Shloka 14
Adhyāya 55: Pārtha–Rādheya Saṃvāda and Tactical Exchange
Chapter 55
युगान्तसमये सर्व यथा स्थावरजड्रमम् । कालक्षयमशेषेण दहत्यग्रशिख: शिखी । तद्वत् पार्थो महाराज ददाह समरे रिपून्,महाराज! जैसे प्रलयकालमें लपलपाती लपटोंके साथ आगे बढ़नेवाली संवर्तकाग्नि सम्पूर्ण चराचर जगत्को भस्म कर डालती है, उसी प्रकार कुन्तीनन्दन अर्जुन उस समरभूमिमें शत्रुओंको अपनी बाणाग्निसे दग्ध करने लगे
yugāntasamaye sarvaṃ yathā sthāvarajaḍramam | kālakṣayam aśeṣeṇa dahaty agraśikhaḥ śikhī | tadvat pārtho mahārāja dadāha samare ripūn ||
قال فايشامبايانا: «أيها الملك العظيم، كما أنّ نار الزمان عند انقضاء العصر—بألسنة لهبٍ مندفعـة إلى الأمام—تحرق بلا بقية كل شيء، متحركًا كان أو ساكنًا، حتى ما يبدو جامدًا؛ كذلك كان بارثا (أرجونا) في تلك المعركة يُحرق أعداءه، كأنما بنارٍ صُنعت من السهام».
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses the image of end-of-age fire to show that when battle is joined, Arjuna’s force becomes overwhelming and seemingly inevitable—like Time’s destruction. Ethically, it underscores the Mahābhārata theme that kṣatriya action, once aligned with duty and circumstance, can carry a momentum that feels larger than personal anger, resembling an impersonal cosmic power.
Vaiśaṃpāyana describes Arjuna on the battlefield in the Virāṭa episode, devastating opposing warriors. The narration compares his arrow-strikes to a forward-rushing conflagration at cosmic dissolution, emphasizing the scale and intensity of his victory in combat.