Shloka 24

Primordial Creation: From Brahman to the Cosmic Egg

Devanagari script

नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागत्य कृत्स्नशः । समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परमथाश्रयात्

Transliteration

nāśaknuvanprajāḥ sraṣṭumasamāgatya kṛtsnaśaḥ | sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparamathāśrayāt

Translation

ولمّا عجزوا عن خلق المخلوقات ما داموا غير مجتمعين ومنفصلين تمامًا، اجتمعوا حينئذٍ، فاقترن بعضهم ببعض، واعتمد كلٌّ منهم على الآخر.

Word by Word

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपातः (negation particle)

• अशक्नुवन्: were not able
• अशक्नुवन्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शक् (धातु) → शक्नु (वर्तमान-प्रत्यय)
• Form: लङ् (Imperfect/past), परस्मैपद, प्रथमा-पुरुषः (3rd person), बहुवचन; धातुः—शक् (to be able)

• प्रजाः: creatures, progeny
• प्रजाः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: प्रजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), बहुवचन

• स्रष्टुम्: to create
• स्रष्टुम्: Purpose (प्रयोजन)
• Type: Verb
• Root: सृज् (धातु) → स्रष्टुम् (तुमुन्)
• Form: तुमुनन्त (infinitive), क्रियार्थकः (purpose)

• असमागत्य: without assembling
• असमागत्य: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अ + सम् + आ + गम् (धातु) → समागत्य (क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund), नञ्-पूर्वकः; ‘समागत्य’ = having come together; ‘असमागत्य’ = without coming together

• कृत्स्नशः: entirely, wholly
• कृत्स्नशः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: कृत्स्नशस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb) ‘entirely/altogether’

• समेत्य: having come together
• समेत्य: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + इ (धातु) → समेत्य (क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• अन्योन्य-संयोगम्: mutual conjunction
• अन्योन्य-संयोगम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्योन्य (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + संयोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—अन्योन्यसंयोग (षष्ठी-तत्पुरुषः: ‘of one another’ + ‘connection’)

• परस्परम्: mutually
• परस्परम्: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: परस्परम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; परस्पर-भावे (reciprocal adverb)

• अथ: then
• अथ: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/समुच्चयार्थक (then/and)

• आश्रयात्: from dependence/support (as cause)
• आश्रयात्: Hetu/Apadana (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: आश्रय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/अपादान), एकवचन; हेत्वर्थे (ablative of cause)

Speaker

Unspecified (narrative voice; likely within the Pulastya–Bhīṣma dialogue frame)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: vira

Geographic Context

Type: celestial_realm

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: न + अशक्नुवन् → नाशक्नुवन्; अशक्नुवन् + प्रजाः → अशक्नुवन्प्रजाः; स्रष्टुम् + असमागत्य → स्रष्टुमसमागत्य; समेत्य + अन्योन्यसंयोगम् → समेत्यान्योन्यसंयोगम्; परस्परम् + अथ → परस्परमथ

FAQs

What is the central idea of this verse?

It teaches that creation (or effective action) cannot occur in isolation; harmony, union, and mutual support are required for beings to come into existence and function.

Does this verse support a philosophical principle found elsewhere in Hindu thought?

Yes. It aligns with the broader Indic theme of interdependence (paraspara-āśraya), where cosmic order and worldly life arise through coordinated interaction rather than solitary effort.

What ethical lesson can be drawn from this line?

Cooperation and mutual reliance are virtues: communities prosper when individuals come together, combine strengths, and support one another instead of acting separately.