Adhyaya 8
द्रौपद्याः सैरन्ध्रीवेषधारणं सुदेष्णासंवादश्च | Draupadī assumes the Sairandhrī guise and dialogues with Sudeshnā
Upa-parva: Virāṭa-niveśana (Draupadī as Sairandhrī in the royal household)
Vaiśaṃpāyana narrates Draupadī’s tactical transformation: she gathers and conceals her hair, dons a single soiled dark garment, and moves about appearing distressed to match the sairandhrī role. Palace women and men question her identity and purpose; she claims she has come as a sairandhrī seeking service. Her refined speech and extraordinary beauty trigger disbelief, prompting Queen Sudeshnā to summon and interrogate her. Sudeshnā describes Draupadī’s features in hyperbolic courtly terms and suggests she resembles a celestial being rather than a servant, enumerating possible divine or apsarā identities. Draupadī denies divinity and reiterates her occupational skills—hair-care, cosmetics preparation, and garland-making—while stating she previously served Satyabhāmā and “Kṛṣṇā, the Pandavas’ wife,” using third-person self-reference as a concealment technique. Sudeshnā expresses willingness to house her but warns that the king’s attention could become dangerous. Draupadī establishes a deterrent boundary: five youthful Gandharva husbands protect her and will punish any man who approaches her with improper desire; she also stipulates that she will not handle leftovers or wash feet. Sudeshnā agrees to these terms, and the narrator closes by noting that no one else recognizes Draupadī’s true identity.
Chapter Arc: युधिष्ठिर के प्रवेश के बाद अज्ञातवास का दूसरा बड़ा कदम उठता है—भीमसेन ‘सूद’ (रसोइये) के वेश में विराट के दरबार में आता है, पर उसका तेज सूर्य-सा दमकता है। → भीम के सिंह-स्कंध, असाधारण रूप और प्रभा को देखकर विराट और सभाजन चकित हो उठते हैं; राजा के मन में शंका जागती है—यह कोई गन्धर्वराज है या इन्द्र (पुरंदर) स्वयं? पहचान खुल जाने का भय भीतर-भीतर बढ़ता है। → राजा के पूछने पर भीम निर्भीक होकर अपना वेश-धर्म निभाता है—‘मैं बलल्लव नाम का सूद-परिचारक हूँ; सूप-विद्या में निपुण हूँ; मुझे व्यंजनकार (महानसाध्यक्ष) बना दीजिए।’ → विराट उसकी योग्यता और व्यक्तित्व से प्रसन्न होकर उसे रसोई का प्रधान नियुक्त करता है; भीम राज-आश्रय में स्थापित हो जाता है और नगर में कोई उसे पाण्डव के रूप में नहीं पहचान पाता। → असाधारण बल और तेज वाला यह ‘रसोइया’ अब विराट के भीतर ही रहेगा—क्या उसकी शक्ति किसी आने वाले संकट में अनायास प्रकट हो जाएगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत पाण्डवप्रवेशपर्वनें युधिष्टिपप्रवेशविषयक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १२ श्लोक मिलाकर कुल ३० श्लोक हैं।) हि न (हुक है आम अष्टमो> ध्याय: भीमसेनका राजा विराटकी सभामें प्रवेश और राजाके द्वारा आश्वासन पाना वैशम्पायन उवाच अथापरो भीमबल: श्रियाज्वल- न्रुपाययौ सिंहविलासविक्रम: । खजां च दर्बी च करेण धारय- त्रसिं च कालाड्रमकोशमव्रणम्
قال فايشَمبايانا: ثم إن التالي من أبناء باندو—بهِيما ذو القوة المهيبة—مضى إلى الملك. كان يمشي بخطى واثقة وبطولة كأنها بطولة أسد، وكأنه يتلألأ ببريق فطري. وفي يده حمل سيفًا ومِغرفةً وسكينًا أسود حادًّا لقطع الخضار—غير مكسور ولا مُغَمَّد—إشارةً إلى استعداده لتولّي خدمة متواضعة دون أن يتنازل عن قوته الباطنة أو كرامته.
Verse 2
स सूदरूप: परमेण वर्चसा रविर्यथा लोकमिमं प्रकाशयन् । स कृष्णवासा गिरिराजसारवां- स््तं मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान्
قال فايشَمبايانا: مع أنه اتخذ هيئة سائق العربة، فقد كان يشعّ بنورٍ أسمى، كالشمس التي تضيء هذا العالم. كان مرتديًا ثيابًا داكنة، وجسده صلبًا كملك الجبال. فتقدّم إلى فيرَاطا، ملك المَتسْيَة، ووقف بين يديه.
Verse 3
त॑ प्रेक्ष्य राजा रमयन्नुपागतं ततोड<ब्रवीज्जानपदान् समागतान् | सिंहोन्नतांसो5यमतीव रूपवान् प्रदृश्यते को नु नरर्षभो युवा
فلما رأى الملك فيرَاطا بهِيماسين يقترب، وأراد أن يكرمه ويُحسن استقباله، خاطب المجتمعين من أهل مملكته: «هذا الشاب الذي يبدو أمامنا بالغ الحسن، كتفاه مرفوعان ككتفي أسد، وله هيئة خير الرجال. فمن يكون؟»
Verse 4
अदृष्टपूर्व: पुरुषो रविर्यथा वितर्कयन् नास्थ लभामि निश्चयम् । तथास्य चित्त हापि संवितर्कयन् नरर्षभस्यास्य न यामि तत्त्वत:
قال فايشَمبايانا: «لم أرَ هذا الرجل من قبل قط؛ إنه يتوهّج كالشمس. ومهما أعدتُ التفكير مرة بعد مرة لا أصل إلى يقينٍ بشأنه. وحتى بعد أن تأملتُ قصده من المجيء—الغاية الباطنة لهذا “الثور بين الرجال”—فإني لا أبلغ حقيقة أمره كما هي.»
Verse 5
दृष्टवैव चैनं तु विचारयाम्यहं गन्धर्वराजो यदि वा पुरंदर: । जानीत को<यं मम दर्शने स्थितो यदीप्सितं तल्लभतां च मा चिरम्
«ما إن رأيته حتى خطر لي في الحال: أهو ملك الغندهرفا أم بوراندارا (إندرا) نفسه؟ تحقّقوا من هو هذا الفتى القائم أمام عينيّ. ومهما يكن ما يطلبه فليَنَلْه—من غير إبطاء.»
Verse 6
विराटवाक्येन च तेन चोदिता नरा विराटस्य सुशीघ्रगामिन: । उपेत्य कौन्तेयमथाब्रुवंस्तदा यथा स राजावदताच्युतानुजम्
وبتحريضٍ من كلام الملك فيرَاطا، انطلق رجاله—سريعي الحركة—في الحال إلى ابن كونتي. فلما دنَوا منه خاطبوه كما أمرهم الملك تمامًا، يسألونه عن هويته وتفاصيل شأنه، في حدود اللياقة وأدب البلاط.
Verse 7
ततो विराट समुपेत्य पाण्डव- स्त्वदीनरूपं वचन महामना: । उवाच सूदो<स्मि नरेन्द्र बलल्लवो भजस्व मां व्यज्जनकारमुत्तमम्
ثم تقدّم الباندَفيّ العظيم النفس (بهِيما) إلى الملك فيرَاطا، وتكلّم بقولٍ لا أثر فيه للانكسار: «أيها الملك، أنا طاهٍ، واسمي بَلَّافا. أُحسن إعداد الأطعمة الرفيعة. فالتمس أن تُولّيني هذا العمل في قصرك صانعًا لأطيب المآكل.»
Verse 8
विराट उवाच न सूदतां बलल्लव श्रद्धधामि ते सहस्रनेत्रप्रतिमो विराजसे । श्रिया च रूपेण च विक्रमेण च प्रभाससे त्वं नृवरो नरेष्विव
قال فيرَاطا: «يا بَلَّافا، لا أصدق أنك مجرد طاهٍ. إنك تتلألأ كإندرا ذي الألف عين. وببهائك وهيئتك وبأسك تبدو بين الناس كأعظم الأبطال—بل كملكٍ.»
Verse 9
भीम उवाच नरेन्द्र सूद: परिचारको 5स्मि ते जानामि सूपान् प्रथमं च केवलान् । आस्वादिता ये नृपते पुराभवन् युधिष्ठटिरेणापि नृपेण सर्वश:
قال بهِيما: «أيها الملك، أنا طباخك وخادمٌ في بيتك. أعرف إعداد الحساء والأطباق المختارة—صنائع خاصة لا يعلمها غيري. أيها الحاكم، لقد ذاق الملك يودهيشثِرا من قبل جميع تلك الأطعمة ذوقًا تامًّا.»
Verse 10
बलेन तुल्यश्न न विद्यते मया नियुद्धशीलश्च सदैव पार्थिव । गजैश्न सिंहैश्न॒ समेयिवानहं सदा करिष्यामि तवानघ प्रियम्
قال بهِيما: «في قوة البدن لا نظير لي. أيها الملك، أنا مواظب على القتال والمصارعة؛ وقد واجهتُ الفيلةَ والأسودَ أيضًا. أيها البريء من العيب، سأفعل دائمًا ما يسرّك.»
Verse 11
विराट उवाच ददामि ते हन्त वरान् महानसे तथा च कुर्या: कुशलं प्रभाषसे । विराटके यहाँ पाण्डव न चैव मन्ये तव कर्म यत् सम॑ समुद्रनेमिं पृथिवीं त्वमहसि
قالَ فيرَاطا: «تَعالَ إذن—أمنحُكَ النِّعَمَ التي تبتغيها، أيُّها الطاهي العظيم. ما دمتَ تذكرُ أنك ماهرٌ، فأقِمْ في مطبخي الملكي هنا وقُمْ بذلك العمل. غيرَ أنّي، يا ابنَ باندو، لا أرى هذه المهمةَ لائقةً بك. إنك جديرٌ بأن تحكمَ الأرضَ كلَّها، المحاطةَ بالمحيط.»
Verse 12
तथा हि कामो भवतस्तथा कृतं महानसे त्वं भव मे पुरस्कृत: । नराश्ष ये तत्र समाहिता: पुरा भवांश्व तेषामधिपो मया कृत:
«كما تشتهي، كذلك فعلتُ. أقمْ في مطبخي متقدِّمًا عليهم. وأمّا الذين كانوا مُعيَّنين هناك من قبل، فقد جعلتُكَ سيِّدًا عليهم جميعًا.»
Verse 13
वैशम्पायन उवाच तथा स भीमो विहितो महानसे विराटराज्ञों दयितो5भवद्ू दृढम् | उवास राज्ये न च तं पृथग् जनो बुबोध तत्रानुचराश्ष केचन
قالَ ڤايشَمبايانا: «يا جَنَمِجَيا، هكذا عُيِّنَ بِهيما في مطبخ الملك، فاستقرّ ثابتًا في منزلةِ المُقرَّب المحبوب لدى الملك فيرَاطا. ومع ذلك لم يعرف أحدٌ في تلك المملكة سرَّه، بل إن بعضَ الخَدَم هناك لم يميّزوا حقيقته.»
Frequently Asked Questions
Draupadī must conceal her identity (a controlled untruth) while preventing harm and maintaining personal boundaries; the chapter frames this as higher-duty preservation of vow and safety within a volatile court setting.
In constrained environments, ethical self-protection can be achieved through clear conditions, credible deterrence, and role-appropriate conduct—minimizing escalation while safeguarding dignity.
No formal phalaśruti appears here; the closing meta-note instead functions as narrative validation: Vaiśaṃpāyana emphasizes the success of concealment by stating that no one else knew Draupadī’s identity.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.