Shloka 43

Invocations, Definition and Authority of Purāṇa, Pulastya–Bhīṣma Frame, and the Creation–Dissolution Schema

Devanagari script

देवेन विप्रा विप्राणां विश्वामित्रहितैषिणा । एकं वेदं चतुःपादं चतुर्धा पुनरीश्वरः

Transliteration

devena viprā viprāṇāṃ viśvāmitrahitaiṣiṇā | ekaṃ vedaṃ catuḥpādaṃ caturdhā punarīśvaraḥ

Translation

ثم إن الربّ—ابتغاءً لخير فيشواميترا (Viśvāmitra) ولصلاح حكماء البراهمة—قسّم من جديد الفيدا الواحدة، التامة ذات «الأقدام الأربعة»، إلى أربعة أقسام.

Word by Word

• देवेन: by the god/divine one
• देवेन: Karana/Agent (Instrument/Agent करण/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• विप्राः: Brahmins, sages
• विप्राः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• विप्राणाम्: of the Brahmins
• विप्राणाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• विश्वामित्रहितैषिणा: by one who seeks Viśvāmitra's welfare
• विश्वामित्रहितैषिणा: Karana/Agent (Instrument/Agent करण/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक) + हित (हि-धातु/हित-प्रातिपदिक) + एषिन् (इष्-धातु, णिनि/इन्-प्रत्यय; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वामित्रस्य हितम् एषति इति)

• एकम्: one, single
• एकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषण

• वेदम्: Veda
• वेदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• चतुःपादम्: four-footed; having four parts
• चतुःपादम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; द्विगु-समासः (चत्वारः पादाः यस्य)

• चतुर्धा: into four parts, fourfold
• चतुर्धा: Avyaya (Manner/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: चतुर्धा (अव्यय)
• Form: अव्यय; संख्यावाचक-प्रकारवाचक (adverb: in four ways)

• पुनः: again
• पुनः: Avyaya (Temporal/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; काल/पुनरावृत्तिवाचक (adverb: again)

• ईश्वरः: the Lord
• ईश्वरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator (Purāṇic voice; specific dialogue speaker not explicit in this single verse extract)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: पुनरीश्वरः = पुनः + ईश्वरः (विसर्ग→र्); विश्वामित्रहितैषिणा = विश्वामित्र-हित-एषिणा (समास); अन्यत्र सन्धयः सामान्याः।

Characters & Entities

• Īśvara (the Lord)
• Viśvāmitra

FAQs

What does this verse say about the division of the Veda?

It states that the Lord divided the single, complete Veda into four parts (caturdhā), presenting the idea of a fourfold Vedic arrangement.

Why is Viśvāmitra mentioned here?

The verse frames the action as being done for Viśvāmitra’s welfare (viśvāmitra-hitaiṣiṇā), implying a protective or beneficial divine intervention connected with him.

What is the spiritual or ethical lesson implied by the verse?

Sacred knowledge is arranged and transmitted in forms suited to the needs of beings and times; divine or dharmic action serves the welfare of seekers and the preservation of tradition.