Shloka 15

सीतावियोगे रामविलापः

Rama’s Lament in Separation from Sita

Devanagari script

कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम्।वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः।।।।

Transliteration

kāmaṁ tv idaṁ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṁ nānāvidhaiḥ pakṣigaṇair upetam |

vanaṁ prayātā nu tad apy ayuktam ekākinī sā ’tibibhēti bhīruḥ ||

Translation

أترى أنها مضت إلى هذا الغيْض من الأشجار المزهرة، المكتظّ بأسراب الطيور على اختلاف أنواعها؟ حتى هذا بعيد، فهي خجولة وتخاف كثيرًا أن تكون وحدها.

Word by Word

• कामम्: surely, indeed
• कामम्: सम्बन्ध/वाक्योपपादन (discourse particle; no karaka)
• Type: Indeclinable
• Root: काम (प्रातिपदिकम्)
• Form: अव्ययम् (निपातः); अर्थे—निश्चय/अनुमतौ ("surely/indeed")

• तु: but, indeed
• तु: सम्बन्ध (connective particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; अवधान/विरोधार्थक-निपातः (but/indeed)

• इदम्: this
• इदम्: विशेषण (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; सर्वनाम (this) — विशेषणम् (qualifying "...षण्डम्")

• पुष्पितवृक्षषण्डम्: a thicket/grove of flowering trees
• पुष्पितवृक्षषण्डम्: कर्म/विषय (object/topic of description)
• Type: Noun
• Root: पुष्पित + वृक्ष + षण्ड (प्रातिपदिकानि)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (पुष्पिताः वृक्षाः येषु तत् षण्डम् / पुष्पित-वृक्ष-षण्डम्)

• नानाविधैः: by/of many kinds
• नानाविधैः: करण (instrumental qualifier)
• Type: Adjective
• Root: नाना + विध (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; विशेषणम् (qualifying "पक्षिगणैः"); समासः—कर्मधारयः (नाना विधाः = of many kinds)

• पक्षिगणैः: by flocks of birds
• पक्षिगणैः: करण (instrument/association in passive construction with "उपेतम्")
• Type: Noun
• Root: पक्षि + गण (प्रातिपदिकानि)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया बहुवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (पक्षिणां गणाः = flocks of birds)

• उपेतम्: inhabited, frequented, endowed
• उपेतम्: विशेषण (predicate adjective of the grove)
• Type: Adjective
• Root: उप + इ (धातुः) → उपेत (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः); नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying "...षण्डम्"); कर्मणि-प्रयोगार्थः—"उपेतम्" = endowed/inhabited

• वनम्: to the forest
• वनम्: कर्म (object of "प्रयाता")
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया एकवचनम्

• प्रयाता: gone, having gone
• प्रयाता: कर्तृ (agent; with implied finite sense)
• Type: Verb
• Root: प्र + या (धातुः) → प्रयात (कृदन्त-प्रातिपदिकम्)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त-प्रत्ययः) स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; कर्तरि—"gone/has gone" (agreeing with "सा")

• नु: indeed? (question particle)
• नु: सम्बन्ध (interrogative particle)
• Type: Indeclinable
• Root: नु (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; प्रश्नार्थक-निपातः (interrogative particle)

• तत्: that
• तत्: विशेषण/विषय (deictic reference)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; सर्वनाम; विशेषणम् (qualifying implied action/idea: "that")

• अपि: also, even
• अपि: सम्बन्ध (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; समुच्चय/अपि-कारार्थक-निपातः (also/even)

• अयुक्तम्: not proper, not possible
• अयुक्तम्: विधेय-विशेषण (predicate adjective of "तत्")
• Type: Adjective
• Root: अ + युक्त (प्रातिपदिकम्; युज्-धातोः क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; नञ्-समास/उपसर्ग-निषेधः; विधेय-विशेषणम् (predicate: "not proper/possible")

• एकाकिनी: alone
• एकाकिनी: विशेषण (qualifier of the agent)
• Type: Adjective
• Root: एक + आकिन्/आकिनी (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying "सा")

• सा: she (Sita)
• सा: कर्तृ (agent of "अतिबिभेति")
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; सर्वनाम (she = Sita)

• अतिबिभेति: fears greatly
• अतिबिभेति: क्रिया (main verb)
• Type: Verb
• Root: भी (धातुः) with उपसर्गः अति-
• Form: लट्-लकारः (वर्तमानकालः, present); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः एकवचनम्; धातुः—भी (3P) "to fear"; उपसर्गः—अति (intensively)

• भीरुः: timid
• भीरुः: विशेषण (qualifier of the agent)
• Type: Adjective
• Root: भीरु (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying "सा")

Context

Could she have gone to the forest where there are many kinds of trees in full bloom inhabited by a variety of birds? That is also not possible as she is timid and too scared to go there alone.

Characters & Entities

• Rama
• Sita
• Lakshmana
• Bird flocks (pakṣigaṇa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes realistic care for another’s safety: Rama’s search is guided by truthful assessment of Sita’s temperament and the risks of solitude.

What is the narrative situation?

Rama considers whether Sita wandered into a beautiful, bird-filled grove, then reasons that her fear of being alone makes it improbable.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s protective concern and careful inference; Sita’s modest, cautious disposition.