Shukla Yajur Veda — Adhyaya 11, Mantra 12
Rishi: Vājasaneyin transmission; r̥ṣi not explicit in the provided excerpt.
Devata: Vājin (interpretable as Agni/Indraic ‘vāja’-power depending on ritual frame).
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like cadence (as transmitted in Yajus usage; exact metrical classification may be treated as mixed/ritualised).
Samhita Patha (Devanagari)
प्रतू॑र्तं वाजि॒न्ना द्र॑व॒ वरि॑ष्ठा॒मनु॑ सं॒वत॑म् । दि॒वि ते॒ जन्म॑ पर॒मम॒न्तरि॑क्षे॒ तव॒ नाभि॑: पृथि॒व्यामधि॒ योनि॒रित्
Transliteration
pratū́rtaṃ vā́jin ā́ drava váriṣṭhām ánu saṃvátam | diví te jánma paramám antárikṣe táva nā́bhiḥ pṛthivyā́m ádhi yóniḥ ít
Translation
مُندَفِعًا، يا فاجِن (Vājin)، اركُضْ إلى ههنا، على امتداد السَّنَة، في أسمى المسالك. في السَّماء مولِدُكَ الأعلى؛ وفي الفضاءِ البَيْنِيّ (antarikṣa) سُرَّتُكَ؛ وعلى الأرضِ، حقًّا، رَحِمُكَ.
Padapatha (Word Analysis)
प्र॒तू॑र्तम् । वा॒जि॒न् । आ । द्र॑व । वरि॑ष्ठाम् । अनु॑ । सं॒वत॑म् । दि॒वि । ते॒ । जन्म॑ । पर॒मम् । अ॒न्तरि॑क्षे । तव॒ । नाभि॑ः । पृ॒थि॒व्याम् । अधि॑ । योनि॑ः । इत् ।
Word by Word
प्रतूर्तम्(the steed) urged/impelled, set forward
प्रतूर्तम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootप्रतूर्त (कृदन्त-प्रातिपदिक; √तॄ/तॄत् ‘तरणे/अतिक्रमे’ इत्यस्य भाव/कर्मणि-निष्पन्नः; ‘प्र-’ उपसर्ग)
वाजिन्O winner/steed (possessing speed/prize)
वाजिन्:
सम्बोधन
TypeNoun
Rootवाजिन् (प्रातिपदिक)
आtowards, hither
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/निपात)
द्रवrun! hasten!
द्रव:
क्रिया
TypeVerb
Root√द्रु (द्रवति)
वरिष्ठाम्the most excellent (path/goal)
वरिष्ठाम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootवरिष्ठा (वर ‘श्रेष्ठ’ इत्यस्य तमप्-प्रत्ययान्त; स्त्रीलिङ्ग-प्रातिपदिक)
अनुalong, following
अनु:
—
TypeIndeclinable
Rootअनु (उपसर्ग/अव्यय)
संवत्the year, the cycle (of time)
संवत्:
कर्म
TypeNoun
Rootसंवत्/संवत्सर (प्रातिपदिक)
दिविin heaven
दिवि:
अधिकारण
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक; ‘द्यौः/दिव्’)
तेyour
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
जन्मbirth, origin
जन्म:
कर्तृ/विषय (वाक्य-विषयः)
TypeNoun
Rootजन्मन् (प्रातिपदिक)
परमम्supreme, highest
परमम्:
कर्तृ/विषय
TypeAdjective
Rootपरम (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षेin the mid-space, atmosphere
अन्तरिक्षे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
तवyour
तव:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम)
नाभिःnavel; hub, center
नाभिः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
पृथिव्याम्on earth
पृथिव्याम्:
अधिकारण
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
—
TypeIndeclinable
Rootअधि (उपसर्ग/अव्यय)
योनिःwomb; source; resting-place
योनिः:
कर्तृ/विषय
TypeNoun
Rootयोनि (प्रातिपदिक)
इत्indeed, just, verily
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत् (निपात; वैदिक-निश्चयार्थक)
Entities Mentioned
V
Vājin (vāja-bearing power)A
Agni (implicit through yajña-vitality)I
Indra (implicit through vāja/victory)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes