्रक्तिः । नाभिः । ऋतस्य । सप्रथाः । सः । नः । विश्वायुः । सप्रथाः । सः । नः । सर्वायुः । सप्रथाः । अप । द्वेषः । अप । ह्वरः । अन्यव्रतस्य । सश्चिम् ।
Word by Word
चतुःfour
चतुः:
विशेषणम् (नाभिः इत्यस्य) / संख्या-निर्देशः
TypeAdjective/Numeral
Rootचतुर्
स्रक्तिःstrap/band; (here) a binding/connection
स्रक्तिः:
कर्तृ/विषय (वाक्यस्य विषयः) / नाभेः विशेषण-सम्बन्धः
TypeNoun
Rootस्रक्ति
नाभिःnavel; hub/center
नाभिः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootनाभि
ऋतस्यof ṛta (cosmic order/truth)
ऋतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — नाभिः कस्य?
TypeNoun
Rootऋत
सप्रथाःwidely extended; far-spreading
सप्रथाः:
विशेषणम् (स्रक्तयः/रश्मयः इत्यादि बहुवचन-विषयस्य)
TypeAdjective
Rootस-प्रथा (प्रथा) अथवा प्रथ (विस्तारे) से व्युत्पन्न प्रथाः
सःhe/that
सः:
कर्तृ (अनुवर्त्यः) / संकेतः
TypePronoun
Rootतद्
नःof us/our
नः:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘हमारा/हमारे लिए’
TypePronoun
Rootअस्मद्
विश्वायुःhaving all life; life for all
विश्वायुः:
विशेषणम् (सः इत्यस्य) अथवा विधेय-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootविश्व-आयुस्
सप्रथाःfar-spreading
सप्रथाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootस-प्रथा (प्रथा) / प्रथ
सःhe/that
सः:
कर्तृ/संकेतः
TypePronoun
Rootतद्
नःof us/our
नः:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootअस्मद्
सर्वायुःhaving full/entire lifespan
सर्वायुः:
विशेषणम् (सः इत्यस्य) अथवा विधेय-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootसर्व-आयुस्
सप्रथाःfar-spreading
सप्रथाः:
विशेषणम्
TypeAdjective
Rootस-प्रथा (प्रथा) / प्रथ
अपaway; off
अप:
क्रियाविशेषण (अपसारणार्थः) — ‘दूरम्’
TypeIndeclinable (Preverb/Particle)
Rootअप
द्वेषःhatred; hostility
द्वेषः:
कर्म (अप + √... implied ‘अप गच्छतु/अप हन्यताम्’)
TypeNoun
Rootद्वेष
अपaway
अप:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable (Preverb/Particle)
Rootअप
ह्वरःcrookedness; deceit; harm
ह्वरः:
कर्म (अपसारणीयः) अथवा विषयः
TypeNoun
Rootह्वर
अन्यव्रतस्यof one who follows another (alien) vow/observance
अन्यव्रतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘पर-व्रतस्य/अन्य-नियमस्य’
TypeAdjective (used substantively)
Rootअन्य-व्रत
सश्चिम्(Vedic particle; sense uncertain—possibly ‘together/along, moreover’)
सश्चिम्:
क्रियाविशेषण/निपात (समुच्चय/अनुवृत्ति-प्रकारः)
TypeIndeclinable/Particle (Vedic)
Rootसश्चिम् (दुर्लभ/वैदिक-रूप; सम्भाव्यं ‘सश्चिम्/सश्चिम्’ = ‘सह + श्चिम्’ अथवा ‘सश्चिम्’ इति निपात-विशेषः)
Entities Mentioned
Ṛ
Ṛta (Cosmic Order)Y
Yajña-kṣetra / Vedi (consecrated ritual space)V
Viśvāyu / Sarvāyu (All-life / Whole-life)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes