Mantra 3
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic school attribution; specific ṛṣi not explicitly marked in the provided excerpt).
Devata: Ṛtavaḥ (Seasons) / Virāj (as the named luminous form).
Chandas: Mixed/prose-yajus with metrical cadence; Virāj is thematically invoked (not necessarily the metrical classification of the whole).
Samhita Patha (Devanagari)
ऋ॒तव॑ स्थ ऋता॒वृध॑ ऋतु॒ष्ठा स्थ॑ ऋता॒वृध॑: । घृ॒त॒श्च्युतो॑ मधु॒श्च्युतो॑ वि॒राजो॒ नाम॑ काम॒दुघा॒ अक्षी॑यमाणाः
Transliteration
ṛtávā sthā ṛtāvŕ̥dha ṛtuṣṭhā́ sthā ṛtāvŕ̥dhaḥ | ghr̥taścýuto madhuścýuto virā́jo nā́ma kāmadúghā ákṣīyamāṇāḥ
Translation
أنتم الفصولُ (Ṛtavaḥ)، يا مُنَمِّيي Ṛta (النِّظام الكوني)؛ وأنتم قائمون في الفصول، يا مُنَمِّيي Ṛta. تقطرون سمنًا مُصفّى، وتقطرون حلاوةً—وبالاسم (أنتم) فيراج (Virāj)—مُعطو الرغبات، غيرُ ناقصين، غيرُ فانين، غيرُ نافدين.
Padapatha (Word Analysis)
ऋ॒तवः॑ स्थ । ऋता॒वृधः॑ । ऋतु॒ष्ठाः स्थ॑ । ऋता॒वृधः॑ । घृ॒त॒श्च्युतः॑ । मधु॒श्च्युतः॑ । वि॒राजः॑ । नाम॑ । काम॒दुघाः॑ । अक्षी॑यमाणाः ।
Word by Word
ऋतवःseasons
ऋतवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
स्थyou are / you stand
स्थ:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
ऋतावृधःincreasers of ṛta (cosmic order)
ऋतावृधः:
कर्तृ (विशेषणम्) / समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootऋतावृध (प्रातिपदिक; ऋत + वृध ‘वर्धने’)
ऋतुष्ठाःstanding in/established in the seasons
ऋतुष्ठाः:
कर्तृ (विशेषणम्) / समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootऋतुष्ठ (प्रातिपदिक; ऋतु + स्था)
स्थyou are
स्थ:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
ऋतावृधःincreasers of ṛta
ऋतावृधः:
कर्तृ (विशेषणम्) / समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootऋतावृध (प्रातिपदिक)
घृतश्च्युतःghee-dripping / flowing with ghee
घृतश्च्युतः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootघृत-च्युत (प्रातिपदिक; घृत + √च्यु ‘च्यवने/स्रवणे’)
मधुश्च्युतःhoney-dripping / flowing with sweetness
मधुश्च्युतः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootमधु-च्युत (प्रातिपदिक; मधु + √च्यु)
विराजःVirāj (the radiant metre/manifestation)
विराजः:
कर्तृ/समनाधिकरण
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक)
नामby name / indeed
नाम:
—
TypeIndeclinable
Rootनामन् (प्रातिपदिक) / अव्यय-प्रयोग
कामदुघाwish-yielding / milking desires
कामदुघा:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootकाम-दुघा (प्रातिपदिक; काम + √दुह् ‘दोहने’)
अक्षीयमाणाःnot diminishing / inexhaustible
अक्षीयमाणाः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Root√क्षि (क्षये) + नञ्-उपसर्ग ‘अ-’ (न-क्षीयते) ; वर्तमानकाले शानच्
Entities Mentioned
Ṛ
Ṛtavaḥ (Seasons)Ṛ
ṚtaV
VirājRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes