Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

The Greatness of the Month of Māgha

Māgha-snāna, Harivāsara, and the Kāṣṭhīlā-Upākhyāna

कूपभांडजलैर्मध्यं जघन्यं वह्नितापितैः । न सौख्यैर्लभ्यते पुण्यं दुःखैरेवाप्यते तु तत् ॥ १२ ॥

kūpabhāṃḍajalairmadhyaṃ jaghanyaṃ vahnitāpitaiḥ | na saukhyairlabhyate puṇyaṃ duḥkhairevāpyate tu tat || 12 ||

إن سحب الماء من الآبار وحمله في الأواني، بل واحتمال محن أشدّ كالتعرّض لحرّ النار، لا يورث إلا ثوابًا متوسطًا أو دونه. فالبرّ لا يُنال بالراحة، وإنما يُكتسب حقًّا بالصبر على المشقّة.

कूप-भाण्ड-जलैःwith well-/pot-water
कूप-भाण्ड-जलैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootकूप (प्रातिपदिक) + भाण्ड (प्रातिपदिक) + जल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), बहुवचन; समासः—तत्पुरुषः (कूपस्य भाण्डस्य वा जलम् → कूपभाण्डजलम्)
मध्यम्lukewarm/medium (temperature)
मध्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootमध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म/Accusative), एकवचन; विशेषणम् (जघन्यम् इत्यस्य सह)
जघन्यम्inferior/low-grade
जघन्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootजघन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (जलम्—अध्याहृतम्)
वह्नि-तापितैःheated by fire
वह्नि-तापितैः:
Karana (करण)
TypeAdjective
Rootवह्नि (प्रातिपदिक) + तापित (कृदन्त; √तप् धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; भूतकर्मणि कृदन्त (तापित = heated); समासः—तत्पुरुषः (वह्निना तापितम्)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation particle)
सौख्यैःby comforts/pleasures
सौख्यैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootसौख्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; साधन/हेतु-भावे
लभ्यतेis obtained
लभ्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√लभ् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive)
पुण्यम्merit
पुण्यम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपुण्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगे कर्तृस्थानी (logical object)
दुःखैःby hardships
दुःखैः:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootदुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; साधन/हेतु-भावे
एवindeed/only
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्यय (emphasis: only/indeed)
आप्यतेis attained
आप्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√आप् (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (passive)
तुbut
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वयार्थक-अव्यय (but/indeed)
तत्that (merit)
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

Narada (in a didactic passage within the Tirtha/Mahatmya narrative)

Vrata: none

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: vira

FAQs

It teaches that spiritual merit (puṇya) is fundamentally linked to disciplined endurance (tapas) rather than comfort; the verse frames hardship as the transformative means by which merit is truly secured.

Though it speaks in the language of puṇya and austerity, it supports Bhakti by emphasizing sincerity and self-discipline—devotion becomes steady when one accepts inconvenience for dharma instead of seeking ease.

No specific Vedanga (such as Vyākaraṇa, Jyotiṣa, or Kalpa) is directly taught; the practical takeaway aligns with Kalpa-style discipline—performing vrata and dharmic observances with endurance rather than seeking comfort.